Nhiều sinh viên áp dụng chế độ ăn kiêng ngặt nghèo thường truyền tai nhau việc xả hay bù carb cuối tuần (refeed) để hồi phục năng lượng và giải tỏa căng thẳng. Thói quen này xuất phát từ các diễn đàn thể hình, nhưng liệu người trẻ không tập luyện chuyên nghiệp có thực sự cần áp dụng hay không?
Bù carb cuối tuần là không cần thiết đối với sinh viên có mức sinh hoạt bình thường. Bằng chứng hiện nay về chiến lược này chỉ được ghi nhận trên vận động viên tập kháng lực hoặc qua mô hình động vật thí nghiệm, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên nhóm sinh viên thông thường [1].
Cơ chế bù carb (refeed) hoạt động như thế nào?
Bù carb là phương pháp chủ động tăng lượng carbohydrate và tổng calo lên bằng hoặc cao hơn mức duy trì trong một khoảng thời gian định trước [1]. Mục tiêu của biện pháp này là tạm thời kích thích mức hormone leptin trong máu và tăng tốc độ trao đổi chất sau giai đoạn hạn chế năng lượng [1].
Carbohydrate kích thích leptin hiệu quả hơn chất béo [1]. Khi nạp một lượng lớn carbohydrate, cơ thể kích hoạt quá trình tái tổng hợp glycogen tại gan và cơ bắp nhằm phục hồi nguồn năng lượng dự trữ [1], [2]. Ở chuột thí nghiệm bị bỏ đói 40 giờ, việc cho ăn lại chế độ ăn tiêu chuẩn đã giúp tái tích lũy lượng glycogen trong gan tương đương mức ban đầu chỉ sau 4 giờ [2].
Các nghiên cứu khoa học nói gì về hiệu quả của refeed?
Các dữ liệu về phương pháp refeed chủ yếu xoay quanh vận động viên thể hình và động vật gặm nhấm, cụ thể:
- Nghiên cứu trên người tập luyện: Tổng quan khoa học năm 2021 cho thấy các phác đồ refeed ở vận động viên thường kéo dài 24 giờ với tần suất 1 đến 2 lần mỗi tuần, hoặc thử nghiệm kéo dài tối thiểu 3 ngày mỗi tuần [1]. Một nghiên cứu được dẫn lại ghi nhận việc nạp thừa 40% calo trên mức duy trì bằng carbohydrate trong 3 ngày làm tăng nồng độ leptin thêm 28% và tăng tiêu hao năng lượng hàng ngày thêm 7% [1]. Dù vậy, mức tiêu hao năng lượng nhanh chóng trở về giá trị ban đầu ngay khi tái lập mức thâm hụt calo [1].
- Nghiên cứu trên động vật: Mô hình chuột thực hiện chế độ ăn ketogenic ngắt quãng (xen kẽ một tuần ăn nhiều chất béo và một tuần ăn thức ăn tiêu chuẩn) cho thấy sự cải thiện trí nhớ và giảm tỷ lệ tử vong ở giai đoạn giữa đời [3], [4]. Tuy nhiên, các phát hiện này phản ánh phản ứng sinh học ở loài gặm nhấm già hóa, không phản ánh chế độ ăn của người trẻ [3].
Đáng chú ý, các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc hạn chế carbohydrate xuống dưới 50 g/ngày ở vận động viên tập kháng lực không làm suy giảm sức mạnh nâng tạ tối đa so với chế độ ăn đối chứng, dù lượng dự trữ glycogen có thể ở mức thấp [1].
Hiểu lầm thường gặp về bù carb cuối tuần
Nhiều người trẻ nhầm lẫn giữa bữa ăn bù carb có kiểm soát và bữa ăn xả tự do (cheat meal). Bù carb theo định nghĩa khoa học đòi hỏi tính toán chính xác lượng carbohydrate và duy trì lượng chất béo ở mức thấp, thay vì ăn uống vô độ các món siêu chế biến [1].
Một hiểu lầm khác là việc bù carb cuối tuần sẽ ngăn ngừa hoàn toàn tình trạng chậm chuyển hóa khi giảm cân. Mức tăng tiêu hao năng lượng 7% sau 3 ngày nạp thừa calo là con số khiêm tốn so với lượng năng lượng thặng dư 40% nạp vào, và hiệu ứng này biến mất ngay khi quay lại ăn kiêng [1].
Những điều nghiên cứu chưa thể trả lời
Các trích đoạn nghiên cứu hiện tại chưa cung cấp dữ liệu về các khía cạnh sau:
- Chưa có dữ liệu xác định việc refeed có mang lại lợi ích tâm lý hay giúp giảm nguy cơ sa vào chứng ăn uống vô độ ở sinh viên hay không.
- Chưa có thử nghiệm xác định tần suất hay lượng carbohydrate tối ưu cho những người có lối sống ít vận động hoặc chỉ vận động thể lực mức độ nhẹ.
- Chưa có bằng chứng khẳng định sinh viên khỏe mạnh cần phải áp dụng các chế độ hạn chế carbohydrate nghiêm ngặt (như keto) để giảm cân [5].
Ai nên thận trọng khi thay đổi carbohydrate đột ngột?
Việc đột ngột nạp lượng lớn đường bột hoặc tự ý áp dụng chế độ ăn kiêng khắt khe có thể mang lại nhiều rủi ro cho sức khỏe:
- Thanh thiếu niên và sinh viên đang độ tuổi phát triển: Áp dụng chế độ ăn kiêng hạn chế như ketogenic để giảm cân chưa có chỉ định y khoa rõ ràng, tiềm ẩn nguy cơ thiếu hụt vi chất và ảnh hưởng đến sự phát triển bình thường [5].
- Người có bệnh lý nền: Những phác đồ ăn kiêng cực đoan như ketogenic kinh điển với tỷ lệ chất béo trên carbohydrate và protein là 4:1 hoặc 3:1 vốn là biện pháp điều trị động kinh kháng thuốc, bắt buộc phải có sự theo dõi lâm sàng tại bệnh viện cùng chuyên gia dinh dưỡng [6].
- Người có tiền sử rối loạn ăn uống: Việc luân phiên giữa chu kỳ nhịn ăn nghiêm ngặt và bù năng lượng liều cao có thể tạo áp lực tiêu cực lên hành vi ăn uống.
Lời khuyên áp dụng cho đời sống sinh viên
Sinh viên không thi đấu thể thao chuyên nghiệp nên duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng mỗi ngày thay vì cắt giảm sâu vào ngày thường rồi bù dồn vào cuối tuần. Phân bổ carbohydrate đều đặn từ ngũ cốc nguyên hạt, khoai củ và trái cây tươi giúp duy trì lượng đường huyết và mức năng lượng ổn định cho việc học tập. Khi muốn điều chỉnh cân nặng hoặc chế độ ăn, việc tham khảo ý kiến chuyên gia dinh dưỡng hoặc bác sĩ là điều cần thiết để đảm bảo an toàn lâu dài.




