Lá sắn thuyền thường có mặt trong mâm cơm Việt như món rau sống ăn kèm hoặc dùng nấu nước uống hỗ trợ sức khỏe. Nhiều người bệnh đái tháo đường truyền tai nhau việc dùng loại lá này song song với đơn thuốc Tây y để kiểm soát đường huyết tốt hơn.
Tuy nhiên, việc tự ý kết hợp thảo dược có hoạt tính sinh học với thuốc điều trị đái tháo đường tiềm ẩn nguy cơ tương tác bất lợi. Khi hai tác nhân cùng tác động lên đường huyết hoặc ảnh hưởng đến quá trình chuyển hóa của nhau, người bệnh có thể đối mặt với tình trạng hạ glucose máu quá mức rất nguy hiểm [1] [2].
Bản chất của tương tác cộng gộp và nguy cơ hạ đường huyết
Đái tháo đường và tăng huyết áp là những bệnh lý mạn tính đòi hỏi quá trình điều trị kéo dài suốt đời [1]. Người mắc các bệnh này thường phải sử dụng đồng thời nhiều loại thuốc khác nhau để kiểm soát bệnh nền hoặc các bệnh lý đi kèm trong thời gian ngắn hay dài hạn [1] [2].
Khi sử dụng nhiều hơn một tác nhân điều trị cùng lúc, hiện tượng tương tác thuốc có thể xảy ra theo hai cơ chế chính là tương tác dược lực học hoặc tương tác dược động học [1]. Kết quả chung của cả hai loại tương tác này là làm thay đổi hiệu quả điều trị, khiến tác dụng của thuốc bị suy giảm hoặc tăng lên quá mức [1].
Trong điều trị đái tháo đường, hạ đường huyết là biến chứng quan trọng và đáng ngại nhất của các thuốc hạ đường huyết [2]. Tình trạng hạ đường huyết được xác định khi nồng độ glucose trong máu xuống thấp dưới ngưỡng 3,8 mmol/L [3]. Khi người bệnh dùng thuốc đặc trị kết hợp với các thảo dược hoặc hoạt chất khác cùng có khả năng tác động lên đường máu, hiệu ứng cộng gộp dược lực học hoặc cản trở đào thải có thể đẩy đường huyết tụt sâu dưới mức an toàn [3] [1] [4].
Thành phần hóa học và tác động sinh học của lá sắn thuyền
Lá sắn thuyền có tên khoa học là Syzygium polyanthum, thuộc họ Sim (Myrtaceae), vốn là một loại cây thuốc bản địa phổ biến tại khu vực Đông Nam Á [3] [5]. Một nghiên cứu công bố năm 2011 phân tích dịch chiết ethanol từ lá và quả của loài cây này đã xác định sự hiện diện của nhiều nhóm hợp chất tự nhiên bao gồm carbohydrate, tannin, alkaloid, steroid, triterpenoid và flavonoid [5]. Riêng hợp chất saponin chỉ được tìm thấy trong dịch chiết từ quả chín mà không có ở lá [5]. Quả chín của cây cũng thể hiện hoạt tính chống oxy hóa đạt mức 90% khi so sánh với mức 95% của acid ascorbic [5].
Bên cạnh đó, một phân tích năm 2015 sử dụng phương pháp sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS) trên dịch chiết methanol của lá sắn thuyền cho thấy sự góp mặt của nhiều thành phần có thể đóng góp vào hoạt tính dược học của lá [3]. Dựa trên chất lượng đối chiếu thư viện đạt độ khớp trên 90%, các nhà khoa học đã xác định được một hợp chất với độ chắc chắn cao trong lá sắn thuyền là squalene [3].
Trong khi đó, các thuốc Tây y điều trị đái tháo đường lại hoạt động theo những cơ chế đích rất mạnh và rõ ràng [3]. Thuốc glibenclamide thuộc nhóm sulfonylurea làm giảm đường huyết bằng cách đóng kênh kali nhạy cảm với adenosine triphosphate, gây khử cực màng tế bào beta tuyến tụy và làm tăng nồng độ canxi nội bào, từ đó kích thích giải phóng insulin [3]. Cơ chế này giúp glibenclamide giảm cả đường huyết lúc đói lẫn đường huyết sau ăn [3]. Ngược lại, thuốc metformin thuộc nhóm biguanide đóng vai trò là chất làm tăng độ nhạy insulin, nghĩa là tác dụng hạ đường huyết của thuốc không phụ thuộc vào sự hiện diện của các tế bào beta tuyến tụy còn hoạt động [3].
Nghiên cứu khoa học nói gì về chiết xuất cây họ Sim và thuốc hạ đường huyết?
Để đánh giá tác động thực sự của lá sắn thuyền, một nghiên cứu năm 2015 đã tiến hành thử nghiệm dịch chiết methanol của lá Syzygium polyanthum trên chuột bình thường và chuột bị gây đái tháo đường bằng streptozotocin [3]. Trong thử nghiệm hạ đường huyết trên chuột bình thường nhịn đói, thuốc đối chứng glibenclamide làm giảm đường huyết từ giờ thứ nhất kéo dài đến giờ thứ bảy sau khi uống, đưa đường huyết từ mức 5,9 ± 0,11 mmol/L xuống mức hạ đường huyết là 3,4 ± 0,05 mmol/L [3]. Ở nghiệm pháp dung nạp glucose đường tiêm màng bụng (IPGTT), metformin ức chế đáng kể sự gia tăng đường huyết ở các mốc 90 phút và 120 phút [3]. Đáng chú ý, việc điều trị bằng một liều duy nhất dịch chiết methanol lá sắn thuyền không làm ảnh hưởng đến mức đường huyết của chuột bình thường nhịn đói [3].
Tuy nhiên, một nghiên cứu khác công bố năm 2005 trên một loài cùng chi với sắn thuyền là Syzygium cordatum (họ Myrtaceae) lại ghi nhận tác động hạ đường huyết ngắn hạn rõ rệt [6]. Thử nghiệm tiến hành trên chuột không mắc đái tháo đường và chuột gây đái tháo đường bằng streptozotocin, sử dụng nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống (1,4 g trên 100 g trọng lượng cơ thể) kèm theo uống dịch chiết lá (liều 6 mg trên 100 g trọng lượng cơ thể) hoặc tiêm dưới da metformin (liều 50 mg trên 100 g trọng lượng cơ thể) [6]. Kết quả sau 2,5 giờ cho thấy dịch chiết lá làm giảm glucose huyết tương từ 7,7 ± 0,9 mmol/L xuống 3,7 ± 0,6 mmol/L ở nhóm 6 con chuột không đái tháo đường, và giảm từ 21,1 ± 2,2 mmol/L xuống 12,5 ± 1,8 mmol/L ở nhóm 7 con chuột đái tháo đường [6]. Khi cho chuột đái tháo đường uống dịch chiết lá định kỳ mỗi 3 ngày một lần trong suốt 4 tuần, nồng độ glucose huyết tương không thay đổi nhưng hàm lượng glycogen tích trữ tại gan tăng đáng kể, đạt 28 ± 5 mg trên 100 g trọng lượng cơ thể ở nhóm 7 con dùng lá, so với 16 ± 3 mg trên 100 g trọng lượng cơ thể ở nhóm 6 con không điều trị [6]. Dù vậy, cơ chế chính xác tạo nên tác dụng hạ đường huyết ngắn hạn này vẫn chưa được xác lập [6].
Bên cạnh thảo dược, các nghiên cứu về tương tác thuốc Tây y cũng cho thấy rõ sự nhạy cảm của hệ thống điều hòa đường huyết khi dùng gộp nhiều hoạt chất [1] [4]. Một nghiên cứu năm 2010 khảo sát tương tác giữa thuốc dạ dày esomeprazole dùng trong 8 ngày với nhóm sulfonylurea (tolbutamide 40 mg/kg và glibenclamide 40 microg/kg) [1]. Ở liều điều trị thông thường của esomeprazole (1,8 mg/kg và 3,6 mg/kg), tình trạng hạ đường huyết do sulfonylurea không bị ảnh hưởng do hệ enzyme chuyển hóa CYP không quá nhạy cảm ở mức liều này [1]. Thế nhưng ở liều cao esomeprazole (30 mg/kg), dù bản thân thuốc này không tự làm giảm đường máu, nó lại làm tăng đáng kể thời gian kéo dài và mức đỉnh của cơn hạ đường huyết do sulfonylurea gây ra [1].
Tương tự, các dữ liệu lâm sàng quy mô lớn cũng cảnh báo về nguy cơ hạ đường huyết nặng khi phối hợp thuốc. Nghiên cứu năm 2017 chỉ ra rằng việc dùng đồng thời thuốc đái tháo đường nhóm thiazolidinedione (TZD) và thuốc hạ mỡ máu nhóm fibrate làm tăng nguy cơ hạ đường huyết nghiêm trọng, có thể do tương tác dược lực học qua thụ thể PPAR alpha và gamma, đòi hỏi bác sĩ phải cảnh giác với cả cơn hạ đường huyết khởi phát tức thì lẫn khởi phát muộn [7].
Một phân tích cơ sở dữ liệu báo cáo biến cố bất lợi tại Nhật Bản (JADER) công bố năm 2018 với 468.292 hồ sơ bệnh nhân, 2.973.172 hồ sơ thuốc và 741.016 hồ sơ phản ứng có hại đã ghi nhận 6.208 bệnh nhân bị hạ đường huyết [2]. Bằng phương pháp định lượng Noren và Gosho đối chiếu chéo với hệ thống báo cáo của Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA), nghiên cứu phát hiện hàng loạt cặp thuốc dùng chung gây hạ đường huyết như sitagliptin/buformin, exenatide/voglibose, repaglinide/barnidipine, teneligliptin/barnidipine, teneligliptin/urapidil, exenatide/candesartan, voglibose/barnidipine, voglibose/guanabenz và exenatide/tocopherol [2].
Hơn nữa, nghiên cứu thực tế năm 2021 trên bệnh nhân đái tháo đường type 2 dùng thuốc ức chế DPP-4 (sitagliptin, saxagliptin, linagliptin, vildagliptin) cho thấy việc dùng kèm thuốc lợi tiểu bumetanide, thuốc huyết áp captopril, thuốc trị gút colchicine, thuốc giảm đau acetaminophen hoặc thuốc dạ dày pantoprazole có thể gây hạ đường huyết nặng đến mức phải nhập viện truyền glucose hoặc tiêm glucagon [4]. Cơ chế một phần được giải thích là do các chất ức chế kênh vận chuyển OAT3 như pantoprazole làm giảm bài tiết sitagliptin qua thận, khiến thuốc tích tụ lại trong cơ thể [4].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược kèm thuốc Tây
Hiểu lầm phổ biến nhất của người bệnh là cho rằng lá cây tự nhiên như lá sắn thuyền hoàn toàn lành tính nên có thể uống tùy thích cùng thuốc Tây. Thực tế, lá sắn thuyền chứa nhiều nhóm hoạt chất như alkaloid, flavonoid, tannin, steroid, triterpenoid và squalene [3] [5]. Khi đưa vào cơ thể một lượng lớn dịch chiết đậm đặc, các hợp chất này vẫn phải trải qua quá trình chuyển hóa tại gan và bài tiết qua thận, hoàn toàn có khả năng can thiệp vào đường đi của thuốc điều trị tương tự như cách các thuốc thông thường gây tương tác [1] [4].
Một quan niệm sai lầm khác là tin rằng lá cây có thể thay thế hoàn toàn thuốc đặc trị hoặc dùng càng đặc thì đường huyết càng nhanh về mức bình thường. Qua nghiên cứu trên động vật, một liều đơn dịch chiết lá sắn thuyền không làm hạ đường huyết ở chuột bình thường nhịn đói [3], và dịch chiết loài cùng chi Syzygium cordatum dù giảm đường huyết ngắn hạn sau 2,5 giờ nhưng không làm thay đổi đường huyết huyết tương sau 4 tuần dùng lặp lại [6]. Việc tự ý bỏ thuốc Tây để uống lá cây sẽ khiến đường huyết mất kiểm soát, trong khi việc uống gộp thiếu kiểm soát lại làm xáo trộn hiệu quả điều trị chuẩn [1].
Ai nên thận trọng khi sử dụng lá sắn thuyền?
Nhóm đầu tiên cần đặc biệt thận trọng là người bệnh đái tháo đường đang điều trị bằng các thuốc kích thích tiết insulin trực tiếp như nhóm sulfonylurea (ví dụ glibenclamide, tolbutamide) [3] [1]. Bản thân glibenclamide đã có khả năng hạ đường huyết xuống mức 3,4 ± 0,05 mmol/L (thấp hơn ngưỡng an toàn 3,8 mmol/L) trong vòng 1 đến 7 giờ sau uống [3]. Bất kỳ tác nhân nào dùng kèm làm ảnh hưởng đến chuyển hóa hoặc cộng hưởng tác dụng đều có thể đẩy người bệnh vào cơn hạ đường huyết sâu và kéo dài [1].
Nhóm thứ hai là người bệnh đái tháo đường cao tuổi, người có kèm bệnh lý tim mạch hoặc đang phải uống đơn thuốc có nhiều loại thuốc khác nhau [4] [2]. Nghiên cứu năm 2021 nhấn mạnh đây là nhóm đối tượng có nguy cơ rất cao gặp tương tác thuốc dẫn đến hạ đường huyết cấp cứu [4]. Đặc biệt, những người đang dùng thuốc ức chế DPP-4 kèm theo các thuốc phổ biến như thuốc giảm đau acetaminophen, thuốc huyết áp captopril, thuốc lợi tiểu bumetanide hay thuốc dạ dày pantoprazole tuyệt đối không nên tự ý nạp thêm các loại nước sắc thảo dược đậm đặc [4].
Cách áp dụng thực tế an toàn trong đời sống
Đối với người khỏe mạnh hoặc người bệnh đái tháo đường có đường huyết ổn định, việc sử dụng vài lá sắn thuyền tươi như một loại rau gia vị ăn kèm trong bữa ăn hàng ngày nhìn chung không gây đột biến đường huyết, bởi ngay cả một liều dịch chiết tiêu chuẩn cũng không làm tụt đường máu ở cơ thể bình thường nhịn đói [3]. Tuy nhiên, người bệnh không nên tự ý hái lá sắn thuyền phơi khô, nấu thành nước đặc hoặc ngâm rượu để uống hàng ngày với mục đích hạ đường huyết khi đang dùng thuốc theo đơn [3] [1].
Nếu muốn sử dụng các chế phẩm từ lá sắn thuyền để hỗ trợ sức khỏe, người bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để được đánh giá tổng thể đơn thuốc hiện tại, đặc biệt là khi đang dùng phối hợp thuốc hạ đường huyết với thuốc huyết áp, mỡ máu hay thuốc dạ dày [1] [7] [2]. Người bệnh cũng nên duy trì thói quen đo đường huyết mao mạch tại nhà để kịp thời phát hiện các dấu hiệu hạ đường huyết (khi chỉ số xuống dưới 3,8 mmol/L) [3], bao gồm cả các cơn hạ đường huyết xảy ra ngay sau dùng thuốc hoặc xuất hiện muộn sau đó [7].
Lá sắn thuyền là loại rau gia vị quen thuộc chứa nhiều hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học như flavonoid, tannin và squalene [3] [5]. Dù có tiềm năng nghiên cứu trong hỗ trợ kiểm soát đường huyết, việc dùng lượng lớn lá sắn thuyền cùng lúc với thuốc điều trị đái tháo đường có thể dẫn đến rủi ro tương tác dược lý khó lường [3] [1]. Người bệnh nên dùng lá ở mức độ thực phẩm thông thường, tuân thủ đúng phác đồ thuốc của bác sĩ và chủ động theo dõi đường huyết để bảo vệ sức khỏe an toàn.