Thói quen bồi bổ sau mổ và niềm tin dân gian
Sau khi trải qua các cuộc phẫu thuật, người bệnh thường được gia đình tìm mua những món ăn giàu dinh dưỡng để bồi bổ. Trong đó, cháo lươn hay các món từ thịt lươn luôn là ưu tiên hàng đầu theo lời truyền miệng. Nhiều người tin rằng lươn có tính mát, giàu dưỡng chất giúp miệng vết thương nhanh khô và rút ngắn thời gian liền sẹo.
Tuy nhiên, liệu việc ăn lươn có thực sự tạo ra sự khác biệt rõ rệt đối với tốc độ lành vết mổ so với việc bổ sung các loại thực phẩm giàu đạm thông thường hay không vẫn là câu hỏi cần được kiểm chứng bằng khoa học.
Câu trả lời từ góc nhìn y học thực chứng
Khẳng định ăn lươn giúp vết mổ phục hồi vượt trội so với các loại thịt khác là chưa đủ cơ sở khoa học. Về mặt dinh dưỡng tổng quát, thịt lươn cung cấp nguồn đạm chất lượng cao, các axit amin và vi chất cần thiết cho quá trình sửa chữa tế bào tổn thương. Bất kỳ nguồn protein nạc nào cũng đều đóng vai trò then chốt trong việc tái tạo mô sau phẫu thuật.
Dẫu vậy, cho đến nay chưa có nghiên cứu so sánh trực tiếp việc dung nạp thịt lươn qua đường ăn uống với các loại thịt trắng khác như ức gà hay cá đối với tốc độ hồi phục vết rạch mổ trên cơ thể người.
Cơ chế tái tạo mô và các bằng chứng thực nghiệm
Vết thương da là tình trạng cấu trúc giải phẫu và tế bào bị phá vỡ, làm suy giảm chức năng bảo vệ tự nhiên của cơ thể [1]. Quá trình lành vết rạch phẫu thuật đòi hỏi sự kiểm soát phản ứng viêm và sự tăng sinh biểu mô để che phủ bề mặt [1].
Một nghiên cứu thực hiện năm 2019 đã đánh giá tác động của dịch chiết thịt lươn đồng (Monopterus albus) bào chế dạng thuốc mỡ bôi trên vết rạch da ở 20 con chuột cống đực Wistar, cân nặng 150-200g, từ 8-12 tuần tuổi [1]. Động vật thí nghiệm được chia ngẫu nhiên làm 4 nhóm: nhóm đối chứng âm (chuột khỏe mạnh), nhóm đối chứng dương (bị rạch da nhưng không điều trị), cùng hai nhóm được thoa mỡ chiết xuất lươn ở nồng độ 2% và 5% [1].
Biểu hiện của yếu tố hoại tử u alpha (TNF-alpha) được phân tích qua kỹ thuật hóa mô miễn dịch, còn độ dày lớp biểu bì được đánh giá bằng phương pháp nhuộm Masson's Trichrome [1]. Kết quả cho thấy việc sử dụng dịch chiết lươn ở cả hai nồng độ 2% và 5% đã làm giảm đáng kể biểu hiện của TNF-alpha và tăng độ dày lớp biểu bì với ý nghĩa thống kê (p < 0,05) [1]. Nghiên cứu đi đến kết luận rằng dịch chiết từ thịt lươn giúp giảm phản ứng viêm qua trung gian TNF-alpha và hỗ trợ phục hồi độ dày biểu bì trên mô hình vết rạch ở chuột [1].
Giới hạn của bằng chứng hiện có
Dù nghiên cứu trên cho thấy tiềm năng sinh học của các hợp chất trong thịt lươn đối với việc phục hồi mô, người bệnh cần lưu ý đến những giới hạn cốt lõi trước khi vội vàng áp dụng. Nghiên cứu năm 2019 chỉ được thực hiện trên động vật thí nghiệm (chuột cống), chưa được thử nghiệm trên người phẫu thuật [1].
Thêm vào đó, dạng sử dụng trong nghiên cứu là thuốc mỡ bôi trực tiếp tại chỗ với nồng độ chiết xuất xác định, hoàn toàn khác với việc tiêu thụ thịt lươn qua đường tiêu hóa [1]. Quá trình tiêu hóa, hấp thu và chuyển hóa toàn thân khi ăn thịt lươn sẽ biến đổi các thành phần dinh dưỡng, không thể xem đồng nhất với tác dụng khi bôi dịch chiết trực tiếp lên bề mặt tổn thương. Hiện cũng hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm đối đầu so sánh hàm lượng axit amin hay hiệu quả liền vết rạch giữa thịt lươn và các nguồn thịt trắng phổ biến khác.
Những hiểu lầm thường gặp khi kiêng cữ và tẩm bổ
Một số quan niệm dân gian cho rằng ăn lươn sau mổ có thể gây ngứa, mưng mủ hoặc khiến sẹo bị thâm đen, lồi lõm. Đây là những hiểu lầm không có căn cứ y khoa; tình trạng sẹo lồi hay nhiễm trùng vết mổ phụ thuộc vào kỹ thuật may, cơ địa di truyền, chế độ vô trùng và chăm sóc vết thương, không phải do đặc tính sinh học của con lươn.
Ngược lại, kỳ vọng ăn thật nhiều lươn để vết mổ "lành thần tốc" cũng không đúng. Việc quá tập trung vào một loại thực phẩm duy nhất dễ gây mất cân đối khẩu phần, thiếu hụt các nhóm vitamin và khoáng chất đa dạng cần thiết khác từ rau xanh và trái cây tươi.
Ai nên thận trọng khi sử dụng thịt lươn?
Mặc dù là thực phẩm bổ dưỡng, lươn sinh sống ở tầng đáy bùn lầy nên có nguy cơ nhiễm ký sinh trùng như giun sán hoặc tích tụ kim loại nặng nếu nguồn nước ô nhiễm. Do đó, người bệnh sau mổ tuyệt đối không ăn các món lươn tái, gỏi lươn hoặc lươn nấu chưa chín kỹ để phòng tránh nhiễm trùng đường ruột khi hệ miễn dịch đang suy giảm.
Người có tiền sử dị ứng với thủy hải sản hoặc cá nước ngọt cần cẩn trọng khi ăn lươn vì có thể kích hoạt các phản ứng dị ứng nguy hiểm. Đối với bệnh nhân sau mổ đường tiêu hóa hoặc đang có triệu chứng đầy bụng, khó tiêu, việc bổ sung đạm cần thực hiện từ từ theo hướng dẫn của bác sĩ điều trị.
Gợi ý áp dụng thực tế trong giai đoạn hồi phục
Người sau phẫu thuật có thể đưa thịt lươn vào thực đơn như một nguồn cung cấp protein nạc lành mạnh bên cạnh thịt gia cầm, cá biển, trứng và các loại đậu. Cần chọn lươn còn sống, có nguồn gốc sạch, sơ chế kỹ chất nhờn và nấu chín hoàn toàn dưới dạng cháo, súp hoặc hấp để dễ tiêu hóa.
Thay vì lạm dụng một món, hãy xây dựng chế độ dinh dưỡng đa dạng, uống đủ nước, nghỉ ngơi hợp lý và giữ vệ sinh vết mổ theo đúng chỉ dẫn của nhân viên y tế. Nếu có bất kỳ bệnh lý nền nào như suy thận, tăng acid uric hoặc vừa phẫu thuật đường ruột, hãy tham khảo ý kiến chuyên gia dinh dưỡng trước khi thay đổi chế độ ăn.
