Nhiều người tìm đến các sản phẩm tự nhiên để giải tỏa căng thẳng sau những giờ làm việc mệt mỏi mà không hề hay biết về các tác dụng không mong muốn đi kèm. Gần đây, kava – một loại thảo mộc truyền thống có tác dụng thư giãn tinh thần – đang được quan tâm rộng rãi nhưng cũng mang đến không ít băn khoăn về tác hại trên da. Không ít người sau thời gian sử dụng kava nhận thấy da dẻ trở nên thô ráp, nứt nẻ, thậm chí bong vảy trắng giống như da cá.
Tình trạng khô ráp và tróc vảy này là một biểu hiện da liễu điển hình có tên gọi bệnh da vảy cá do kava (kava dermopathy), xuất hiện khi người dùng dung nạp một lượng lớn kava trong thời gian dài [1], [2]. Đây là phản ứng đặc trưng khi các hoạt chất trong kava tích tụ vượt ngưỡng, nhưng có thể hồi phục hoàn toàn nếu người dùng ngưng sử dụng kịp thời [1], [3].
Bệnh da vảy cá do kava biểu hiện thế nào?
Bệnh lý da do kava lần đầu tiên được ghi nhận bởi các thành viên trong đoàn thám hiểm Thái Bình Dương của thuyền trưởng James Cook từ nhiều thế kỷ trước [3]. Đối với những người sử dụng thường xuyên hoặc dùng liều lượng đậm đặc, làn da sẽ bắt đầu có những biến đổi rõ rệt [4].
Dấu hiệu nhận biết đặc trưng nhất là hiện tượng da khô sần, nứt nẻ và phủ các lớp vảy màu vàng bao phủ ở lòng bàn tay, lòng bàn chân và vùng lưng [1]. Khi các lớp biểu bì dày lên và bong tróc từng mảng nhỏ li ti, bề mặt da trông rất giống vảy của loài cá [5], [4].
Bên cạnh tổn thương tại lớp sừng, việc tiêu thụ kava quá mức còn có thể làm móng tay và da chuyển sang màu vàng xỉn [6]. Người bệnh cũng có thể gặp các triệu chứng kích ứng đi kèm như mắt đỏ, nhạy cảm quá mức với ánh sáng, sợ ánh sáng hoặc nhìn đôi [5], [6].
Nguyên nhân gây tổn thương tầng biểu bì
Trong nhiều năm, các nhà nghiên cứu từng đặt giả thuyết rằng việc nghiện kava dẫn đến tình trạng suy dinh dưỡng, đặc biệt là thiếu hụt vitamin B3 (niacin) tương tự bệnh pellagra [5]. Tuy nhiên, các thử nghiệm lâm sàng đã bác bỏ nhận định này và xác nhận hiện tượng tróc vảy thực chất là một dạng vảy cá mắc phải [5].
Về mặt sinh học, kava chứa các hợp chất hoạt tính sinh học chính được gọi là kavalactone [2]. Các nhà khoa học nhận định căn nguyên của bệnh da vảy cá do kava có liên quan mật thiết đến sự can thiệp của các hoạt chất này vào quá trình chuyển hóa cholesterol trong cơ thể [1], [3]. Cholesterol đóng vai trò thiết yếu trong việc duy trì hàng rào lipid bảo vệ da, do đó khi chu trình này bị xáo trộn, biểu bì sẽ mất nước nghiêm trọng và hóa sừng bất thường [1], [3].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu chuyên sâu chỉ ra rằng kavalactone có thể gây khiếm khuyết chức năng của một hoặc nhiều enzyme cytochrome P450 [4]. Nhóm enzyme cytochrome P450 này vốn chịu trách nhiệm bảo vệ và duy trì tính toàn vẹn của cấu trúc biểu bì [4]. Khi chúng bị ức chế, bề mặt da người sử dụng sẽ biểu hiện các khiếm khuyết sinh học tương tự như bệnh vảy cá phiến bẩm sinh dạng di truyền lặn trên nhiễm sắc thể thường [4].
Các bằng chứng khoa học ghi nhận thực tế
Mối liên hệ giữa thói quen dùng kava và bệnh lý da vảy cá đã được chứng minh qua nhiều công trình nghiên cứu quy mô tại các quần đảo Thái Bình Dương, nơi thảo mộc này được dùng phổ biến [1], [4].
Vào năm 2012 tại Fiji, một nghiên cứu thực hiện khám da toàn diện trên hơn 1.000 người tham gia đã phát hiện bệnh da kava là một tổn thương rất phổ biến ở những người có thói quen dùng thường xuyên hoặc dùng lượng nhiều [4]. Nghiên cứu cho thấy biểu hiện lâm sàng của những người này tương đồng rõ rệt với bệnh vảy cá phiến loại 3 [4].
Trước đó, một nghiên cứu tại quần đảo Tonga đã tiến hành phỏng vấn và thăm khám cho hơn 200 nam giới có thói quen uống kava [5]. Các nhà khoa học ghi nhận nhiều người uống lượng lớn xuất hiện tình trạng phát ban dạng vảy cá kèm kích ứng mắt [5]. Để kiểm tra giả thuyết thiếu vitamin, 29 người có biến đổi da rõ rệt đã được chia ngẫu nhiên để uống 100 mg nicotinamide (một dạng vitamin B3) hoặc giả dược mỗi ngày trong vòng 3 tuần [5]. Kết quả kiểm tra da và hình ảnh cho thấy có 5 trên 15 người ở nhóm dùng nicotinamide có cải thiện, nhưng ở nhóm dùng giả dược cũng có 5 trên 14 người thuyên giảm [5]. Tỷ lệ tương đương này chứng minh bệnh không bắt nguồn từ việc thiếu hụt niacin [5].
Ngoài tổn thương mạn tính dạng vảy cá, kava còn có thể kích hoạt các phản ứng viêm cấp tính nguy hiểm [7]. Một báo cáo công bố năm 2025 đã ghi nhận 3 bệnh nhân không phải người bản địa Thái Bình Dương phát triển phản ứng da cấp tính tương tự hội chứng DRESS (phản ứng thuốc kèm tăng bạch cầu ái toan và triệu chứng toàn thân) sau khi dùng kava [7]. Kết quả sinh thiết da ở cả 3 trường hợp này đều phát hiện tổn thương viêm tuyến bã nhờn đặc thù đi kèm hiện tượng chết rụng tế bào đơn lẻ [7].
Tác động của kava qua tuần hoàn máu còn có thể ảnh hưởng đến thai nhi [8]. Báo cáo năm 2024 ghi nhận trường hợp một phụ nữ 41 tuổi dùng sản phẩm kết hợp chứa kava trong suốt thai kỳ và bị bệnh da vảy cá, tình trạng này chỉ biến mất sau khi cô ngừng sử dụng ở giai đoạn hậu sản [8]. Đáng chú ý, bé trai sơ sinh của cô cũng bị phát ban vảy cá lan tỏa khắp cơ thể ngay khi chào đời, tương tự tổn thương da do kava ở người lớn [8]. Sau khi được chăm sóc y tế, tình trạng phát ban của bé biến mất hoàn toàn vào ngày thứ 22 sau sinh và không tái phát khi tái khám lúc 9 tháng tuổi [8].
Lợi ích thần kinh đối lập nguy cơ độc tính
Sở dĩ kava vẫn được nhiều người tìm kiếm trên thị trường là nhờ vào những tác dụng dược lý trên hệ thần kinh trung ương [1], [6]. Chiết xuất kava và nhóm kavalactone đã được chứng minh có tác dụng an thần, giải tỏa lo âu, giảm căng thẳng, giảm đau và chống co giật [2]. Cơ chế của thảo mộc này bao gồm việc tăng gắn kết với thụ thể GABA loại A, chẹn kênh natri và canxi, giảm tái hấp thu noradrenaline và ức chế thuận nghịch enzyme monoamine oxidase B [2].
Về mặt vận động, một thử nghiệm mù đôi có đối chứng với giả dược cho thấy kava không làm suy giảm khả năng điều khiển phương tiện giao thông [1]. Một nghiên cứu khác cũng xác nhận không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa kava và giả dược khi người tham gia thực hiện các tác vụ theo dõi [1].
Tuy nhiên, giới hạn an toàn của dược liệu này rất mong manh nếu lạm dụng [1], [6]. Tác dụng phụ thường gặp khi dùng kava gồm có nhức đầu, chóng mặt, khó chịu đường tiêu hóa và tê cục bộ ở miệng [6]. Nếu sử dụng ngắn hạn nhưng liều không phù hợp, kava có thể gây ra tác dụng phụ ngoại tháp dẫn đến rối loạn vận động vùng miệng hoặc làm trầm trọng thêm các triệu chứng giống Parkinson [1]. Nghiêm trọng hơn, dùng kava liều cao có thể làm tăng nguy cơ co giật [1].
Nguy cơ đáng lo ngại nhất đã được y văn thế giới cảnh báo là độc tính hủy hoại tế bào gan [1]. Báo cáo về độc tính trên gan của kava xuất hiện lần đầu tại Đức vào năm 1998 [1]. Tính đến cuối năm 2005, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã nhận được 91 báo cáo về 189 phản ứng bất lợi liên quan đến các sản phẩm chỉ chứa kava, trong đó 55 trường hợp liên quan đến rối loạn gan và hệ thống mật, bao gồm 3 ca suy gan và 2 ca hôn mê gan [1]. Các liều dùng hàng ngày được báo cáo dao động từ 45 đến 1.200 mg kavalactone trong thời gian từ 1 tuần đến 12 tháng [1].
Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) vào năm 2002 cũng ghi nhận nhiều trường hợp tổn thương gan, trong đó có một phụ nữ trẻ vốn khỏe mạnh đã phải ghép gan sau khi dùng chế phẩm chứa kava [6]. Điều này khiến FDA và hàng loạt cơ quan quản lý tại Đức, Thụy Sĩ, Pháp, Canada, Anh đưa ra cảnh báo nghiêm ngặt hoặc xem xét rút sản phẩm kava khỏi thị trường [6]. Có hơn 25 báo cáo ngoài nước Mỹ ghi nhận kava liên quan đến các ca viêm gan, xơ gan, suy gan và phải ghép gan [6].
Hiểu lầm thường gặp về tình trạng da vảy cá do kava
Nhiều người lầm tưởng rằng hiện tượng tróc vảy da khi dùng kava là do cơ thể bị thiếu hụt dinh dưỡng hay thiếu vitamin B3 [5]. Thực tế nghiên cứu đã chứng minh bổ sung nicotinamide liều cao không mang lại hiệu quả vượt trội so với giả dược, khẳng định căn nguyên không nằm ở việc thiếu chất [5].
Một sai lầm phổ biến khác là lo sợ căn bệnh da vảy cá này sẽ tồn tại vĩnh viễn [1], [3]. Các ghi nhận khoa học đều khẳng định đây là dạng bệnh da hoàn toàn có thể hồi phục [1], [3], [2]. Sau khi người dùng ngưng nạp kava vào cơ thể, các tế bào biểu bì sẽ dần tự tái tạo, lớp vảy bong tróc biến mất và bề mặt da sẽ trở lại trạng thái bình thường [1], [8], [2].
Nhóm đối tượng cần tuyệt đối thận trọng
Những người đang gặp các vấn đề về gan hoặc có tiền sử bệnh lý gan mật tuyệt đối không nên tiếp cận kava dưới bất kỳ hình thức nào do nguy cơ gây suy gan cấp tính đã được ghi nhận [1], [6].
Phụ nữ đang trong thai kỳ hoặc đang cho con bú cần tránh xa các sản phẩm chứa kava, bởi các hoạt chất kavalactone có thể truyền qua hàng rào nhau thai và gây phát ban vảy cá diện rộng ở trẻ sơ sinh [8].
Những người đang sử dụng các thuốc ức chế hệ thần kinh trung ương khác không được kết hợp chung với kava [6]. Tương tác bất lợi giữa kava và các chất ức chế thần kinh có thể làm tăng mức độ an thần quá mức và dẫn tới trạng thái hôn mê [6]. Ngoài ra, những người có bệnh lý run giật Parkinson hoặc tiền sử động kinh cũng cần tránh dùng thảo dược này để phòng ngừa nguy cơ bùng phát co giật và rối loạn vận động [1].
Lời khuyên và cách xử trí an toàn
Nếu bạn đang sử dụng bất kỳ chế phẩm bổ sung nào có nguồn gốc từ kava và nhận thấy da bắt đầu xuất hiện dấu hiệu khô ráp, nổi vảy hoặc vàng mắt, hãy ngừng dùng sản phẩm ngay lập tức [1], [6]. Việc dừng nạp kava là bước tiên quyết để cắt đứt tác động ức chế enzyme và cho phép hàng rào da hồi phục [8], [4].
Sau khi ngưng dùng, bạn nên tăng cường chăm sóc da nhẹ nhàng bằng cách uống đủ nước mỗi ngày để hỗ trợ độ ẩm nội sinh. Trong giai đoạn da đang nhạy cảm và tróc vảy, hãy sử dụng các loại kem dưỡng ẩm lành tính không chứa cồn hay hương liệu để làm dịu cảm giác căng rát. Đồng thời, cần hạn chế tiếp xúc trực tiếp với ánh nắng mặt trời vì kava có thể làm tăng tính nhạy cảm ánh sáng của da và mắt [6].
Nếu tình trạng khô da không cải thiện sau vài tuần ngừng thảo dược, hoặc cơ thể xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo gan như vàng mắt, vàng da, mệt mỏi kiệt sức, hãy đến ngay các cơ sở y tế chuyên khoa da liễu và tiêu hóa để được xét nghiệm men gan và thăm khám kịp thời [1], [6].
Dù kava có lịch sử lâu đời như một thức uống thảo mộc giúp thư giãn tinh thần, người dùng cần tỉnh táo trước những hệ lụy sức khỏe tiềm ẩn [3], [2]. Việc sử dụng kéo dài với liều lượng cao không chỉ khiến làn da bị khô tróc, hóa vảy khó chịu mà còn đe dọa trực tiếp đến chức năng gan [1], [4]. Hãy luôn lắng nghe cơ thể, thận trọng với các sản phẩm bổ sung và tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo mộc có hoạt tính sinh học mạnh nào.