Nhiều người tìm đến các loại thảo mộc hoặc dược liệu tự nhiên với suy nghĩ vô hại, thậm chí dùng chung với các đơn thuốc điều trị bệnh mạn tính hàng ngày. Tuy nhiên, việc nhai hoặc sử dụng lá khát (Catha edulis) khi đang dùng thuốc tim mạch có thể dẫn đến những biến cố khôn lường. Sự kết hợp này không chỉ triệt tiêu hiệu quả kiểm soát huyết áp mà còn đe dọa trực tiếp đến tính mạng người dùng.
Dùng chung lá khát với thuốc điều trị tim mạch, đặc biệt là nhóm thuốc hạ huyết áp, sẽ tạo ra xung đột dược lý nghiêm trọng: hoạt chất cathinone kích thích tim mạch, co thắt mạch và nâng huyết áp, trực tiếp đối kháng tác dụng của thuốc điều trị [1], [2]. Đồng thời, các hợp chất trong lá khát còn ức chế hệ enzyme gan chuyển hóa thuốc, làm rối loạn nồng độ thuốc tim mạch trong máu [1], [3].
"Amphetamine tự nhiên" và cơ chế kích thích tim mạch
Lá khát chứa hoạt chất chính là cathinone – một ancaloit có cấu trúc và đặc tính dược lý tương tự như amphetamine [4], [5]. Hoạt chất này được giải phóng qua niêm mạc miệng khi nhai và nhanh chóng đi vào hệ tuần hoàn [2], [6]. Trong cơ thể, cathinone hoạt động như một chất kích thích thần kinh giao cảm mạnh [2], [5].
Cơ chế chính của cathinone là kích thích giải phóng các chất dẫn truyền thần kinh nhóm catecholamine như dopamine, noradrenaline từ các vị trí dự trữ tiền synap, đồng thời ức chế tái hấp thu noradrenaline [2], [5]. Khi nồng độ các chất này tăng vọt, hệ tim mạch bị kích hoạt quá mức, gây tăng nhịp tim, hồi hộp, tăng lực co bóp cơ tim và làm huyết áp tăng nhanh chỉ sau 15 đến 30 phút tiêu thụ [2], [7].
Bên cạnh đó, cathinone còn có khả năng gây co thắt trực tiếp trên hệ thống tuần hoàn vành cũng như động mạch chủ [7]. Tác dụng co mạch này giải thích hiện tượng huyết áp leo thang mất kiểm soát ở cả động vật thực nghiệm lẫn con người khi phơi nhiễm với hoạt chất [7].
Lá khát đối kháng trực tiếp thuốc hạ huyết áp
Nghiên cứu tổng quan dược lý đã ghi nhận việc nhai lá khát gây tương tác tiêu cực và trực tiếp đối kháng với tác dụng của các thuốc hạ huyết áp và thuốc chống loạn nhịp [1]. Người bệnh dùng thuốc nhằm hạ áp và bảo vệ thành mạch, nhưng việc nạp cathinone từ lá khát lại thúc đẩy cơ chế co mạch và kích thích tim đập nhanh [2], [7].
Tình trạng đối kháng này dẫn đến hiện tượng trơ huyết áp lâm sàng. Khi thuốc điều trị bị triệt tiêu tác dụng, người bệnh vẫn duy trì trạng thái huyết áp cao nguy hiểm mà không hề hay biết [1], [7]. Sự dao động và tăng vọt huyết áp đột ngột trong các đợt nhai lá khát làm tăng áp lực xé lên thành mạch máu, dễ dẫn tới xuất huyết não hoặc suy tim cấp.
Hơn nữa, ngoài việc làm mất hiệu lực của thuốc hạ huyết áp, việc nhai lá khát còn làm giảm sinh khả dụng của một số nhóm thuốc dùng cùng như kháng sinh, thuốc trị sốt rét, trong khi lại khuếch đại độc tính của các chất kích thích kiểu amphetamine hoặc thuốc ức chế monoamine oxidase [1].
Bằng chứng từ các nghiên cứu thực nghiệm và lâm sàng
Nhiều công trình khoa học đã làm sáng tỏ dược động học cũng như nguy cơ tim mạch khi tiêu thụ lá khát. Một thử nghiệm lâm sàng mù đôi, có kiểm soát trên 6 tình nguyện viên chưa từng dùng thuốc đã sử dụng liều chuẩn lá khát tương ứng 0,8 mg/kg thể trọng (so sánh với giả dược lá khát đã loại bỏ ancaloit) [8]. Kết quả phân tích HPLC cho thấy nồng độ đỉnh trong huyết tương của cathinone đạt 127 ± 53 ng/ml sau 127 ± 30 phút [8]. Diện tích dưới đường cong nồng độ-thời gian (AUC 0-9 giờ) là 415 ± 207 ng/ml.giờ, với thời gian bán thải pha cuối là 260 ± 102 phút [8]. Thử nghiệm ghi nhận rõ rệt các tác động kích thích kiểu amphetamine, hưng phấn và biến đổi sinh lý trên huyết áp tâm thu, huyết áp tâm trương cùng tần số tim [8].
Về mặt dịch tễ học, một nghiên cứu tại Yemen năm 2004 của Al-Motrreb và cộng sự đã chỉ ra mối liên hệ nguy hiểm giữa lá khát và biến cố nhồi máu cơ tim cấp (AMI) [7]. Tỷ lệ nhai lá khát ở nhóm bệnh nhân bị nhồi máu cơ tim cấp cao gấp nhiều lần so với nhóm chứng, với tỷ số chênh OR = 5,0 (khoảng tin cậy 95%: 1,9 - 13,1) [7]. Nghiên cứu xác nhận mối quan hệ liều - đáp ứng rõ rệt: những người nhai lá khát mức độ nặng có nguy cơ nhồi máu cơ tim tăng gấp 39 lần [7]. Đáng chú ý, ở người bình thường, đỉnh biến cố nhồi máu cơ tim thường xuất hiện vào sáng sớm; nhưng ở người nhai lá khát, đỉnh bệnh chuyển dịch sang chiều muộn và buổi tối, trùng khớp với thời gian diễn ra các đợt nhai lá [7]. Cơ chế được xác định là do cathinone gây co thắt mạch vành, dẫn đến tắc nghẽn mạch máu nuôi tim cục bộ [7].
Ở cấp độ phân tử và tế bào, các nghiên cứu in vitro năm 2022 đã xem xét ảnh hưởng của dịch chiết lá khát lên hệ enzyme chuyển hóa thuốc cytochrom P450 (CYP) ở gan [1], [3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng dịch chiết cồn lá khát (KEE) ức chế mạnh nhiều phân nhóm enzyme gan [1]. Cụ thể, KEE ức chế CYP2C9 theo cơ chế phi cạnh tranh hoặc hỗn hợp với hằng số ức chế Ki = 14,7 µg/ml; ức chế CYP2D6 qua cơ chế cạnh tranh hoặc hỗn hợp với Ki = 17,6 µg/ml; và ức chế CYP3A4 với Ki = 12,1 µg/ml [1]. Ngoài ra, dịch chiết lá khát còn ức chế CYP2A6 (Ki = 20,9 µg/ml), CYP2B6 (Ki = 85 µg/ml), CYP2C8 (Ki = 4,8 µg/ml), CYP2C19 (Ki = 18,3 µg/ml), CYP2E1 (Ki = 59,3 µg/ml), CYP2J2 (Ki = 3 µg/ml) và CYP3A5 (Ki = 21,7 µg/ml) [1].
Bên cạnh cathinone, thành phần cathine trong lá khát cũng được chứng minh ức chế CYP2A6 và CYP3A4 với giá trị IC50 lần lượt là 80 µM và 90 µM, tương ứng hằng số ức chế Ki là 63 µM và 100 µM theo cơ chế phi cạnh tranh hoặc hỗn hợp [3]. Một nghiên cứu in vivo trên chuột cho thấy việc dùng đồng thời lá khát với thuốc chống kết tập tiểu cầu clopidogrel làm giảm đáng kể chất chuyển hóa hoạt tính của clopidogrel do lá khát ức chế enzyme CYP [3]. Một nghiên cứu lâm sàng của Bedada và cộng sự trên người tình nguyện dùng 400 g lá khát mỗi ngày trong 1 tuần cũng xác nhận lá khát ức chế đáng kể enzyme CYP2D6, ức chế nhẹ CYP3A4, CYP2C19 và CYP1A2 [3]. Điều này chứng tỏ lá khát can thiệp sâu sắc vào quá trình chuyển hóa của nhiều thuốc điều trị tim mạch qua gan [1], [3].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng
Người dùng lá khát thường tìm kiếm cảm giác tỉnh táo, tăng năng lượng tức thì và trạng thái hưng phấn nhẹ [8], [4]. Trong văn hóa bản địa vùng Đông Phi và bán đảo Ả Rập, loại cây này được hàng triệu người sử dụng như một phương tiện giao tiếp xã hội [4], [6].
Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện hành khẳng định độc tính tim mạch vượt xa các cảm giác kích thích tạm thời [7]. Đa số các thử nghiệm can thiệp chuyên sâu về tương tác enzyme mới dừng lại ở mô hình in vitro (trong ống nghiệm) hoặc trên mô hình động vật [1], [3]. Các nghiên cứu trên người chủ yếu là thử nghiệm dược động học cỡ mẫu nhỏ (như 6 người tình nguyện) hoặc các nghiên cứu dịch tễ quan sát hồi cứu [8], [7]. Mặc dù vậy, sự thống nhất giữa cơ chế dược lý kích thích giao cảm và dữ liệu lâm sàng về nhồi máu cơ tim là lời cảnh báo đanh thép về nguy cơ tử vong [2], [7].
Hiểu lầm thường gặp khi sử dụng lá khát
Sai lầm phổ biến nhất là quan niệm cho rằng lá khát là "thảo mộc tự nhiên" nên an toàn hơn thuốc tổng hợp và không tương tác với các đơn thuốc tây. Thực tế, cathinone được giới y khoa gọi là "amphetamine tự nhiên" bởi hoạt tính kích thích giao cảm tương đương các chất ma túy tổng hợp [2], [5].
Một hiểu lầm khác là cho rằng chỉ khi nuốt bã lá mới bị ảnh hưởng. Trong thực tế, cathinone và cathine được hấp thu trực tiếp rất nhanh qua niêm mạc miệng trong các buổi nhai kéo dài nhiều giờ (người dùng có thể nhai từ 100 đến 500 g lá mỗi lần) [2], [6]. Nồng độ cathinone đạt đỉnh sau 1,5 đến 3,5 giờ và tác dụng kích thích giao cảm xuất hiện chỉ sau khoảng 30 phút tiêu thụ, kéo dài nhiều giờ sau đó [2]. Ngoài độc tính tim mạch, các báo cáo gần đây còn ghi nhận nguy cơ viêm gan tự miễn liên quan đến việc tiêu thụ lá khát [6].
Những đối tượng tuyệt đối phải thận trọng
Bệnh nhân tăng huyết áp: Đây là nhóm nguy cơ cao nhất. Cathinone vừa triệt tiêu công năng của thuốc hạ áp, vừa kích hoạt co thắt động mạch và làm tăng huyết áp đột ngột [1], [7].
Bệnh nhân mắc bệnh mạch vành hoặc tiền sử thiếu máu cơ tim: Tác dụng gây co thắt mạch vành của cathinone có thể gây thiếu máu cơ tim cục bộ tức thì, kích phát cơn nhồi máu cơ tim cấp đe dọa tính mạng [7].
Bệnh nhân rối loạn nhịp tim hoặc đang dùng thuốc chống loạn nhịp: Tác dụng kích thích giải phóng catecholamine gây tim đập nhanh, đánh trống ngực và đối kháng trực tiếp các thuốc ổn định nhịp [1], [2], [7].
Bệnh nhân đang sử dụng các thuốc chống đông, kháng kết tập tiểu cầu (như clopidogrel) hoặc các thuốc chuyển hóa qua hệ enzyme CYP: Dịch chiết lá khát ức chế hàng loạt enzyme gan (CYP2C9, CYP2D6, CYP3A4, CYP2C19...), làm biến đổi nồng độ thuốc trong máu và giảm hiệu quả bảo vệ huyết khối [1], [3].
Khuyến cáo áp dụng thực tế và an toàn điều trị
Đối với người bệnh tim mạch, nguyên tắc hàng đầu là tuyệt đối không tiêu thụ lá khát dưới bất kỳ hình thức nào (nhai tươi, phơi khô hãm trà hay dạng chiết xuất). Không tự ý kết hợp bất kỳ chế phẩm thảo mộc nào có chứa cathinone hoặc chất kích thích giao cảm khi đang trong liệu trình điều trị tim mạch [1], [2].
Người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt đơn thuốc huyết áp và tim mạch do bác sĩ chuyên khoa chỉ định. Uống thuốc đúng giờ, duy trì chế độ dinh dưỡng giảm muối, hạn chế rượu bia và chất kích thích, đồng thời theo dõi chỉ số huyết áp định kỳ tại nhà. Khi phát hiện các triệu chứng như đau thắt ngực, đánh trống ngực, khó thở hoặc huyết áp tăng vọt bất thường sau khi vô tình tiếp xúc với các chế phẩm chứa thảo mộc lạ, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất.
Lá khát không phải là một loại trà thảo mộc vô hại mà là nguồn chứa chất kích thích giao cảm cathinone với độc tính tim mạch đáng kể [2], [5]. Việc dùng chung lá khát với thuốc điều trị tim mạch tạo ra tương tác kép: vừa đối kháng cơ chế hạ áp, vừa gây co thắt mạch vành và rối loạn chuyển hóa thuốc [1], [7]. Để bảo vệ hệ tim mạch và tính mạng, người bệnh tuyệt đối tránh xa loại dược liệu này và luôn tham vấn bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ sản phẩm bổ sung nào.