Tăng huyết áp từ lâu đã được mệnh danh là “kẻ giết người thầm lặng” bởi bệnh thường diễn tiến âm thầm nhưng lại để lại những di chứng nặng nề cho hệ tim mạch. Trong sinh hoạt hằng ngày, nhiều người thường băn khoăn liệu việc bổ sung các loại hạt đậu tự nhiên, tiêu biểu như đậu răng ngựa, có thực sự giúp ổn định huyết áp hay không. Không ít người tìm đến loại hạt này như một giải pháp hỗ trợ điều hòa huyết áp lành tính từ tự nhiên.
Câu trả lời là đậu răng ngựa cùng các loại hạt họ đậu có tiềm năng hỗ trợ kiểm soát chỉ số huyết áp rất tích cực. Tác dụng này đến từ sự phối hợp của khoáng chất tự nhiên và đặc biệt là các chuỗi peptide có khả năng ức chế men chuyển angiotensin (ACE) sinh ra từ quá trình tiêu hóa protein thực vật.
Tăng huyết áp và gánh nặng tim mạch toàn cầu
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), các bệnh lý tim mạch cướp đi sinh mạng của hơn 17,5 triệu người mỗi năm trên toàn thế giới [1]. Tăng huyết áp được xác định khi chỉ số huyết áp tâm thu đạt từ 140 mmHg trở lên hoặc huyết áp tâm trương từ 90 mmHg trở lên [1]. Tình trạng này làm gia tăng đáng kể nguy cơ tử vong do đột quỵ, xơ vữa động mạch và bệnh tim thiếu máu cục bộ [2].
Chính vì mức độ nguy hiểm đó, việc tìm kiếm các biện pháp kiểm soát huyết áp bền vững thông qua chế độ ăn uống hằng ngày nhận được sự quan tâm rất lớn [2]. Chế độ ăn giàu thực vật nguyên phần, đặc biệt là các loại ngũ cốc và cây họ đậu, đang là hướng tiếp cận nhiều hứa hẹn nhờ tính an toàn cao và hầu như không gây ra tác dụng phụ tiêu cực [2].
Cơ chế tác động: Men chuyển ACE và hệ thống điều hòa mạch máu
Huyết áp trong cơ thể động vật có vú được điều hòa chặt chẽ bởi hai hệ thống chính: hệ thống renin-angiotensin-aldosterone (RAAS) và hệ thống kallikrein-kinin [2], [1]. Trong mạng lưới sinh học phức tạp này, men chuyển angiotensin (thường viết tắt là ACE) đóng vai trò là một mắt xích trung tâm điều tiết huyết áp [2].
Men ACE tham gia vào hai con đường sinh hóa trọng yếu gây tăng áp lực dòng máu [2]. Đầu tiên, enzyme này chuyển đổi chất angiotensin I dạng bất hoạt thành angiotensin II – một chất gây co mạch vô cùng mạnh mẽ [2]. Thứ hai, men ACE đồng thời phân hủy bradykinin, vốn là một hormone peptid có tác dụng làm giãn nở động mạch tự nhiên [2].
Khi nồng độ angiotensin II tăng cao kết hợp với sự suy giảm của chất giãn mạch bradykinin, lòng mạch máu sẽ bị co hẹp lại [2]. Hậu quả trực tiếp là tim cần phải tạo ra một áp lực lớn hơn rất nhiều để bơm máu đi khắp cơ thể, từ đó dẫn đến hiện tượng tăng huyết áp [2].
Peptide sinh học từ hạt họ đậu hoạt động như thế nào?
Các loại thuốc tổng hợp ức chế men ACE như captopril, enalapril, ramipril hay trandolapril từ lâu đã được ứng dụng rộng rãi trong điều trị suy tim và nhồi máu cơ tim [3]. Dù vậy, các dòng thuốc tổng hợp thường đi kèm chi phí và có thể gây ra nhiều tác dụng phụ cho người bệnh [2]. Điều này thúc đẩy các nhà khoa học tập trung phân lập các chuỗi peptide có hoạt tính ức chế men ACE từ các nguồn đạm thực vật, trong đó có ngũ cốc và các loại hạt họ đậu [2].
Khi chúng ta tiêu thụ protein từ hạt họ đậu, quá trình tiêu hóa trong dạ dày và ruột sẽ giải phóng ra các đoạn peptide hoạt tính sinh học [3]. Các chuỗi peptide này thể hiện khả năng ức chế hoạt động của men ACE [2]. Nhờ hạn chế sự co thắt mạch máu do angiotensin II và duy trì tác dụng giãn mạch của bradykinin, các peptide tự nhiên giúp thành mạch thư giãn, làm giảm sức cản ngoại vi và hạ áp [3].
Nghiên cứu cho thấy các chuỗi peptide có khối lượng phân tử thấp và giàu các axit amin kỵ nước thường sở hữu hoạt tính ức chế men ACE vượt trội [2]. Đặc biệt, những chuỗi peptide ngắn chứa không quá 9 axit amin, tiêu biểu là các di-peptide (2 axit amin) và tri-peptide (3 axit amin), có khả năng ức chế mạnh nhất nhờ việc dễ dàng được hấp thu mà không bị phân hủy sâu hơn trong đường ruột [2].
Bên cạnh khả năng tác động lên men ACE, các peptide sinh học từ thực vật còn được ghi nhận có thể hỗ trợ điều hòa huyết áp qua các cơ chế bổ trợ khác [2]. Những cơ chế này bao gồm khả năng ức chế enzyme renin, kích thích sản sinh oxit nitric (NO) giúp mở rộng lòng mạch và phong bế thụ thể angiotensin II [2].
Bằng chứng từ các nghiên cứu khoa học
Khả năng hỗ trợ hạ huyết áp của các phân đoạn protein thực vật đã được chứng minh qua nhiều thử nghiệm tiền lâm sàng cụ thể. Tại các nghiên cứu trên mô hình động vật tăng huyết áp tự phát (SHR), việc bổ sung các peptide có nguồn gốc từ thực phẩm mang lại những chuyển biến rõ rệt về chỉ số huyết áp.
Một nghiên cứu phân tích tác động của các peptide từ dịch thủy phân protein đã đo lường sự thay đổi huyết áp trên chuột tăng huyết áp với liều dùng 10 mg/kg thể trọng [1]. Kết quả cho thấy các peptide này giúp giảm cả huyết áp tâm thu lẫn huyết áp tâm trương, trong đó chuỗi peptide thử nghiệm nổi bật có thể làm giảm huyết áp tâm thu tới 34 mmHg với mức ý nghĩa thống kê rõ rệt [1]. Cơ chế được xác định là peptide gắn kết và tạo liên kết hydro với khoang hoạt động của men ACE, từ đó ngăn chặn enzyme này hoạt động [1].
Một đặc tính an toàn rất đáng chú ý của các peptide sinh học chiết xuất từ đạm thực phẩm là tính chọn lọc [4]. Các peptide này có khả năng hạ huyết áp hiệu quả ở các đối tượng bị cao huyết áp, nhưng lại không làm thay đổi hay gây tụt huyết áp ở những cá thể có mức huyết áp hoàn toàn bình thường [4].
Điều này cũng được ghi nhận tương tự trong một nghiên cứu năm 2016 khi thử nghiệm chế phẩm giàu peptide và chất dẫn truyền thần kinh trên chuột [5]. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc cho chuột tăng huyết áp uống chế phẩm chứa peptide đã giúp đưa huyết áp về mức bình thường, trong khi hoàn toàn không gây ảnh hưởng đến huyết áp của nhóm chuột Wistar-Kyoto đối chứng vốn có huyết áp bình thường [5]. Nghiên cứu cũng xác nhận peptide LAP có khả năng hỗ trợ hạ huyết áp mà không gây ra các phản ứng phụ bất lợi [6].
Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng hiện nay
Dù các kết quả thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) về khả năng ức chế men ACE rất ấn tượng, giới nghiên cứu nhấn mạnh rằng hiệu quả in vitro không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với hiệu quả tương đương trong cơ thể sống (in vivo) [7].
Để tạo ra tác dụng hạ áp sau khi ăn, các peptide từ hạt họ đậu cần phải vượt qua hàng rào men tiêu hóa của con người và được vận chuyển nguyên vẹn qua thành ruột để đi vào hệ tuần hoàn máu [7]. Các chuỗi peptide chứa axit amin proline hoặc hydroxyproline thường có khả năng chống lại sự phân giải của men tiêu hóa tốt hơn [7]. Ngoài ra, peptide có thể được hấp thu qua niêm mạc ruột theo con đường xuyên tế bào hoặc gian bào, tuy nhiên hoạt tính sinh học sau khi hấp thu lại có tỷ lệ nghịch với chiều dài chuỗi peptide [7].
Mặt khác, các peptide tự nhiên từ thực phẩm thường không có hoạt lực ức chế mạnh tức thì bằng các dòng thuốc tân dược chuyên biệt [8]. Do đó, đậu răng ngựa và các sản phẩm từ cây họ đậu nên được nhìn nhận như một phần của chế độ dinh dưỡng hỗ trợ phòng ngừa và cải thiện sức khỏe tim mạch lâu dài, chứ không thể xem là phương thuốc điều trị thay thế hoàn toàn đơn thuốc y khoa.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng đậu hạ huyết áp
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần ăn thật nhiều đậu răng ngựa hay các loại đậu nói chung thì có thể lập tức ngừng dùng thuốc hạ huyết áp theo toa. Đây là quan niệm hết sức sai lầm và nguy hiểm. Thuốc hạ áp do bác sĩ chỉ định có liều lượng chuẩn xác và tác dụng dược lý mạnh mẽ nhằm ngăn ngừa biến cố tim mạch khẩn cấp. Việc tự ý ngưng thuốc để chuyển sang ăn hạt có thể khiến huyết áp tăng vọt mất kiểm soát.
Một hiểu lầm khác là ăn càng nhiều hạt đậu thì huyết áp càng giảm sâu. Trên thực tế, cơ thể chỉ cần một lượng dưỡng chất nhất định mỗi ngày để chuyển hóa. Việc tiêu thụ quá mức một loại thực phẩm có thể gây mất cân đối dinh dưỡng và tạo gánh nặng chuyển hóa không cần thiết cho dạ dày cũng như hệ bài tiết.
Cuối cùng, nhiều người nghĩ rằng việc chiên giòn đậu răng ngựa với muối hoặc tẩm ướp nhiều gia vị mặn vẫn giữ nguyên lợi ích cho tim mạch. Lượng natri cao trong muối ăn là thủ phạm hàng đầu gây giữ nước và làm tăng huyết áp, điều này sẽ triệt tiêu hoàn toàn những lợi ích tiềm năng từ các peptide sinh học có trong hạt đậu.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng đậu răng ngựa?
Mặc dù đậu răng ngựa là nguồn đạm thực vật và dưỡng chất tự nhiên lành mạnh, một số nhóm đối tượng bắt buộc phải thận trọng khi sử dụng:
Người mắc chứng thiếu men G6PD (Favism): Đây là lưu ý y khoa đặc biệt quan trọng riêng với đậu răng ngựa (đậu tằm). Những người có khiếm khuyết di truyền thiếu hụt men glucose-6-phosphate dehydrogenase khi ăn đậu răng ngựa tươi hoặc chế biến chưa kỹ có thể khởi phát cơn tan máu cấp tính, gây thiếu máu nghiêm trọng nguy hiểm đến tính mạng.
Người mắc bệnh thận mạn tính: Đậu răng ngựa giàu protein thực vật cũng như khoáng chất. Ở những bệnh nhân suy giảm chức năng thận, khả năng đào thải các chất chuyển hóa từ đạm và lọc khoáng chất bị suy giảm, việc nạp nhiều hạt họ đậu có thể làm tăng gánh nặng bài tiết cho thận.
Người có cơ địa dị ứng thực phẩm: Những người từng có tiền sử dị ứng với các loại hạt họ đậu cần bắt đầu với lượng rất nhỏ hoặc tham khảo ý kiến bác sĩ dị ứng để tránh các phản ứng quá mẫn.
Bệnh nhân đang sử dụng thuốc điều trị: Người đang dùng các nhóm thuốc điều hòa tim mạch, thuốc lợi tiểu hoặc các thuốc hạ áp khác nên trao đổi cùng bác sĩ điều trị để xây dựng khẩu phần ăn hợp lý, tránh tương tác bất lợi.
Hướng dẫn sử dụng đậu răng ngựa trong chế độ ăn
Để tối ưu hóa hàm lượng dưỡng chất và hỗ trợ hệ tim mạch tốt nhất, người tiêu dùng nên lưu ý phương pháp chế biến và phối hợp bữa ăn khoa học:
Chế biến đúng cách: Nên ngâm kỹ đậu răng ngựa trong nước sạch trước khi nấu và phải nấu chín kỹ hoàn toàn. Quá trình ngâm và gia nhiệt thích hợp không chỉ giúp hạt đậu mềm, dễ tiêu hóa mà còn hỗ trợ quá trình phân giải protein sau này diễn ra thuận lợi hơn, đồng thời vô hoạt các hợp chất kháng dinh dưỡng tự nhiên.
Hạn chế muối và gia vị mặn: Khi nấu đậu răng ngựa, nên chế biến theo dạng luộc, hấp, nấu súp hoặc hầm canh cùng rau củ, tránh dùng nhiều muối, nước tương hay mỡ động vật. Duy trì chế độ ăn giảm mặn là nguyên tắc vàng để bảo vệ thành mạch.
Kết hợp đa dạng thực phẩm: Đậu răng ngựa nên được phối hợp luân phiên cùng các loại ngũ cốc nguyên cám, rau xanh và hoa quả tươi. Sự đa dạng này giúp cung cấp đầy đủ các vi chất dinh dưỡng thiết yếu và chất xơ hòa tan hỗ trợ làm sạch mạch máu.
Khẩu phần hợp lý: Một khẩu phần từ 30 đến 50 gram hạt đậu khô (hoặc khoảng nửa chén đậu đã nấu chín) dùng 2 đến 3 lần mỗi tuần là mức bổ sung thích hợp cho người trưởng thành trong chế độ ăn hằng ngày.
Tóm lại, đậu răng ngựa cùng các loại hạt họ đậu cung cấp nguồn peptide sinh học dồi dào có khả năng hỗ trợ ức chế men ACE, góp phần duy trì độ đàn hồi của mạch máu và kiểm soát huyết áp một cách tự nhiên. Dù vậy, thực phẩm này chỉ phát huy giá trị tốt nhất khi được kết hợp trong một lối sống lành mạnh, ăn giảm muối, vận động thường xuyên và tuân thủ chặt chẽ chỉ dẫn y khoa của bác sĩ.