Người bệnh đái tháo đường tuýp 2 thường đi kèm rối loạn mỡ máu và thừa cân. Nhiều người tìm đến thực phẩm bổ sung chiết xuất quả bứa (Garcinia cambogia) với kỳ vọng kiểm soát đồng thời cân nặng, đường huyết và mỡ máu.
Thực tế, chiết xuất Garcinia cambogia có tiềm năng hỗ trợ giảm triglyceride và cholesterol toàn phần, nhưng bằng chứng trên người còn hạn chế và chưa thể thay thế thuốc điều trị đái tháo đường hay thuốc hạ mỡ máu. Người bệnh chỉ nên xem đây là giải pháp hỗ trợ sau khi đã tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa.
Tác động kép của quả bứa lên quá trình tạo mỡ và xử lý đường
Garcinia cambogia (còn gọi là me Malabar hoặc quả bứa) là loại cây bản địa khu vực Đông Nam Á [1]. Dược liệu này từ lâu đã được sử dụng phổ biến trong các sản phẩm kiểm soát cân nặng và hỗ trợ các rối loạn chuyển hóa như kháng insulin, đái tháo đường tuýp 2, gan nhiễm mỡ không do rượu và rối loạn mỡ máu [1].
Hợp chất chính mang lại tác dụng sinh học trong quả bứa là axit hydroxycitric (HCA) [1]. Hợp chất HCA hoạt động bằng cách ức chế enzyme ATP-citrate lyase, từ đó ngăn chặn quá trình tổng hợp chất béo mới trong cơ thể (quá trình sinh tổng hợp lipid) [2].
Tại gan, chiết xuất quả bứa làm giảm biểu hiện của hai yếu tố phiên mã chính điều khiển quá trình tạo mỡ là C/EBPalpha và PPARgamma [3]. Nhờ đó, dược liệu giúp hạn chế sự hình thành các giọt mỡ tích tụ trong tế bào gan khi cơ thể tiếp nhận nhiều axit béo tự do [3].
Một nghiên cứu công bố năm 2001 trên tế bào mỡ nuôi cấy 3T3-L1 trong 3 tuần cho thấy, khi thêm đồng thời chiết xuất Garcinia và insulin, sự tích tụ giọt mỡ trong tế bào bị ức chế rõ rệt [4]. Kích thước đỉnh của các giọt mỡ thu nhỏ từ mức 30-40 micromet vuông xuống còn 10-20 micromet vuông mà không làm cản trở quá trình biệt hóa tự nhiên của tế bào mỡ [4].
Đối với đường huyết, nghiên cứu công bố năm 2022 trên tế bào cơ C2C12 chỉ ra rằng chiết xuất quả bứa giúp tăng nồng độ canxi nội bào, kích hoạt protein cảm biến canxi CaMKII và thúc đẩy vận chuyển kênh đưa đường GLUT4 ra màng tế bào [5]. Cơ chế này đi kèm sự tăng cường hoạt hóa các phân tử tín hiệu AMPK, ACC và p38 MAPK, giúp tế bào cơ xương thu nhận đường từ máu hiệu quả hơn ngay cả trong môi trường đường huyết cao [5].
Bằng chứng từ các mô hình thực nghiệm trên động vật
Các nghiên cứu tiền lâm sàng trên chuột cung cấp nhiều dữ liệu chi tiết về khả năng cải thiện mỡ máu và đường huyết của quả bứa. Một nghiên cứu năm 2023 đã thử nghiệm chiết xuất nước quả bứa trên chuột đực C57BL/6 ăn chế độ nhiều chất béo trong 16 tuần [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất này giúp giảm tăng cân, giảm tình trạng kháng insulin, hạ nồng độ cholesterol toàn phần trong huyết thanh và giảm tích tụ mỡ tại gan [1]. Khi tách chiết xuất nước bằng ethanol, nhóm nghiên cứu nhận thấy cả phần tan trong ethanol (dùng liều 4 g/L) và phần kết tủa (dùng liều 1 g/L) đều có tác dụng, trong đó phần tan dùng liều cao hơn mang lại hiệu quả rõ rệt hơn [1].
Tương tự, nghiên cứu năm 2021 trên chuột ăn chế độ nhiều béo trong 8 tuần ghi nhận việc dùng Garcinia cambogia giúp giảm tăng cân, cải thiện chỉ số men gan (ALT, AST) và giảm nồng độ triglyceride cũng như cholesterol toàn phần trong máu [3]. Kiểm tra mô học xác nhận dược liệu không gây tổn thương bệnh lý rõ rệt nào trên các cơ quan chính như tim, lách, phổi và thận của chuột thí nghiệm [3].
Về khả năng kiểm soát đường huyết, kết quả giữa các mô hình động vật có sự khác biệt tùy thuộc nguyên nhân gây bệnh. Nghiên cứu năm 2015 thực hiện trên 40 con chuột đực Wistar 5 tháng tuổi chia làm 4 nhóm, trong đó nhóm ăn chế độ chứa 30% chất béo được uống chiết xuất ethanol thô quả bứa liều 400 mg/kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày trong 10 tuần [6]. Kết quả cho thấy dược liệu giúp giảm tăng cân, cải thiện tình trạng rối loạn dung nạp glucose và giảm các chất gây viêm như leptin và TNF-alpha trong huyết tương mà không làm thay đổi các chỉ số chức năng thận (ure, creatinin, axit uric) [6]. Một nghiên cứu khác năm 2022 trên chuột mắc tiểu đường do ăn nhiều chất béo dùng quả bứa trong 8 tuần cũng xác nhận tác dụng hạ đường huyết rõ rệt thông qua cải thiện dung nạp glucose đường uống và điều hòa tín hiệu tại cơ tứ đầu đùi [5].
Tuy nhiên, trên mô hình tiểu đường do hóa chất phá hủy tế bào tụy, kết quả lại khác biệt. Nghiên cứu năm 2022 tiến hành trên chuột Wistar bị gây tiểu đường bằng cách tiêm streptozotocin-nicotinamide vào ổ bụng, chia thành 5 nhóm (mỗi nhóm 6 con) gồm nhóm đối chứng bình thường, nhóm tiểu đường không điều trị, nhóm tiểu đường uống chiết xuất ethanol vỏ quả bứa liều 400 mg/kg hoặc 800 mg/kg, và nhóm dùng thuốc metformin liều 500 mg/kg trong 3 tuần [7]. Sau 3 tuần, chiết xuất vỏ quả bứa giúp giảm cân nặng và hạ cholesterol toàn phần trong huyết thanh nhưng hoàn toàn không có tác dụng hạ đường huyết ngẫu nhiên trên mô hình chuột này [7].
Nghiên cứu trên người nói gì về hiệu quả hạ mỡ máu?
Dù kết quả trên động vật rất khả quan, dữ liệu thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người vẫn còn khiêm tốn. Một nghiên cứu lâm sàng công bố năm 2014 đã đánh giá trực tiếp tác động của quả bứa lên chỉ số mỡ máu và nội tiết ở phụ nữ béo phì (chỉ số khối cơ thể BMI trên 25 kg/m2, độ tuổi từ 25 đến 60) [2].
Nghiên cứu chia người tham gia thành nhóm điều trị (30 người) và nhóm đối chứng dùng giả dược (13 người), kết hợp cùng chế độ kiểm soát ăn uống trong 60 ngày [2]. Nhóm điều trị uống 2,4 g chiết xuất Garcinia (chứa 50% HCA) mỗi ngày, chia làm 3 lần, mỗi lần 800 mg [2].
Sau 60 ngày, nhóm phụ nữ uống chiết xuất quả bứa ghi nhận mức giảm triglyceride (mỡ máu) rõ rệt so với trước điều trị và khác biệt có ý nghĩa so với nhóm dùng giả dược [2]. Tuy nhiên, các chỉ số mỡ máu khác bao gồm cholesterol toàn phần, mỡ tốt (HDL) và mỡ xấu (LDL) không có sự thay đổi đáng kể [2].
Bên cạnh đó, các chỉ số nhân trắc học (cân nặng, BMI, tỷ lệ vòng eo trên vòng hông, tỷ lệ phần trăm mỡ cơ thể), tốc độ trao đổi chất lúc nghỉ và nồng độ hormone leptin cũng như insulin trong huyết thanh đều không thay đổi có ý nghĩa thống kê sau 60 ngày dùng chiết xuất [2]. Điều này cho thấy ở người béo phì dùng ngắn hạn, quả bứa chủ yếu phát huy tác dụng hạ triglyceride máu chứ chưa tạo ra thay đổi toàn diện lên cân nặng hay insulin [2].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng quả bứa trị bệnh chuyển hóa
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng Garcinia cambogia có thể thay thế hoàn toàn thuốc điều trị đái tháo đường. Như nghiên cứu năm 2022 trên chuột tiểu đường do streptozotocin-nicotinamide đã chỉ ra, chiết xuất vỏ quả bứa ở cả hai mức liều 400 mg/kg và 800 mg/kg đều không mang lại hoạt tính chống đái tháo đường như thuốc chuẩn metformin [7]. Do đó, việc tự ý bỏ thuốc bác sĩ kê đơn để chuyển sang uống thảo dược sẽ khiến đường huyết mất kiểm soát.
Hiểu lầm thứ hai là kỳ vọng uống chiết xuất quả bứa sẽ giúp giảm nhanh mọi loại mỡ xấu và giảm cân tức thì ở người. Thực tế, thử nghiệm trên phụ nữ béo phì dùng liều 2,4 g mỗi ngày trong 60 ngày chỉ làm giảm được chỉ số triglyceride, trong khi cân nặng, BMI, cholesterol toàn phần và LDL-cholesterol không hề suy giảm đáng kể [2]. Hiệu quả giảm cholesterol toàn phần và giảm cân hiện mới chỉ thể hiện đồng nhất trên các mô hình chuột thực nghiệm [1].
Một ngộ nhận khác là đánh đồng tất cả các loài thuộc chi Bứa (Garcinia) đều có tác dụng hạ đường huyết đã được kiểm chứng như nhau. Chi Garcinia có khoảng 400 loài phân bố khắp thế giới như măng cụt (Garcinia mangostana), Garcinia cambogia hay loài đặc hữu Đài Loan Garcinia linii [8]. Dù nhiều hợp chất như benzopyran và triterpene trong loài Garcinia linii được dự đoán qua mô phỏng máy tính là có khả năng tác động lên các đích kiểm soát đường huyết (như enzyme alpha-amylase, alpha-glucosidase, AMPK, PPARgamma, DPP-4), các nhà khoa học khẳng định vẫn cần thêm nhiều thử nghiệm tế bào và động vật trong tương lai để xác thực hiệu quả thực tế [8].
Ai nên thận trọng khi sử dụng chiết xuất Garcinia cambogia?
Người bệnh đái tháo đường tuýp 2 đang sử dụng thuốc hạ đường huyết hoặc tiêm insulin cần đặc biệt thận trọng. Trên mô hình động vật béo phì, chiết xuất quả bứa có khả năng tăng thu nhận glucose vào cơ xương và làm giảm đường huyết cũng như cải thiện tình trạng kháng insulin [1]. Nếu dùng kết hợp tùy tiện với thuốc tây y mà không theo dõi sát, người bệnh có nguy cơ gặp phải sự tương tác cộng gộp làm biến động đường huyết.
Những người có bệnh lý gan, thận hoặc đang dùng nhiều loại thuốc điều trị mỡ máu cũng không nên tự ý dùng liều cao kéo dài. Mặc dù các thử nghiệm trên tế bào gan HepG2 (ở nồng độ 20-80 microgam/mL trong 24 giờ) và trên chuột (dùng trong 8 đến 10 tuần) cho thấy chiết xuất không gây độc tế bào gan hay làm xấu đi chỉ số thận [3], bằng chứng an toàn dài hạn trên người mắc đồng thời nhiều bệnh nền vẫn chưa đầy đủ.
Phụ nữ mang thai, đang cho con bú, trẻ em và người có tiền sử dị ứng với các loài thực vật họ Bứa cũng thuộc nhóm cần tránh tự ý bổ sung dược liệu này. Mọi quyết định đưa thực phẩm chức năng chứa HCA vào phác đồ chăm sóc sức khỏe hàng ngày đều cần có sự thăm khám và tư vấn từ bác sĩ điều trị.
Cách áp dụng thực tế và an toàn cho người bệnh
Nếu được bác sĩ đồng ý cho sử dụng chiết xuất Garcinia cambogia để hỗ trợ cải thiện chỉ số triglyceride máu, người bệnh có thể tham khảo cách dùng đã được áp dụng trong nghiên cứu lâm sàng. Trong thử nghiệm trên người năm 2014, liều lượng được sử dụng là 2,4 g chiết xuất chuẩn hóa (chứa 50% HCA) mỗi ngày, chia đều làm 3 lần (800 mg mỗi lần) và duy trì trong thời gian 60 ngày [2].
Việc bổ sung thảo dược bắt buộc phải đi kèm với chế độ kiểm soát dinh dưỡng hợp lý, tương tự như thiết kế kết hợp kiểm soát ăn uống trong nghiên cứu lâm sàng trên phụ nữ thừa cân [2]. Người bệnh tiểu đường tuýp 2 nên hạn chế thực phẩm giàu chất béo bão hòa, giảm tinh bột tinh chế, tăng cường rau xanh và duy trì vận động thể lực đều đặn để hỗ trợ cơ xương tiêu thụ đường tốt hơn.
Khi lựa chọn sản phẩm trên thị trường, người tiêu dùng nên chọn các chế phẩm có nguồn gốc rõ ràng, công bố minh bạch hàm lượng hoạt chất HCA được định lượng chuẩn xác [1]. Trong suốt quá trình sử dụng, người bệnh cần duy trì lịch khám định kỳ để xét nghiệm đường huyết, HbA1c, bộ mỡ máu (triglyceride, cholesterol toàn phần, HDL, LDL) và men gan nhằm đánh giá khách quan hiệu quả thực tế.
Tóm lại, chiết xuất Garcinia cambogia cho thấy tiềm năng hỗ trợ hạ triglyceride ở người thừa cân và cải thiện chuyển hóa mỡ, đường trên các mô hình thực nghiệm. Tuy nhiên, người bệnh đái tháo đường tuýp 2 tuyệt đối không dùng dược liệu này để thay thế thuốc điều trị chuẩn. Kết hợp tuân thủ phác đồ y khoa, ăn uống lành mạnh và tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng thảo dược mới là chìa khóa kiểm soát bệnh bền vững.