Nhiều người có thói quen tìm kiếm các liệu pháp từ thiên nhiên để chăm sóc cơ thể, trong đó việc dùng nước cất hoa thanh cúc để nhỏ mắt hoặc làm nước rửa mắt đang trở thành trào lưu được chia sẻ rộng rãi trên mạng xã hội. Không ít người tin rằng chiết xuất từ loài hoa này có thể làm dịu mắt mệt mỏi, giảm quầng thâm và chữa lành các tổn thương kết mạc mà không gây tác dụng phụ. Liệu thói quen tự chế và nhỏ nước cất hoa thanh cúc vào mắt có thực sự an toàn như những lời đồn thổi?

Câu trả lời dứt khoát từ góc độ nhãn khoa là không an toàn. Việc tự ý chưng cất thảo dược tại nhà hoặc dùng các loại nước cất hoa không đạt tiêu chuẩn vô trùng y tế để nhỏ trực tiếp vào mắt tiềm ẩn nguy cơ nhiễm khuẩn nghiêm trọng, kích ứng biểu mô giác mạc và thậm chí có thể dẫn đến mù lòa. Mắt là cơ quan vô cùng nhạy cảm với hàng rào bảo vệ đặc biệt, không thể tiếp nhận các dung dịch tự chế chưa qua kiểm định nghiêm ngặt.

Hiểm họa vô hình từ việc tự chế dung dịch thảo dược nhỏ mắt

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần đun sôi, chưng cất hoa thanh cúc và ngưng tụ hơi nước là đã thu được dung dịch tinh khiết tuyệt đối để nhỏ mắt. Tuy nhiên, quy trình chưng cất thủ công tại nhà hoàn toàn không đáp ứng được các tiêu chuẩn sản xuất thuốc nhỏ mắt vô trùng của ngành dược phẩm. Trong môi trường sinh hoạt thông thường, không khí, dụng cụ chứa đựng, nồi chưng cất và chính cánh hoa tươi đều chứa vô số vi khuẩn, bào tử nấm và vi hạt bụi mịn.

Khi hơi nước ngưng tụ, các vi sinh vật cơ hội này có thể xâm nhập ngay lập tức vào dung dịch. Nước cất thảo dược không chứa chất bảo quản kháng khuẩn đạt chuẩn sẽ trở thành môi trường lý tưởng cho vi khuẩn và vi nấm sinh sôi chỉ sau vài giờ ở nhiệt độ phòng. Khi nhỏ chất lỏng nhiễm khuẩn này vào mắt, người dùng đã vô tình đưa mầm bệnh trực tiếp vượt qua hàng rào phòng thủ tự nhiên của mi mắt.

Bên cạnh nguy cơ nhiễm khuẩn, dung dịch thảo dược tự nấu không thể kiểm soát được độ pH và độ đẳng trương (áp suất thẩm thấu). Nước mắt tự nhiên của con người có độ pH dao động trong khoảng sinh lý hẹp và chứa các ion điện giải cân bằng. Dung dịch tự pha chế nếu có độ toan, độ kiềm lệch chuẩn hoặc quá nhược trương sẽ làm tổn hại ngay lập tức các tế bào biểu mô giác mạc, gây xót rát, bong tróc biểu mô và tạo điều kiện cho vi khuẩn xâm nhập sâu vào nhãn cầu.

Bào chế tự nhiên vẫn có nguy cơ kích ứng niêm mạc nhãn khoa

Quan niệm "thảo dược tự nhiên luôn lành tính với mắt" là một sai lầm phổ biến nhưng rất nguy hiểm. Ngay cả các bài thuốc cổ truyền có hoạt tính kháng khuẩn tự nhiên khi được kiểm nghiệm khoa học cũng bộc lộ nguy cơ kích ứng mô nhãn khoa nếu không được tinh chế và điều chỉnh chuẩn xác.

Một nghiên cứu công bố năm 2020 đã đánh giá độ an toàn của bài thuốc mỡ tra mắt thảo dược cổ truyền Bald's eyesalve dùng trong điều trị nhiễm trùng do vi khuẩn [1]. Khi kiểm tra trên các dòng tế bào sừng HaCaT và tế bào bạch cầu đơn nhân THP-1, nồng độ enzym lactate dehydrogenase – một loại enzym tế bào chất giải phóng ra khi màng sinh chất bị phá hủy – ở mức thấp trong nhóm tế bào tiếp xúc với bài thuốc mỡ thảo dược [1]. Mức enzym này ở tế bào được xử lý bằng chloramphenicol tỷ lệ 1/10 cao hơn nhiều so với tế bào xử lý bằng thuốc mỡ thảo dược tỷ lệ 1/10 [1]. Dù vậy, các nhà nghiên cứu lưu ý rằng các dòng tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm chỉ là công cụ sàng lọc sơ bộ và không phản ánh được mức độ phức tạp của mô sống ở người [1].

Để đánh giá sát thực hơn khả năng kích ứng, các nhà khoa học đã áp dụng thử nghiệm BCOP trên giác mạc bò nhằm xác định khả năng tổn thương mắt nghiêm trọng [1]. Trong thử nghiệm BCOP, bài thuốc mỡ thảo dược không gây kích ứng theo tiêu chí chấm điểm, dù có xuất hiện tình trạng đục giác mạc nhẹ thoáng qua nhưng đã tự hồi phục nhanh chóng [1]. Tuy nhiên, khi chuyển sang thử nghiệm kích ứng niêm mạc ốc sên – một mô hình mô phỏng rất sát niêm mạc người – bài thuốc mỡ thảo dược tự nhiên lại gây kích ứng rõ rệt [1]. Kết quả trái ngược giữa các mô hình thử nghiệm cho thấy những hợp chất tự nhiên vẫn có thể hoạt động như một chất gây kích ứng mạnh khi tiếp xúc với niêm mạc mắt [1].

Nghiên cứu cũng nhấn mạnh rằng cần tiếp tục làm rõ thành phần hóa học để đánh giá xem liệu phản ứng kích ứng có làm mất đi lợi ích kháng khuẩn hay không, hoặc liệu có thể tinh chế hỗn hợp tự nhiên và bổ sung chất bổ trợ để giảm kích ứng trước khi ứng dụng an toàn cho các bệnh lý mắt phức tạp [1]. Điều này cho thấy, ngay cả khi thảo dược có đặc tính kháng khuẩn tiềm năng, việc đưa trực tiếp vào mắt mà không qua tinh chế chuyên sâu có thể gây kích ứng niêm mạc nghiêm trọng hơn cả lợi ích mong đợi.

Các bệnh lý bề mặt mắt cần phác đồ khoa học chuẩn mực

Người tìm đến nước cất hoa thanh cúc thường đang gặp phải các triệu chứng khó chịu như đỏ mắt, cộm ngứa, chảy nước mắt do viêm kết mạc dị ứng hoặc kích ứng môi trường. Tuy nhiên, các dạng viêm bề mặt mắt có nguyên nhân rất đa dạng và đòi hỏi can thiệp y khoa chính xác thay vì tự ý điều trị bằng thảo dược.

Một nghiên cứu lâm sàng đánh giá hiệu quả của dung dịch nhỏ mắt Spersallerg trên 47 mắt mắc các dạng viêm kết mạc không do nhiễm trùng ngoại sinh cấp tính [2]. Mẫu nghiên cứu bao gồm 14 mắt viêm kết mạc nhú gai, 4 mắt viêm kết mạc mùa xuân, 1 mắt viêm nhú gai khổng lồ do đeo kính áp tròng, 8 mắt viêm bờ mi kèm yếu tố dị ứng kết mạc, 6 mắt dị ứng mỹ phẩm, 4 mắt dị ứng thuốc tê tại chỗ và 10 mắt kích ứng kết mạc không dị ứng sau phẫu thuật [2]. Phương pháp đánh giá dựa trên cảm nhận triệu chứng chủ quan của bệnh nhân cùng việc thăm khám bằng đèn khe để kiểm tra các dấu hiệu kết mạc, mi mắt và giác mạc [2]. Kết quả cho thấy chế phẩm nhỏ mắt chuyên dụng này phát huy hiệu quả lâm sàng tốt trên hầu hết các trường hợp viêm kết mạc dị ứng và viêm có phản ứng tăng dị ứng, hỗ trợ giảm thiểu triệu chứng chủ quan lẫn dấu hiệu thực thể [2].

Đối với viêm kết mạc dị ứng, y học hiện đại ưu tiên sử dụng các hoạt chất kháng dị ứng đã được kiểm chứng lâm sàng nghiêm ngặt. Hai thử nghiệm lâm sàng pha 3 tiến hành trên mô hình kích thích dị nguyên kết mạc đã đánh giá hiệu lực và độ an toàn của dung dịch nhỏ mắt cetirizine 0,24% so với giả dược tá dược [3]. Nghiên cứu 1 thực hiện tại một trung tâm và Nghiên cứu 2 tiến hành đa trung tâm, đều được thiết kế mù đôi, ngẫu nhiên, đối chứng với tá dược, theo dõi trong khoảng 5 tuần qua 4 lần thăm khám trên khoảng 100 đối tượng ở mỗi nghiên cứu [3].

Kết quả cho thấy việc sử dụng cetirizine trước khi kích thích dị ứng 15 phút hoặc 8 giờ giúp giảm ngứa mắt rõ rệt tại mọi thời điểm kiểm tra so với nhóm dùng tá dược trong cả hai nghiên cứu [3]. Hiện tượng đỏ kết mạc đo bởi nghiên cứu viên cũng giảm đáng kể sau khi dùng cetirizine so với giả dược ở thời điểm 7 phút sau kích thích dị ứng [3]. Các triệu chứng phù kết mạc, sưng mi mắt, chảy nước mắt, đỏ mi và cả triệu chứng ở mũi đều cải thiện tốt mà không ghi nhận bất kỳ lo ngại nào về độ an toàn [3].

Bên cạnh dị ứng, bề mặt nhãn cầu còn có thể bị tấn công bởi virus hoặc các phản ứng viêm miễn dịch phức tạp. Một bài tổng quan hệ thống năm 2020 ghi nhận rằng virus Herpes Simplex (HSV) ước tính là nguyên nhân gây ra khoảng 1,3% đến 4,8% tổng số các ca viêm kết mạc cấp tính, thường biểu hiện dưới dạng viêm kết mạc hột một bên mắt [4]. Với các tổn thương thâm nhiễm dưới biểu mô sau viêm giác mạc do virus, các nghiên cứu đã phân tích việc dùng dung dịch cyclosporine-A 1% tra mắt 4 lần một ngày trong 21 ngày giúp hạ thấp tỷ lệ đục giác mạc, hoặc dùng thuốc mỡ tacrolimus trung bình 6 tháng giúp giảm số lượng thâm nhiễm ở 60% trường hợp và cải thiện thị lực [4].

Ở những bệnh lý viêm sâu hơn như viêm củng mạc trước tự miễn không hoại tử, một thử nghiệm lâm sàng nhãn mở pha 1/2 trên 5 bệnh nhân tiêm sirolimus dưới kết mạc cho thấy toàn bộ 100% người tham gia đạt tiêu chí giảm viêm củng mạc sau 8 tuần [5]. Tuy nhiên, có tới 3 trong số 5 bệnh nhân (chiếm 60%) bị tái phát đợt viêm cần phải tiêm nhắc lại, và 2 người (chiếm 40%) gặp phản ứng viêm vô khuẩn khu trú tại vị trí tiêm [5].

Những dữ liệu trên khẳng định các bệnh lý bề mặt nhãn khoa từ dị ứng, nhiễm trùng cho đến phản ứng viêm tự miễn đều có cơ chế phức tạp. Việc tự ý nhỏ nước thảo dược thanh cúc không thể điều trị đúng căn nguyên mà còn làm trì hoãn thời gian can thiệp y tế chuẩn xác.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng nước thảo dược nhỏ mắt

Nhiều người tin rằng thảo dược dùng được cho da mặt thì có thể dùng an toàn cho mắt. Đây là sự nhầm lẫn tai hại giữa biểu bì da và niêm mạc mắt. Biểu bì da được bao bọc bởi lớp sừng dày, có khả năng ngăn cản nhiều tác nhân lý hóa từ bên ngoài. Ngược lại, biểu mô giác mạc và kết mạc mắt cực kỳ mỏng manh, không có lớp sừng che chở. Bất kỳ thành phần tạp chất, phấn hoa hay tinh dầu bay hơi nào tồn dư trong nước cất hoa thanh cúc đều có thể gây độc trực tiếp cho tế bào biểu mô, kích hoạt phản ứng viêm và làm tổn thương mắt.

Một hiểu lầm phổ biến khác là cho rằng nước cất tự làm tại nhà luôn sạch hơn thuốc nhỏ mắt công nghiệp vì "không có hóa chất bảo quản". Thực tế, thuốc nhỏ mắt đạt chuẩn y tế phải trải qua quy trình lọc vô trùng qua màng lọc kích thước siêu nhỏ, chiếu xạ khử trùng hoặc đóng gói trong môi trường phòng sạch áp lực dương tuyệt đối. Khi thuốc nhỏ mắt không chứa chất bảo quản được sản xuất, chúng thường được đóng gói dưới dạng tép dùng một lần trong ngày. Nước cất hoa thanh cúc tự làm hoàn toàn không có sự bảo vệ này, dẫn đến nguy cơ nhiễm nấm mốc và vi khuẩn nguy hiểm như trực khuẩn mủ xanh chỉ sau một thời gian ngắn bảo quản.

Nhóm đối tượng cần tuyệt đối tránh xa nước rửa mắt tự chế

Một số nhóm người có nguy cơ tổn thương mắt cao hơn bình thường và tuyệt đối không bao giờ được sử dụng các loại nước thảo dược tự chế:

  • Người đang đeo kính áp tròng: Kính áp tròng tạo ra môi trường vi khí hậu ấm ẩm áp sát giác mạc. Khi nhỏ nước thảo dược không vô trùng, vi khuẩn và vi nấm dễ dàng bám vào bề mặt kính, phát triển nhanh chóng và gây loét giác mạc khó hồi phục.
  • Người vừa trải qua phẫu thuật mắt: Những bệnh nhân sau mổ cận thị, đục thủy tinh thể hoặc can thiệp bán phần trước có vết mổ chưa liền hoàn toàn. Tiếp xúc với dịch tự chế có thể dẫn đến nhiễm trùng nội nhãn, đe dọa trực tiếp thị lực vĩnh viễn.
  • Người có tiền sử dị ứng phấn hoa và cơ địa mẫn cảm: Hoa thanh cúc thuộc họ Cúc (Asteraceae). Người có cơ địa dị ứng khi nhỏ nước cất từ loài hoa này có nguy cơ gặp phản ứng quá mẫn cấp tính, phù nề kết mạc, co thắt mi mắt và tổn thương giác mạc nghiêm trọng.
  • Trẻ nhỏ và phụ nữ mang thai: Mắt của trẻ nhỏ có sức đề kháng yếu, biểu mô mỏng manh nên nguy cơ bội nhiễm do tạp khuẩn trong thảo dược cao hơn người trưởng thành rất nhiều.

Hướng dẫn chăm sóc và làm sạch mắt an toàn trong sinh hoạt

Để giữ cho đôi mắt luôn sáng khỏe và sạch sẽ mỗi ngày mà không gặp phải rủi ro y khoa, người dân nên thực hiện các biện pháp khoa học:

  • Sử dụng nước muối sinh lý vô trùng: Khi mắt bị bụi bẩn, cộm xốn hoặc khô mỏi sau thời gian làm việc dài, dung dịch an toàn duy nhất để rửa mắt tại nhà là nước muối sinh lý natri clorid 0,9% đẳng trương, đạt tiêu chuẩn dùng cho mắt. Nên ưu tiên chọn các loại tép nhỏ mắt đơn liều, không chứa chất bảo quản và dùng hết trong 24 giờ sau khi mở nắp.
  • Vệ sinh bờ mi đúng cách: Nếu cảm thấy bờ mi ngứa ngáy hoặc tiết bã nhờn, có thể dùng gạc vô trùng nhúng nước ấm sạch hoặc dung dịch chuyên dụng cho mi mắt để lau nhẹ nhàng từ khóe mắt ra đuôi mắt. Tuyệt đối không dùng bông gòn tự thấm nước chưng cất thảo dược để đắp lên mắt.
  • Cho mắt nghỉ ngơi khoa học: Thay vì trông chờ vào các loại nước thảo dược để "thanh lọc" mắt, hãy áp dụng quy tắc 20-20-20 khi làm việc với màn hình điện tử: cứ sau 20 phút nhìn màn hình, hãy nhìn xa 20 feet (khoảng 6 mét) trong ít nhất 20 giây để điều tiết mắt được thư giãn tự nhiên.

Đôi mắt là cửa sổ tâm hồn và là một trong những cơ quan nhạy cảm nhất của cơ thể con người. Việc bảo vệ mắt đòi hỏi sự cẩn trọng tối đa dựa trên các nguyên tắc y học đã được kiểm chứng. Khi mắt xuất hiện các dấu hiệu bất thường như đỏ rát kéo dài, đau nhức sâu, sợ ánh sáng, chảy mủ hoặc giảm thị lực, người bệnh cần đến ngay các cơ sở y tế chuyên khoa mắt để được thăm khám bằng đèn sinh hiển vi và kê đơn phác đồ điều trị phù hợp, tuyệt đối không tự ý nhỏ nước cất thảo dược tại nhà.