Nhiều người truyền tai nhau dùng dưa gang tây (tên khoa học Passiflora quadrangularis L., thuộc chi Lạc tiên) để thanh nhiệt, kiểm soát huyết áp cao. Trái dưa gang tây to, mọng nước, phần cơm và ruột thơm ngọt thường được chế biến thành nước giải khát hoặc món ăn tráng miệng quen thuộc trong gia đình.
Tuy nhiên, liệu loại quả này có thực sự hạ được chỉ số huyết áp như lời đồn? Câu trả lời ngắn gọn là: Chưa có bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người khẳng định dưa gang tây chữa khỏi hay hạ huyết áp ổn định. Hầu hết dữ liệu dược lý hiện dừng ở mức nghiên cứu hóa học, thực nghiệm trong ống nghiệm hoặc thử nghiệm tiền lâm sàng trên chuột bị tăng huyết áp tự phát ở các loài cùng chi Passiflora.
Hoạt tính sinh học của dưa gang tây
Dưa gang tây chứa nguồn hợp chất chuyển hóa thứ cấp dồi dào. Nghiên cứu năm 2021 phân tích thành phần dưa gang tây cho thấy phần thịt quả (mesocarp) rất giàu hợp chất phenolic, trong khi phần ruột mọng (pulp) chứa hàm lượng lớn flavonoid và vitamin [1]. Các chất chuyển hóa thứ cấp phổ biến trong dưa gang tây bao gồm đồng phân myricetin và malvidin-3-O-arabinoside ở ruột và lá, cùng axit 2-isopropyl-3-methoxycinnamic ở cơm và ruột quả [1].
Bên cạnh đó, dịch chiết từ thân và lá dưa gang tây cũng thể hiện khả năng quét gốc tự do mạnh mẽ. Khi chiết xuất bằng dung môi methanol, dịch chiết thân dưa gang tây cho hàm lượng phenolic cao nhất và hoạt tính chống oxy hóa mạnh nhất so với một số loài cùng chi [2]. Chính đặc tính dồi dào chất chống oxy hóa này gợi mở hướng nghiên cứu về bảo vệ tim mạch, bởi vì stress oxy hóa là yếu tố then chốt gây tổn hại nội mạc mạch máu.
Cơ chế giãn mạch qua góc nhìn tiền lâm sàng
Về mặt sinh học, mạch máu giãn nở dựa vào sự hoạt động nhịp nhàng của lớp tế bào nội mô. Khi cơ thể chịu áp lực oxy hóa, nitric oxide (NO) – phân tử truyền tín hiệu quan trọng giúp cơ trơn thành mạch thư giãn – bị suy giảm nhanh chóng.
Flavonoid và phenolic từ thực vật họ Lạc tiên được cho là hỗ trợ cải thiện tuần hoàn gián tiếp qua cơ chế chống oxy hóa. Nhờ ngăn ngừa sự phá hủy của các gốc tự do, các chất này bảo toàn nồng độ NO, tạo điều kiện cho cơ trơn mạch máu thả lỏng. Tuy nhiên, việc khẳng định cơ chế này diễn ra hiệu quả trên bệnh nhân cao huyết áp dùng quả dưa gang tây tươi vẫn chỉ là giả thuyết ngoại suy từ các mô hình phòng thí nghiệm.
Nghiên cứu tiền lâm sàng ở các loài cùng chi nói gì?
Hiện tại, chưa có nghiên cứu chuyên biệt đo lường trực tiếp sự thay đổi huyết áp của dưa gang tây trên cơ thể người. Dữ liệu hạ áp hiện có chủ yếu tập trung vào người họ hàng gần là chanh leo vàng (Passiflora edulis).
Năm 2014, một nghiên cứu trên chuột cống tăng huyết áp tự phát (SHR) đã đánh giá tác dụng của phần ruột chanh leo vàng [3]. Các nhà khoa học cho chuột uống dịch quả qua đường xông dạ dày với các mức liều 5, 6 hoặc 8 g/kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày, liên tục trong 5 ngày [3]. Kết quả ghi nhận liều cao nhất (8 g/kg) làm giảm huyết áp tâm thu rõ rệt [3]. Đi kèm với đó là mức tăng glutathione (GSH - chất chống oxy hóa nội sinh) và giảm chất phản ứng với axit thiobarbituric (TBARS - dấu ấn tổn thương oxy hóa màng tế bào) [3]. Phân tích an toàn ghi nhận liều dùng trên không làm biến đổi thông số chức năng thận và không gây đột biến vi nhân tế bào tủy xương [3]. Nhóm nghiên cứu kết luận hiệu quả này phần lớn nhờ vào cải thiện tình trạng chống oxy hóa [3].
Một nghiên cứu khác vào năm 2013 phân tích sâu hơn về vỏ quả chanh leo (Passiflora edulis) trên chuột cống tăng huyết áp tự phát gắn cảm biến đo xa phóng xạ [4]. Thử nghiệm dùng liều duy nhất dịch chiết vỏ chanh leo (PFPE) ở các mức 0, 2,5, 50 và 200 mg/kg trọng lượng cơ thể, xác định 50 mg/kg là liều tối thiểu có hiệu quả làm giảm toàn bộ các thông số huyết động so với mức nền [4]. Khi thử nghiệm các hoạt chất đơn lẻ, phân đoạn chứa anthocyanin (AF) và axit edulilic (EA) ở mức liều tương đương phân đoạn 50 mg/kg đều làm giảm huyết áp rõ rệt [4]. Đáng chú ý, axit gamma-aminobutyric (GABA) không làm giảm huyết động mà lại làm tăng nhịp tim đáng kể của chuột [4].
Mặc dù các dữ liệu này chứng minh tiềm năng hạ áp của flavonoid thuộc chi Passiflora, chúng vẫn chỉ dừng lại trên chuột thực nghiệm [2, 3]. Hơn nữa, liều dùng ở động vật khi quy đổi ra chế độ ăn của con người là rất lớn và không thể đại diện cho việc ăn vài miếng quả dưa gang tây mỗi ngày.
Tác động an thần và lưu ý từ lá cây dưa gang tây
Không chỉ quả, các bộ phận khác của dưa gang tây cũng chứa những hợp chất có hoạt tính sinh học đáng chú ý. Một thử nghiệm dược lý học hành vi năm 2022 trên chuột nhắt trắng ghi nhận dịch chiết dưa gang tây (Passiflora quadrangularis) làm giảm hoạt động vận động tự nhiên của chuột, cho thấy tiềm năng làm dịu và an thần [5]. Thử nghiệm dùng đường uống không ghi nhận dấu hiệu độc tính cấp tính nghiêm trọng ở chuột, đồng thời không gây mất điều hòa vận động cơ học [5].
Mặt khác, người tiêu dùng cần hết sức cẩn trọng với lá dưa gang tây. Một nghiên cứu chuyên sâu năm 2005 đã phát hiện trong lá của cây dưa gang tây (Passiflora quadrangularis L.) có chứa chất gây tan máu (hemolysin), hoạt động theo cơ chế phụ thuộc vào nồng độ cholesterol [6]. Chất này rất bền với nhiệt, không bị phân hủy bởi enzym trypsin, có khả năng tạo bọt và tạo phức hợp bền vững làm vỡ màng hồng cầu [6]. Các đặc tính hóa lý chỉ ra hoạt chất này rất có thể là một loại saponin đặc thù [6]. Phát hiện này cho thấy không nên tùy tiện hái lá cây dưa gang tây để nấu nước uống giải nhiệt hoặc chữa bệnh mà không có hướng dẫn từ chuyên gia.
Những hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm phổ biến nhất là xem dưa gang tây như một loại "thuốc hạ áp tự nhiên" có thể thay thế thuốc điều trị định kỳ. Người bệnh nghe theo truyền miệng, tự ý bỏ thuốc huyết áp được bác sĩ kê đơn để chuyển sang uống nước ép dưa gang tây. Việc này rất nguy hiểm, có thể dẫn đến cơn tăng huyết áp kịch phát, gây tai biến mạch máu não hoặc suy tim cấp tính.
Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng tác dụng của mọi bộ phận trên cây dưa gang tây. Quả dưa gang tây chín là thực phẩm an toàn, bổ dưỡng, nhưng thân, rễ hoặc lá lại chứa các chất có hoạt tính sinh học phức tạp như chất gây tan máu đã được chứng minh [6]. Không thể suy diễn quả ăn được thì lá hay vỏ cũng có thể nấu nước uống chữa bệnh.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người mắc bệnh tăng huyết áp mạn tính tuyệt đối không bỏ phác đồ điều trị của bác sĩ để thay thế bằng dưa gang tây. Thực phẩm này chỉ nên đóng vai trò là một phần của chế độ ăn uống đa dạng, lành mạnh.
Người đang dùng các thuốc an thần, chống trầm cảm hoặc thuốc hạ áp cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng thường xuyên. Một số nghiên cứu cho thấy chiết xuất dưa gang tây có hoạt tính làm dịu thần kinh ở chuột [5], nên việc kết hợp với thuốc điều trị có thể tạo ra tác dụng hiệp đồng chưa kiểm soát được. Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và người có bệnh nền suy gan, suy thận nặng cũng cần thận trọng, bởi chưa có nghiên cứu an toàn lâm sàng trên các đối tượng nhạy cảm này.
Gợi ý áp dụng trong đời sống
Nếu bạn yêu thích hương vị của dưa gang tây, việc bổ sung loại quả này vào thực đơn gia đình là hoàn toàn phù hợp để cung cấp vitamin và chất chống oxy hóa [1]. Khi chọn dưa, nên ưu tiên những quả chín tự nhiên, vỏ ngả vàng, mùi thơm nhẹ [7].
Có thể nạo lấy phần cơm quả cắt hạt lựu, trộn cùng ruột quả mọng nước, thêm ít đá để làm món tráng miệng thanh mát. Người thừa cân hoặc tiền đái tháo đường nên ăn nguyên vị tự nhiên, không nên cho thêm nhiều đường cát hoặc sữa đặc để tránh tăng chỉ số đường huyết và tích lũy calo dư thừa. Tuyệt đối không tự ý thu hái lá, vỏ thân phơi khô để làm trà thảo mộc uống hàng ngày.
Chế độ dinh dưỡng giàu chất chống oxy hóa từ trái cây tươi, trong đó có dưa gang tây, mang lại nhiều giá trị tích cực cho sức khỏe tổng thể. Dẫu vậy, dưa gang tây không phải là thần dược chữa bệnh tăng huyết áp. Người bệnh cần duy trì lối sống lành mạnh, ăn giảm muối, vận động thể chất thường xuyên và tuân thủ tuyệt đối chỉ định dùng thuốc của bác sĩ để giữ huyết áp ở mức an toàn.
