Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại thực phẩm chức năng chiết xuất từ trà xanh nhằm mục đích giảm cân, thanh lọc cơ thể nhanh chóng. Nhiều người tin rằng sản phẩm từ thảo mộc tự nhiên luôn an toàn cho sức khỏe. Tuy nhiên, việc dung nạp hoạt chất trà xanh ở nồng độ cô đặc có thể tiềm ẩn những mối nguy khó lường đối với tế bào gan.
Câu trả lời trực tiếp là chiết xuất trà xanh liều cao, đặc biệt là hoạt chất epigallocatechin gallate (EGCG), thực sự có khả năng gây độc cho gan [1], [2]. Trong khi việc uống trà xanh pha nước truyền thống được xếp vào nhóm an toàn, thì việc dùng các viên uống bổ sung chứa lượng lớn EGCG lại làm tăng nguy cơ tổn thương gan tùy thuộc vào liều lượng và cách dùng [3], [2].
EGCG và cơ chế tác động lên tế bào gan
EGCG là thành phần catechin dồi dào và đóng vai trò chính tạo nên các hoạt tính sinh học trong trà xanh [1], [4]. Hoạt chất này được ứng dụng phổ biến trong các sản phẩm hỗ trợ kiểm soát cân nặng nhờ cơ thể tác động làm giảm quá trình tạo mỡ và sinh đường tại gan ở mô hình động vật [5]. Ở mức dung nạp vừa phải, EGCG thể hiện tính chất chống oxy hóa và hỗ trợ điều hòa hoạt động tế bào [1], [6].
Tuy nhiên, EGCG trải qua quá trình chuyển hóa lớn tại gan [7]. Khi nồng độ EGCG trong cơ thể quá cao, hiện tượng tích tụ chất này sẽ gây ra tình trạng căng thẳng oxy hóa (stress oxy hóa) ngay bên trong tế bào gan, dẫn đến phá hủy màng tế bào và hoại tử mô gan [6], [7], [4]. Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA) cũng lưu ý rằng tổn thương gan có thể xuất phát từ phản ứng phụ thuộc liều lượng hoặc do cơ chế đặc ứng riêng biệt ở từng cá thể [3].
Bằng chứng độc tính từ các nghiên cứu tiền lâm sàng
Trên mô hình chuột, các nhà khoa học đã ghi nhận những bằng chứng rõ ràng về tác động gây độc của EGCG liều cao [1], [4]. Một thử nghiệm cho thấy liều uống 2000 mg EGCG/kg thể trọng gây tử vong ở chuột cống, trong khi liều 200 mg/kg không gây độc [1]. Đáng chú ý, một nghiên cứu khác trên chuột nhắt trắng đực CF-1 chỉ ra rằng một liều đơn EGCG 1500 mg/kg làm tăng men gan ALT trong huyết tương lên tới 138 lần và khiến tỷ lệ sống sót giảm 85% [4].
Nghiên cứu trên dòng chuột CF-1 này cũng chứng minh nếu chia làm hai liều dùng 750 mg/kg mỗi ngày một lần, nồng độ ALT tăng vọt tới 184 lần, đi kèm hiện tượng hoại tử gan từ trung bình đến nặng và gia tăng mạnh mức độ peroxy hóa lipid (tăng gấp 5 lần) [4]. Trong một nghiên cứu độc tính kéo dài 14 tuần trên chuột cống và chuột nhắt trắng, tổn thương hoại tử gan nghiêm trọng dẫn đến tử vong sớm đã xuất hiện ở phần lớn nhóm chuột dùng liều cao, trong đó ghi nhận xu hướng nhạy cảm hơn ở giống cái [6]. Hỗn hợp catechin khử caffeine Polyphenon E (chứa khoảng 50% EGCG) cũng gây hoại tử tế bào gan ở chuột thí nghiệm [6].
Bên cạnh đó, các thử nghiệm tiền lâm sàng tìm kiếm giải pháp hạn chế độc tính cho thấy việc kết hợp melatonin có thể kéo dài thời gian sống, giảm mức độ tổn thương gan cấp và bán cấp do EGCG gây ra ở chuột mà không làm mất đi tác dụng điều hòa chuyển hóa của EGCG [5]. Độc tính của EGCG cũng được quan sát thấy tăng mạnh hơn khi động vật thử nghiệm ở trạng thái nhịn đói hoặc uống dồn một lượng lớn vào cùng một thời điểm [2], [8].
Các thử nghiệm lâm sàng và ghi nhận ở người
Bằng chứng trên người cũng chỉ ra mối liên hệ trực tiếp giữa viên uống chiết xuất trà xanh và sự thay đổi men gan [1], [7]. Thử nghiệm Trà xanh Minnesota (MGTT) tiến hành trên phụ nữ dùng liều 1315 mg chiết xuất trà xanh mỗi ngày (chứa 843 mg EGCG, tương đương lượng polyphenol trong 4 tách trà thông thường) ghi nhận tỷ lệ tăng men gan ALT lên tới 6,7%, cao hơn đáng kể so với mức 0,7% ở nhóm dùng giả dược [7].
Dù vậy, dữ liệu từ thử nghiệm MGTT cũng gặp phải một số yếu tố gây nhiễu, do một số trường hợp biến cố bất lợi nghiêm trọng có tiền sử bệnh nền, dùng thuốc mới, sử dụng rượu bia hoặc có bất thường về men gan từ trước [7]. Ở mức liều thấp hơn, một thử nghiệm lâm sàng bổ sung 500 mg polyphenol trà xanh mỗi ngày cho phụ nữ sau mãn kinh bị giảm mật độ xương trong 24 tuần cho thấy không có biến chứng bất lợi nào trên chức năng gan, thận [1]. Một nghiên cứu khác cũng xác nhận việc dùng liều 800 mg EGCG hoặc Polyphenon E mỗi ngày trong 4 tuần được dung nạp tốt ở người khỏe mạnh [1].
Mặt khác, một tổng quan hệ thống dựa trên dữ liệu từ 159 nghiên cứu can thiệp ở người kết luận rằng các biến cố bất lợi trên gan có xu hướng phụ thuộc vào liều khi dùng chế phẩm cô đặc dưới dạng viên uống tập trung, nhưng hầu như không gặp phải khi uống trà xanh pha nước hoặc dùng chiết xuất từ thực phẩm thông thường [2].
Lợi ích, giới hạn bằng chứng và các hiểu lầm thường gặp
Nhiều người lầm tưởng rằng chiết xuất thảo mộc thì an toàn tuyệt đối và uống càng nhiều viên bổ sung thì quá trình đốt mỡ càng nhanh. Tuy nhiên, viên uống cô đặc mang lại nồng độ catechin trong huyết tương cao hơn rất nhiều so với nước trà truyền thống [7], [4]. Cơ quan chức năng ghi nhận sự khác biệt lớn về độ khả dụng sinh học và tốc độ hấp thu giữa dạng viên nén/nang và dạng nước uống [2], [7].
Mặc dù trà xanh dạng hãm uống truyền thống được xem là an toàn, một báo cáo ca bệnh tại Đan Mạch đã ghi nhận trường hợp viêm gan độc chất sau khi uống 4-6 tách trà xanh mỗi ngày kéo dài trong 6 tháng [8]. Đồng thời, các cơ quan an toàn thực phẩm nhận định vẫn còn nhiều điểm chưa chắc chắn về mức độ ảnh hưởng của quy trình sản xuất, tương tác với protein bữa ăn, sự lắng đọng catechin khi nguội, cũng như hậu quả của việc dùng chiết xuất trà xanh kéo dài [3].
Những nhóm đối tượng cần thận trọng
Dựa trên dữ liệu độc tính học, những người có tiền sử bất thường về men gan, viêm gan, hoặc đang mắc các bệnh lý về gan tuyệt đối không nên tự ý dùng viên bổ sung chiết xuất trà xanh liều cao [7]. Người đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính cũng cần cảnh giác để tránh nguy cơ tương tác gây quá tải cho gan [7].
Ngoài ra, những người thường xuyên sử dụng rượu bia, người có cơ địa nhạy cảm hoặc phụ nữ có thể có nguy cơ tổn thương gan cao hơn khi tiếp xúc với liều lớn EGCG [6], [7]. Bất kỳ ai đang duy trì chế độ nhịn ăn gián đoạn hoặc bỏ bữa cũng cần thận trọng, bởi vì việc uống các sản phẩm chứa EGCG lúc đói làm tăng mạnh độc tính trên gan so với khi no [2], [8].
Hướng dẫn sử dụng an toàn trong thực tế
Tổng quan hệ thống về dữ liệu an toàn ở người và độc tính học xác định mức dung nạp an toàn đối với người trưởng thành là 338 mg EGCG mỗi ngày khi dùng dưới dạng viên uống liều đặc, và mức an toàn quan sát được (OSL) là 704 mg EGCG mỗi ngày đối với các chế phẩm dạng đồ uống [2].
Để đảm bảo an toàn, người tiêu dùng nên ưu tiên thưởng thức trà xanh theo cách truyền thống bằng việc pha nước ấm thưởng thức trong ngày thay vì lạm dụng viên thực phẩm chức năng [3], [2]. Nếu có nhu cầu sử dụng thực phẩm chức năng chứa chiết xuất trà xanh, hãy đọc kỹ nhãn thành phần để kiểm tra chính xác hàm lượng EGCG, tuyệt đối không dùng dồn liều lớn cùng một lúc và không uống khi đang đói bụng [2], [8].
Tóm lại, trà xanh vẫn là một thức uống có lợi cho sức khỏe khi được dùng đúng cách và điều độ. Độc tính trên gan chủ yếu gắn liền với việc lạm dụng các chế phẩm chiết xuất đậm đặc EGCG liều cao [1], [2]. Hãy chủ động lắng nghe cơ thể, tuân thủ ngưỡng an toàn và tham khảo ý kiến chuyên môn từ bác sĩ hoặc chuyên gia y tế trước khi dùng bất kỳ sản phẩm bổ sung nào để bảo vệ lá gan của mình.