Đúng hay sai: Uống sữa tươi gây bùng phát mụn trứng cá?

Nhiều người nhận thấy làn da đột ngột nổi nhiều nốt mụn viêm sau một thời gian duy trì thói quen uống sữa tươi hàng ngày. Liệu thức uống giàu dinh dưỡng này có thực sự là thủ phạm khiến làn da bùng phát mụn trứng cá hay đây chỉ là sự trùng hợp ngẫu nhiên?

Nghiên cứu khoa học cho thấy sữa tươi có mối liên hệ nhất định với việc tăng nguy cơ và độ nghiêm trọng của mụn trứng cá ^[1], ^[2], ^[3]. Tuy nhiên, kết luận này mang tính liên quan dịch tễ học và chịu ảnh hưởng bởi cơ địa từng cá nhân chứ chưa thể khẳng định hoàn toàn là quan hệ nhân quả tuyệt đối cho tất cả mọi người ^[4].

Cơ chế tác động: Vai trò của đạm whey và hormone IGF-1

Mụn trứng cá là tình trạng viêm mạn tính của các nang lông tuyến bã nhờn, hình thành do tăng tiết bã nhờn, sừng hóa cổ nang lông và phản ứng viêm ^[1]. Sữa tươi tác động đến chu trình này không chỉ qua hàm lượng chất béo mà chủ yếu thông qua các protein đặc thù và hormone kích thích ^[5].

Trong sữa tươi, các protein huyết thanh (đạm whey) tạo ra hiệu ứng làm tăng nhanh lượng insulin sau khi uống ^[5]. Cơ chế quan trọng được đưa ra là sữa kích thích tăng tiết insulin nhanh chóng và làm gia tăng nồng độ hormone IGF-1 (yếu tố tăng trưởng giống insulin 1) kéo dài trong huyết thanh ^[6].

Khi nồng độ IGF-1 tăng cao, hormone này kích hoạt sự tăng sinh tế bào sừng (keratinocyte), tăng cường tổng hợp androgen và thúc đẩy quá trình tạo lipid tại tuyến bã nhờn ^[7]. Các phân tích mô bệnh học ghi nhận IGF-1 biểu hiện vượt trội tại các tổn thương mụn trứng cá, xuất hiện ở cả lớp biểu bì lẫn đơn vị nang lông tuyến bã ^[7]. Sự tăng tiết dầu nhờn kết hợp cùng hiện tượng bít tắc cổ nang lông tạo môi trường thuận lợi để vi khuẩn phát triển, dẫn đến mụn bùng phát ^[1], ^[7].

Các nghiên cứu quy mô lớn nói gì về sữa và mụn?

Nhiều phân tích gộp và thử nghiệm quan sát đã được thực hiện nhằm xác định nguy cơ gây mụn từ sữa tươi.

Một phân tích gộp năm 2018 kiểm tra 14 nghiên cứu quan sát trên 78.529 trẻ em, thanh thiếu niên và thanh niên trẻ (độ tuổi từ 7 đến 30 tuổi), bao gồm 23.046 ca mụn và 55.483 người đối chứng ^[1]. Kết quả cho thấy tiêu thụ bất kỳ sản phẩm từ sữa nào làm tăng tỷ số chênh (OR) mắc mụn trứng cá lên 1,25 ^[1]. Cụ thể hơn, uống sữa tươi nói chung có OR là 1,28; sữa nguyên kem là 1,22; và sữa ít béo hoặc tách béo là 1,32 ^[1]. Tần suất uống sữa cũng cho thấy mối liên quan: uống 2-6 ly mỗi tuần có OR là 1,24; uống 1 ly mỗi ngày có OR là 1,41; và uống từ 2 ly trở lên mỗi ngày đẩy OR lên 1,43 so với người uống ít hơn 1 lần mỗi tuần ^[1]. Dù vậy, nhóm tác giả nhấn mạnh cần thận trọng vì các nghiên cứu tồn tại tính không đồng nhất và sai lệch xuất bản ^[1].

Một phân tích gộp khác vào năm 2019 về các nghiên cứu quan sát cũng phát hiện mức tiêu thụ cao nhất so với thấp nhất đối với tổng lượng sữa (OR: 1,48), sữa ít béo (OR: 1,25) và sữa tách béo (OR: 1,82) đều liên quan đáng kể đến sự xuất hiện của mụn ^[2]. Đáng chú ý, phân tích liều - đáp ứng cho thấy mối quan hệ tuyến tính có ý nghĩa giữa sữa tươi nguyên kem, sữa tách béo với nguy cơ mụn ^[2].

Trước đó, một tổng quan hệ thống năm 2010 gồm 21 nghiên cứu quan sát và 6 thử nghiệm lâm sàng cũng ghi nhận tiêu thụ sữa bò làm tăng tỷ lệ mắc và độ nghiêm trọng của mụn ^[3].

Bằng chứng trái chiều: Sữa tách béo hay sữa nguyên kem?

Một hiểu lầm rất phổ biến là sữa nguyên kem (nhiều chất béo) gây mụn nhiều hơn sữa tách béo (ít béo hoặc không béo). Các số liệu dịch tễ học lại cho thấy điều ngược lại.

Trong phân tích gộp năm 2018, sữa tách béo/ít béo có nguy cơ liên quan đến mụn cao hơn sữa nguyên kem (OR 1,32 so với 1,22) ^[1]. Dữ liệu năm 2019 cũng chỉ ra OR của sữa tách béo lên tới 1,82, vượt trội hơn so với mức 1,25 của sữa ít béo thông thường ^[2]. Nguyên nhân được giải thích là do các đạm whey gây kích thích insulin và quá trình điều hòa hormone không phụ thuộc hoàn toàn vào hàm lượng chất béo của sữa ^[5].

Bên cạnh đó, kết quả nghiên cứu không hoàn toàn đồng nhất giữa các quần thể. Điển hình như nghiên cứu cắt ngang của Juhl và cộng sự trên 20.416 người trưởng thành tại Đan Mạch kết luận không có mối liên quan quan sát hay liên quan di truyền nào giữa việc uống sữa tươi và tình trạng mụn trứng cá ở quần thể dân cư ngoại ô này ^[4]. Sự khác biệt này cho thấy phản ứng của da với sữa có thể thay đổi tùy thuộc vào độ tuổi, di truyền hoặc lối sống ^[4], ^[5].

Sữa chua, phô mai và các chế phẩm khác có gây mụn?

Khác với sữa tươi dạng lỏng, các chế phẩm từ sữa lên men mang lại những dữ liệu khoa học khá đặc biệt.

Nghiên cứu bệnh - chứng trên người trẻ tại Malaysia năm 2012 phát hiện tiêu thụ sữa chua không có mối tương quan với sự xuất hiện của mụn trứng cá ^[6]. Cơ chế là vi khuẩn probiotic (đặc biệt là nhóm Lactobacilli) trong quá trình lên men đã sử dụng hormone IGF-1, giúp hạ nồng độ chất này xuống gấp 4 lần so với sữa tách béo ^[6]. Do bệnh nhân mụn trứng cá được giả định có hiện tượng tăng tính thấm đường ruột, việc uống sữa tươi dạng lỏng dễ hấp thu nhiều IGF-1 hơn so với sữa lên men ^[6]. Ngoài ra, sữa lên men giàu lactoferrin còn hỗ trợ làm giảm triglyceride trên bề mặt da, giảm tiết bã nhờn ^[6].

Phân tích gộp năm 2019 cũng đồng tình khi không ghi nhận mối liên quan đáng kể nào giữa việc ăn sữa chua hoặc phô mai với sự phát triển của mụn trứng cá ^[2].

Tuy nhiên, bức tranh nghiên cứu vẫn có ngoại lệ. Nghiên cứu năm 2018 ghi nhận phô mai (OR: 1,22) và sữa chua (OR: 1,36) vẫn liên quan đến mụn ^[1]. Một nghiên cứu bệnh - chứng năm 2020 trên 53 bệnh nhân mụn trứng cá và 53 đối chứng cũng chỉ ra nhóm bị mụn tiêu thụ lượng phô mai cao hơn nhóm chứng có ý nghĩa thống kê ^[8].

Ai nên thận trọng với sữa tươi?

Mối liên hệ giữa sữa và mụn chịu ảnh hưởng lớn từ thể trạng cá nhân và chỉ số khối cơ thể (BMI).

Nghiên cứu sinh thiết năm 2014 trên 60 bệnh nhân mụn trứng cá và 40 người khỏe mạnh ghi nhận sự biểu hiện mạnh mẽ của IGF-1 liên quan đáng kể đến chỉ số BMI cao (từ 30 trở lên) và tình trạng mụn nghiêm trọng ^[7]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra mối liên hệ có ý nghĩa giữa chỉ số BMI cao, độ nặng của mụn và sự tăng nặng tổn thương mụn do tiêu thụ các chế phẩm sữa ^[7]. Do đó, người có mụn viêm nặng, người thừa cân béo phì hoặc người có cơ địa da tăng tiết dầu quá mức nên theo dõi chặt chẽ phản ứng da sau khi uống sữa ^[7].

Người đang áp dụng chế độ ăn có tải lượng đường huyết cao (high glycemic load) cũng cần chú ý, vì chế độ ăn này kết hợp cùng sữa tươi sẽ làm tăng các chất trung gian hormone và đẩy nhanh nguy cơ bùng phát mụn ^[3].

Gợi ý áp dụng thực tế và điều chỉnh khẩu phần

Nếu nghi ngờ sữa tươi là yếu tố kích hoạt mụn, bạn có thể thực hiện một số điều chỉnh sau:

• Theo dõi nhật ký ăn uống: Thử ngưng uống sữa tươi trong 2-4 tuần để quan sát tiến triển của các nốt mụn viêm trên mặt.
• Chú ý tần suất sử dụng: Nghiên cứu cho thấy uống từ 1 ly mỗi ngày trở lên làm tăng tỷ lệ mụn rõ rệt so với uống dưới 1 lần mỗi tuần ^[1]. Vì vậy, việc giảm tần suất xuống mức vừa phải có thể hữu ích ^[1].
• Cân nhắc thực phẩm thay thế: Sữa chua lên men chứa hàm lượng IGF-1 thấp hơn có thể là lựa chọn thay thế phù hợp hơn cho làn da dầu mụn ^[6].
• Kiểm soát khẩu phần chung: Giảm bớt các thực phẩm có tải lượng đường huyết cao và lượng carbohydrate dư thừa, bởi carbohydrate có tương quan thuận rõ rệt với độ nghiêm trọng của mụn ^[8], ^[3]. Bổ sung chất béo lành mạnh như acid béo omega-3 từ cá và dầu thực vật có thể đem lại lợi ích hỗ trợ điều trị ^[5].

Tóm lại, nhận định sữa tươi có thể gây bùng phát mụn trứng cá là có cơ sở khoa học, xuất phát từ tác động của đạm whey và hormone kích thích IGF-1 lên tuyến bã nhờn ^[6], ^[7], ^[5]. Mặc dù vậy, sữa không phải là nguyên nhân đơn độc duy nhất gây bệnh. Bạn không nên kiêng khem quá mức dẫn đến mất cân bằng dinh dưỡng, và hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ da liễu để có phác đồ điều trị mụn toàn diện.