Nhiều phụ nữ thường truyền tai nhau nỗi lo ngại rằng việc ăn nhiều đậu phụ hay uống sữa đậu nành trong những ngày "đèn đỏ" có thể gây đau bụng dữ dội do làm tăng co bóp tử cung. Nỗi sợ này bắt nguồn từ quan niệm đậu nành chứa các hợp chất có hoạt tính tương tự hormone nữ, dẫn đến nghi ngờ về khả năng can thiệp trực tiếp vào hoạt động cơ học của tử cung.

Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện nay cho thấy đậu phụ và các thực phẩm từ đậu nành hoàn toàn không gây tăng co thắt tử cung. Ngược lại, những hợp chất tự nhiên trong đậu nành hoạt động theo cơ chế điều hòa thụ thể nội tiết và điều chỉnh chu kỳ sinh học chứ không kích thích trực tiếp cơ trơn tử cung co rút.

Bản chất của phytoestrogen trong đậu nành

Đậu nành là nguồn cung cấp dồi dào các isoflavone có hoạt tính estrogen thực vật (phytoestrogen), chủ yếu gồm genistein và daidzein [1]. Về mặt cấu trúc và chức năng, các hợp chất không steroid này có khả năng mô phỏng estrogen của động vật có vú, sở hữu đồng thời cả đặc tính chủ vận (tương tự) và đối kháng (ức chế) estrogen [2]. Phytoestrogen hoạt động chủ yếu thông qua các cơ chế trung gian qua thụ thể tế bào thay vì gây ức chế enzyme [3].

Cơ chế tác động kép này phụ thuộc chặt chẽ vào nồng độ hormone estrogen nội sinh của cơ thể [2]. Một số thử nghiệm trong ống nghiệm chỉ ra rằng phytoestrogen có thể hoạt động như một chất kích hoạt estrogen trong môi trường estrogen thấp, nhưng lại đóng vai trò như chất ức chế trong môi trường estrogen cao [2]. Sự gắn kết chọn lọc của isoflavone lên các thụ thể estrogen alpha và beta tại những mô đích khác nhau cũng tạo nên những phản ứng sinh lý chuyên biệt trên từng cơ quan [4]. Nhờ đặc tính này, isoflavone có thể giúp điều hòa chức năng nội tiết và thậm chí hỗ trợ giảm đau [5].

Đậu nành có làm tăng co thắt tử cung không?

Co thắt tử cung chu kỳ kinh nguyệt chủ yếu liên quan đến hoạt động của cơ trơn và prostaglandin tại chỗ, trong khi các nghiên cứu về đậu nành lại tập trung vào nội mạc tử cung và chu kỳ nội tiết. Dữ liệu can thiệp cho thấy tiêu thụ đậu nành và isoflavone dường như không làm ảnh hưởng đến nội mạc tử cung ở phụ nữ tiền mãn kinh [6]. Không có bằng chứng khoa học nào chỉ ra phytoestrogen thúc đẩy quá trình tăng sinh bất thường hay kích thích các đợt co rút cơ trơn của tử cung [7].

Ở các mô hình động vật thí nghiệm, hiện tượng tăng sinh tế bào biểu mô sinh sản và mất chu kỳ động dục từng được ghi nhận dưới tác động của isoflavonoid liều cao [3]. Dẫu vậy, chế độ ăn từ đậu nành trên thực tế nhìn chung không gây ra hiện tượng tăng sinh biểu mô ở chuột bị cắt buồng trứng, khỉ thí nghiệm hay phụ nữ sau mãn kinh [3]. Do đó, lo ngại rằng ăn đậu phụ hay thực phẩm đậu nành gây tăng cơn co bóp tử cung là hoàn toàn không có cơ sở khoa học.

Nghiên cứu lâm sàng về đậu nành và chu kỳ kinh nguyệt

Để hiểu rõ ảnh hưởng của isoflavone lên hệ sinh sản nữ, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm lâm sàng chuyên sâu:

Một tổng quan can thiệp ghi nhận kết quả từ 7 nghiên cứu trên phụ nữ tiền mãn kinh có kiểm soát pha chu kỳ kinh nguyệt [6]. Khi những người tham gia được bổ sung liều lượng từ 32 đến 200 mg isoflavone mỗi ngày, các nhà nghiên cứu nhận thấy lượng gonadotropin huyết tương giữa chu kỳ sụt giảm [6]. Đồng thời, các can thiệp này ghi nhận xu hướng kéo dài độ dài chu kỳ kinh và giảm nồng độ estradiol, progesterone cũng như globulin liên kết hormone sinh dục (SHBG) trong máu [6]. Một số nghiên cứu cũng quan sát thấy sự suy giảm estrogen bài tiết qua nước tiểu [6].

Về mặt cơ chế hệ thần kinh trung ương, nghiên cứu đánh giá phơi nhiễm năm 2019 khẳng định ở liều hoạt động từ 40 đến 50 mg/ngày (tính theo dạng aglycone) hoặc cao hơn, genistein và daidzein kéo dài chu kỳ kinh nguyệt thông qua việc tác động lên tuyến yên làm thay đổi bài tiết GnRH, FSH và LH [1]. Sự gián đoạn trung ương này có thể dẫn đến biến đổi trong quá trình tổng hợp estrogen và hormone tuyến giáp ở một số trường hợp [1].

Thêm vào đó, khả năng chuyển hóa isoflavone của từng cá thể đóng vai trò cực kỳ then chốt. Trong một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2009, 53 phụ nữ tiền mãn kinh được chia vào nhóm dùng chiết xuất isoflavone đậu nành (32 người) hoặc giả dược lactose (21 người) mỗi ngày một lần trong suốt ba chu kỳ kinh nguyệt [2]. Lượng isoflavone và chất chuyển hóa trong nước tiểu ở nhóm dùng đậu nành cho thấy sự khác biệt rất lớn giữa các cá nhân [2]. Những phụ nữ có khả năng chuyển hóa và bài tiết lượng chất chuyển hóa mạnh cao (như equol hoặc genistein) có phản ứng sinh học khác biệt rõ rệt so với nhóm đào thải thấp [2]. Cụ thể, nồng độ osteocalcin huyết thanh ở nhóm bài tiết genistein cao tăng đáng kể (P=0.04), phản ánh tác dụng đối kháng estrogen rõ nét lên chu chuyển xương ở những người có cơ địa chuyển hóa mạnh [2].

Giá trị sức khỏe tổng thể và giới hạn của bằng chứng

Bên cạnh các tác động lên nội tiết, việc bổ sung protein đậu nành chứa isoflavone đem lại nhiều chuyển biến tích cực cho hệ tim mạch và chuyển hóa. Sáu tổng quan hệ thống chỉ ra rằng chế độ ăn bổ sung protein đậu nành phân lập (ISP) chứa isoflavone giúp giảm nồng độ cholesterol lipoprotein mật độ thấp (LDL) khoảng 0,15 mmol/L, dù không có tác dụng rõ ràng lên triglyceride hay HDL cholesterol [8]. Đáng chú ý, các nghiên cứu không tìm thấy lợi ích giảm mỡ máu từ isoflavone tinh chế đơn lẻ hoặc protein đậu nành đã bị rửa trôi hết isoflavone bằng cồn [8]. Isoflavone cũng cho thấy tiềm năng trong việc hỗ trợ giảm cholesterol máu, giảm tỷ lệ bệnh tim mạch vành và phòng ngừa loãng xương [5].

Đối với phụ nữ sau mãn kinh, bằng chứng mạnh mẽ nhất được ghi nhận là tác dụng ngăn ngừa mất xương ở cột sống thắt lưng của isoflavone đậu nành [4]. Một số thử nghiệm có đối chứng cũng ghi nhận việc bổ sung đậu nành vào chế độ ăn giúp làm giảm các cơn bốc hỏa sau mãn kinh [7]. Một số thử nghiệm gần đây dùng chất bổ sung isoflavone đường uống cũng báo cáo giảm bớt tình trạng khô âm đạo và đau ngực [3].

Tuy nhiên, bằng chứng khoa học hiện nay vẫn có những giới hạn nhất định. Các kết quả thử nghiệm lâm sàng về khả năng giảm nhẹ triệu chứng mãn kinh còn chưa đồng nhất và chưa thể khẳng định chắc chắn liệu liều lượng thông thường có thể tạo ra chuyển biến thực sự vượt trội hay không [3]. Mặt khác, một số đánh giá lâm sàng có đối chứng cho rằng chưa có đủ bằng chứng khoa học vững chắc về tác động của phytoestrogen lên các triệu chứng mãn kinh hoặc các yếu tố nguy cơ của ung thư vú [4]. Ngay cả đối với phụ nữ tiền mãn kinh, dù dữ liệu chỉ ra nhiều tác động có lợi, độ lớn của những thay đổi nội tiết này vẫn khá nhỏ và ý nghĩa lâm sàng chưa thật sự rõ ràng [6].

Những hiểu lầm thường gặp về đậu nành

Nhiều người lầm tưởng rằng phytoestrogen trong đậu nành hoạt động mạnh mẽ và gây hại giống như estrogen nhân tạo trong các liệu pháp hormone. Thực tế, liệu pháp thay thế estrogen không đối kháng có thể làm tăng nguy cơ ung thư vú và ung thư nội mạc tử cung, nhưng không có bằng chứng nào cho thấy phytoestrogen gây ra tác hại tương tự [7]. Thậm chí, các dữ liệu có sẵn còn chỉ ra tác dụng bảo vệ tiềm năng của isoflavone ở giai đoạn khởi đầu của các khối u phụ thuộc estrogen [1], cũng như bằng chứng lâm sàng hạn chế về tác dụng bảo vệ trước ung thư biểu mô tuyến vú [3].

Một lầm tưởng khác là đậu nành gây ảnh hưởng xấu nghiêm trọng đến chu kỳ kinh nguyệt và thể trạng. Tại các liều sinh lý, hầu như không có dấu hiệu cho thấy đậu nành hoặc isoflavone gây tác dụng bất lợi [8]. Tuy nhiên, những người sử dụng chất bổ sung isoflavone đậu nành hàm lượng cao có thể gặp nhiều phàn nàn hơn về đường tiêu hóa hoặc rối loạn kinh nguyệt [8].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù các sản phẩm từ đậu nành như đậu phụ, sữa đậu nành an toàn cho đại đa số người tiêu dùng, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý:

  • Người có nguy cơ hoặc tiền sử bệnh lý tuyến vú: Nghiên cứu ghi nhận mối tương quan thuận giữa nồng độ genistein huyết tương ở phụ nữ và sự biểu hiện của các gene liên quan đến sự phát triển khối u vú phụ thuộc estrogen [1]. Ngoài ra, tác động của chất bổ sung isoflavone đậu nành cũng đã được quan sát thấy trên các khối u vú thể tam âm ở những phụ nữ có nguy cơ ung thư vú gia đình, có thể do phytoestrogen kích hoạt sự tăng sinh tế bào khối u qua thụ thể GPR30 [1].
  • Người đang gặp vấn đề về chức năng tuyến giáp: Sự gián đoạn nội tiết trung ương do hấp thụ liều isoflavone cao (từ 40-50 mg/ngày trở lên) có thể kéo theo các hệ quả lên quá trình tổng hợp hormone tuyến giáp [1].
  • Nam giới đang điều trị hiếm muộn: Năm nghiên cứu khác nhau (gồm 2 của Mỹ, 1 của Nhật Bản và 2 của Trung Quốc) đã báo cáo mối tương quan giữa sự gia tăng isoflavone trong dịch sinh học với việc suy giảm số lượng và chất lượng tinh trùng, do tác động ức chế bài tiết FSH và LH [1].

Những người thuộc các nhóm nguy cơ trên hoặc đang điều trị bệnh lý mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng các chế phẩm bổ sung isoflavone liều cao.

Gợi ý áp dụng thực phẩm đậu nành trong đời sống

Để tận dụng tối đa giá trị dinh dưỡng của đậu nành mà không lo ngại về các tác dụng không mong muốn, người tiêu dùng nên ưu tiên các nguồn thực phẩm toàn phần tự nhiên:

  • Lựa chọn nguồn thực phẩm nguyên vẹn: Nên sử dụng đậu phụ, đậu nành tươi luộc hoặc sữa đậu nành truyền thống. Dữ liệu cho thấy ma trận thực phẩm đậu nành nguyên vẹn mang lại tác dụng điều hòa lipid máu tốt hơn hẳn việc sử dụng các hợp chất chiết xuất hay bột protein đã qua tinh chế rửa cồn [8].
  • Kiểm soát lượng dùng hợp lý: Duy trì mức tiêu thụ thực phẩm đậu nành vừa phải trong bữa ăn hàng ngày. Đối với phụ nữ tiền mãn kinh, lượng isoflavone tạo ra tác động sinh học bắt đầu từ 40-50 mg/ngày [1], mức này tương đương với khẩu phần ăn uống thông thường và không gây quá tải cho hệ thống nội tiết.
  • Chế biến và kết hợp: Đậu phụ có thể dễ dàng nấu canh, hấp hoặc kho nhẹ nhàng cùng rau củ. Tránh việc lạm dụng viên uống bổ sung isoflavone liều đậm đặc nếu không có chỉ định từ nhân viên y tế, nhằm hạn chế các phàn nàn khó chịu về đường ruột và chu kỳ [8].

Tóm lại, đậu phụ và các thực phẩm đậu nành truyền thống không làm tăng co thắt tử cung và an toàn khi sử dụng trong bữa ăn hàng ngày. Hãy duy trì một chế độ dinh dưỡng đa dạng, cân bằng và lắng nghe phản ứng của cơ thể để có lối sống khỏe mạnh và an tâm nhất.