Nhiều người có thói quen sử dụng các loại quả hái từ tự nhiên hoặc thảo dược khô để đun nước uống hàng ngày với hy vọng thanh lọc cơ thể và tăng cường sức khỏe. Quả bách xù (juniper berry) là một trong những nguyên liệu quen thuộc được dùng làm gia vị, tinh dầu hoặc trà thảo mộc. Tuy nhiên, việc lạm dụng hoặc dùng liên tục loại quả này kéo dài từ 4 tuần trở lên có thể biến một vị thuốc dân gian thành mối nguy hại khôn lường cho các cơ quan nội tạng.

Câu trả lời trực tiếp là: Việc sử dụng quả bách xù bằng đường uống trong thời gian dài hoặc với liều lượng cao không hề an toàn, tiềm ẩn nguy cơ gây tổn thương thận nghiêm trọng, kích thích đường ruột, làm mất ổn định huyết áp và hạ đường huyết quá mức [1].

Thói quen dùng thảo mộc kéo dài và rủi ro từ quả bách xù

Quả bách xù từ lâu đã xuất hiện trong ẩm thực và các bài thuốc truyền thống nhờ hương thơm đặc trưng cùng các hợp chất thực vật hoạt tính. Các bằng chứng y học chỉ ra rằng bách xù chỉ an toàn cho hầu hết người trưởng thành khi dùng bằng đường uống với hàm lượng làm thuốc trong một khoảng thời gian ngắn [1]. Ngoài ra, việc hít tinh dầu dạng hơi hoặc bôi ngoài da trên những vùng diện tích nhỏ cũng được đánh giá là an toàn nếu tuân thủ nồng độ thích hợp [1].

Tuy nhiên, ranh giới giữa tác dụng sinh học và độc tính của thảo dược này rất mong manh. Rất nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ tự nhiên thì uống bao lâu cũng không gây hại. Trái ngược với quan niệm đó, việc đưa chiết xuất bách xù vào cơ thể liên tục qua nhiều tuần sẽ dẫn đến hiện tượng tích lũy các hoạt chất bay hơi gây quá tải đào thải cho các cơ quan bài tiết [1].

Khi vượt quá giới hạn an toàn về thời gian, cơ thể bắt đầu biểu hiện các dấu hiệu ngộ độc bán cấp và mạn tính. Độc tính này không chỉ giới hạn ở đường tiêu hóa mà còn tấn công trực tiếp vào chức năng thận, hệ tuần hoàn và khả năng chuyển hóa đường [1].

Gánh nặng trực tiếp lên hệ bài tiết: Tổn thương thận và đường tiết niệu

Thận là cơ quan chịu ảnh hưởng nặng nề nhất khi cơ thể tiếp nhận quả bách xù kéo dài. Nghiên cứu độc chất học ghi nhận rằng việc dùng bách xù đường uống trong thời gian dài hoặc dùng liều cao có thể gây mất an toàn và trực tiếp dẫn đến các vấn đề nghiêm trọng về thận [1].

Nguyên nhân cốt lõi bắt nguồn từ các thành phần kích ứng mạnh có trong tinh dầu của quả. Khi người dùng nạp vào một lượng lớn hoặc dùng liên tục khiến độc chất không kịp đào thải, tinh dầu sẽ gây kích ứng mạnh mẽ lên nhu mô thận [1]. Biểu hiện đặc trưng lâm sàng bao gồm các cơn đau tức vùng thận âm ỉ hoặc dữ dội [1].

Nguy hiểm hơn, kích ứng này có thể gây tổn thương màng lọc cầu thận, dẫn đến tình trạng tiểu ra máu (haematuria) và rò rỉ đạm vào nước tiểu (albuminuria) [1]. Sự xuất hiện của hồng cầu và albumin trong nước tiểu là tín hiệu báo động thận đang bị tổn thương cấp tính hoặc suy giảm chức năng bài tiết. Thậm chí, ở các loài bách xù họ hàng như Juniperus oxycedrus, việc uống chiết xuất từ cành bách xù dù chỉ lượng tính bằng thìa cũng đã được ghi nhận gây ngộ độc nặng dẫn tới suy thận và độc tính trên gan [2].

Kích ứng đường tiêu hóa và xáo trộn nhịp tim

Không chỉ tấn công hệ tiết niệu, quả bách xù khi dùng kéo dài hoặc quá liều còn gây kích ứng trực tiếp lên toàn bộ niêm mạc ống tiêu hóa [1]. Người lạm dụng thường xuất hiện cảm giác cồn cào, buồn nôn, đau dạ dày và các cơn đau quặn ruột [1].

Kích thích niêm mạc ruột nghiêm trọng từ tinh dầu bách xù còn dẫn đến tình trạng tiêu chảy dai dẳng kéo dài [1]. Khi hệ tiêu hóa bị tổn thương, khả năng hấp thu dinh dưỡng suy giảm, đồng thời cơ thể đối mặt với nguy cơ mất nước và mất cân bằng điện giải nhanh chóng.

Bên cạnh các triệu chứng tiêu hóa, hệ thống tuần hoàn cũng bị kích thích tiêu cực. Dữ liệu nghiên cứu cho thấy việc hấp thu lượng lớn tinh dầu bách xù có thể kích thích nhịp tim, làm gia tăng nhịp đập của tim bất thường [1]. Nhịp tim nhanh kết hợp với tình trạng rối loạn tiêu hóa và đau đớn sẽ đẩy cơ thể vào trạng thái căng thẳng thể chất nghiêm trọng.

Nguy cơ mất kiểm soát huyết áp và tụt đường huyết đột ngột

Những người có bệnh lý nền về chuyển hóa và tim mạch là nhóm đối tượng chịu rủi ro cao nhất khi tự ý dùng quả bách xù quá 4 tuần. Các nghiên cứu đã cảnh báo rằng quả bách xù có thể tác động trực tiếp lên chỉ số huyết áp và khiến cho việc kiểm soát huyết áp trở nên khó khăn hơn bình thường [1].

Sự dao động huyết áp thất thường này gây cản trở phác đồ điều trị của các bệnh nhân đang dùng thuốc hạ áp thông thường. Đáng chú ý, trong các trường hợp ngộ độc chiết xuất thực vật thuộc chi bách xù, người bệnh thậm chí có thể gặp phải tình trạng tụt huyết áp nghiêm trọng cùng với biểu hiện sốt cao [2].

Mặt khác, chiết xuất từ quả bách xù có hoạt tính làm giảm đường huyết trong máu [1]. Tác động này trở nên đặc biệt nguy hiểm đối với các bệnh nhân đái tháo đường đang sử dụng thuốc điều trị. Sự kết hợp giữa thuốc hạ đường huyết y khoa và chiết xuất quả bách xù kéo dài có thể khiến đường huyết lao dốc xuống mức cực thấp [1]. Tình trạng hạ đường huyết quá mức này nếu không được xử trí kịp thời có thể dẫn đến chóng mặt, ngất xỉu, hôn mê sâu và đe dọa trực tiếp tính mạng [1]. Do đó, người bệnh đái tháo đường đang dùng thuốc tuyệt đối không được tự ý sử dụng chiết xuất loại quả này [1].

Độc tính sinh sản và rủi ro đối với thai kỳ

Một trong những phát hiện cảnh báo quan trọng nhất liên quan đến bách xù là tác động phá hủy thai kỳ và suy giảm khả năng sinh sản [1]. Nghiên cứu thực nghiệm trên động vật thông qua phương pháp bơm dạ dày dịch chiết lá bách xù thường (Juniperus communis) cho thấy chất này có tác dụng gây sẩy thai và gây tổn hại đến khả năng thụ thai ở chuột cống trắng [1].

Do đặc tính kích thích co bóp tử cung và các độc tính tế bào tiềm ẩn, việc sử dụng các chế phẩm chiết xuất từ bách xù được khẳng định là không an toàn đối với phụ nữ mang thai hoặc phụ nữ đang có kế hoạch chuẩn bị mang thai [1]. Độc chất từ cây có thể cắt đứt sự bám giữ của phôi thai hoặc gây quái thai, biến chứng chu sinh.

Không dừng lại ở việc dùng đường uống, ngay cả dạng bôi ngoài da cũng đòi hỏi sự thận trọng đặc biệt. Dù tinh dầu bách xù thử nghiệm trên động vật không gây mẫn cảm hay độc tính quang hóa, nhưng khi bôi trực tiếp lên da mà không được pha loãng hợp lý, tinh dầu vẫn có thể gây viêm da, nghẹt mũi hoặc xuất hiện các bọng nước phồng rộp ngoài da [1].

Nguy cơ từ các độc tố tự nhiên: Thujone, safrole và gánh nặng tế bào

Nghiên cứu về thành phần chiết xuất quả bách xù nước (aqueous extract) cho thấy nó chứa đa dạng các nhóm hợp chất phenolic như 6 loại flavone, 5 flavonol, 1 flavanol, 2 acid phenolic và 1 biflavonoid [3]. Ở cấp độ phòng thí nghiệm trên dòng tế bào u nguyên bào thần kinh người SH-SY5Y, dịch chiết nước bách xù không chứa tinh dầu bay hơi được ghi nhận gây stress tế bào và kích hoạt quá trình tự chết của tế bào (apoptosis) liên quan đến p53 [3]. Các nhà khoa học cũng nhận định rằng dạng chiết xuất nước không chứa tinh dầu dễ bay hơi sẽ có độ an toàn cao hơn do độc tính thấp hơn so với các chế phẩm chứa tinh dầu [3].

Ngược lại, nếu sử dụng các dạng chế phẩm toàn phần hoặc không rõ nguồn gốc loài, rủi ro ngộ độc hóa chất thực vật là rất lớn. Một số loài trong chi Bách xù (Juniperus) chứa các chất độc tự nhiên nguy hiểm [2]. Điển hình như loài Juniperus sabina có chứa thujone - một hợp chất gây độc trực tiếp cho hệ thần kinh trung ương [2].

Ngoài ra, loài Juniperus scopulorum lại chứa safrole - một chất đã được xác định là tác nhân gây ung thư gan [2]. Ở gia cầm như chim cút Nhật Bản (Coturnix coturnix japonica), việc bổ sung quả bách xù chỉ an toàn ở tỷ lệ rất thấp từ 0,5% đến 1% khẩu phần để cải thiện thể trạng và trọng lượng [2]. Vượt quá ngưỡng an toàn này, độc tính chuyển hóa sẽ phát tác rõ rệt trên cơ thể sinh vật.

Ai nên thận trọng hoặc tuyệt đối tránh dùng quả bách xù?

Dựa trên các bằng chứng độc học rõ ràng, các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt cảnh giác và tránh xa việc uống thảo dược bách xù liên tục:

  • Bệnh nhân mắc bệnh lý về thận: Những người có tiền sử viêm thận, sỏi thận hoặc suy giảm chức năng lọc cầu thận không được dùng bách xù, do nguy cơ kích ứng nhu mô thận, gây đau thắt lưng, tiểu máu và rò rỉ đạm nước tiểu [1].
  • Người mắc bệnh đái tháo đường: Những người đang được kê đơn thuốc hạ đường huyết hoặc tiêm insulin phải tránh chiết xuất quả bách xù để ngăn ngừa biến chứng hạ đường huyết đột ngột [1].
  • Người có vấn đề về huyết áp: Tác động làm xáo trộn khả năng kiểm soát huyết áp của quả bách xù khiến người cao huyết áp hoặc người có huyết áp không ổn định gặp rủi ro lớn [1].
  • Phụ nữ mang thai và phụ nữ chuẩn bị thụ thai: Nguy cơ gây sẩy thai và ảnh hưởng tiêu cực tới chức năng sinh sản đã được chứng minh trên động vật thí nghiệm [1].
  • Người mắc viêm loét dạ dày hoặc bệnh đường ruột: Độc tính kích thích niêm mạc của thảo dược này dễ kích phát các cơn đau dạ dày dữ dội và tiêu chảy cấp [1].

Cách dùng an toàn trong ẩm thực và giới hạn thời gian

Mặc dù có nhiều độc tính tiềm ẩn khi dùng kéo dài, quả bách xù vẫn là một loại gia vị tạo hương tuyệt vời nếu biết sử dụng đúng cách và tôn trọng giới hạn an toàn. Trong nghệ thuật ẩm thực, quả bách xù thường được nghiền nhỏ một lượng rất ít (vài hạt) để ướp các loại thịt thú rừng, làm xúc xích hoặc làm hương liệu trong sản xuất đồ uống. Ở mức độ gia vị nêm nếm thực phẩm thông thường, hàm lượng các chất bay hơi đưa vào cơ thể rất thấp và không gây tích lũy độc tính [1].

Để áp dụng an toàn trong đời sống thường nhật, người tiêu dùng cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

  • Giới hạn thời gian sử dụng: Tuyệt đối không tự ý uống các loại trà, viên uống bổ sung hoặc dịch chiết quả bách xù liên tục quá 4 tuần. Bách xù chỉ an toàn khi uống ngắn ngày với liều lượng dược dụng có kiểm soát [1].
  • Không tự ý uống tinh dầu nguyên chất: Tinh dầu bách xù có tính kích ứng niêm mạc ruột và thận cực kỳ mạnh mẽ [1]. Không bao giờ được uống tinh dầu bách xù đậm đặc vì có thể dẫn tới viêm ruột, tiểu máu và tổn thương các cơ quan vĩnh viễn [1].
  • Sử dụng ngoài da an toàn: Khi dùng tinh dầu để xoa bóp hoặc chăm sóc da, bắt buộc phải pha loãng với dầu nền để tránh gây viêm da tiếp xúc hoặc phồng rộp [1].

Mọi biện pháp dùng thảo dược tự nhiên đều cần dựa trên sự hiểu biết khoa học. Khi cơ thể xuất hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào như đau tức vùng thắt lưng, nước tiểu chuyển màu đỏ sẫm, đau quặn bụng hay hoa mắt sau khi dùng bách xù, cần ngừng sử dụng ngay lập tức và đến cơ sở y tế để được kiểm tra chức năng thận kịp thời.