Trà thảo mộc giảm cân quảng cáo trên mạng thường chứa lá phan tả diệp (Senna). Nhiều người uống trà này mỗi ngày để sổ ruột, mong vòng eo nhỏ lại nhanh chóng. Thói quen này gây đi ngoài liên tục và làm cơ thể mất nước.
Uống trà thảo mộc nhuận tràng không giúp giảm mỡ thực sự mà gây mất nước và rối loạn điện giải [1]. Lạm dụng Senna kéo dài gây tiêu chảy dai dẳng, biến đổi mô thận, tăng sản ruột già và từng ghi nhận ca tử vong liên quan [1][2]. Ngừng dùng sớm giúp hầu hết tổn thương phục hồi [3].
Cơ chế tác động của thảo mộc nhuận tràng lên ruột và thận
Senna là thảo dược chứa hoạt chất chính sennosides có tác dụng nhuận tràng mạnh [2]. Khi vào cơ thể, Senna chuyển hóa thành các chất như rheinanthrone và aloe-emodin, xuất hiện trong nước tiểu, mật và phân [2]. Các chất này kích thích ruột tống phân ra ngoài nhanh hơn, gây phân nhầy hoặc tiêu chảy nếu dùng lặp lại [1][2].
Tác động xổ mạnh kéo nước từ cơ thể ra đường tiêu hóa. Cơ thể phản ứng lại bằng cách tăng cảm giác khát, buộc người dùng uống nhiều nước hơn [1]. Quá trình này làm xáo trộn nồng độ các chất điện giải trong máu và nước tiểu để thích nghi với tình trạng nhuận tràng liên tục [1].
Nồng độ kali và clo trong huyết thanh tăng lên, trong khi lượng natri, kali và clo bài tiết qua nước tiểu giảm xuống [1]. Đây là phản ứng sinh lý của cơ thể nhằm giữ lại muối khoáng khi ruột mất dịch quá nhiều [1]. Thận phải làm việc căng thẳng hơn để điều chỉnh cân bằng dịch, dẫn đến biến đổi màu sắc và lắng đọng sắc tố ở ống thận [1][3].
Nghiên cứu ngắn hạn và khả năng phục hồi sau khi ngưng dùng
Một nghiên cứu công bố năm 2004 đã đánh giá độc tính của Senna trên chuột Sprague Dawley trong 13 tuần liên tiếp, theo sau là 8 tuần ngưng thuốc để theo dõi phục hồi [3]. Chuột được cho dùng Senna qua đường uống mỗi ngày ở các mức liều 0, 100, 300, 750 hoặc 1500 mg/kg trọng lượng cơ thể [3]. Thiết kế này giúp quan sát cả tác hại khi dùng liều cao lẫn khả năng tự sửa chữa của cơ thể [3].
Kết quả cho thấy chuột dùng từ liều 300 mg/kg/ngày trở lên đi ngoài phân bất thường [3]. Ở mức liều rất cao 750 hoặc 1500 mg/kg/ngày, chuột đực giảm mức tăng cân rõ rệt, uống nhiều nước hơn và biến đổi điện giải trong máu lẫn nước tiểu [3]. Trọng lượng tuyệt đối và tương đối của thận cũng tăng lên ở cả chuột đực và cái nhận liều 750 hoặc 1500 mg/kg/ngày [3].
Khi giải phẫu từ mức liều 300 mg/kg trở lên, thận bị đổi màu sẫm, kèm biến đổi mô học gồm lắng đọng sắc tố và biến đổi tế bào ống thận từ nhẹ đến trung bình [3]. Toàn bộ các nhóm dùng Senna đều xuất hiện tình trạng tăng sản (tế bào nhân lên bất thường) mức độ tối thiểu đến nhẹ ở dạ dày trước và ruột già [3]. Điểm giới hạn là các xét nghiệm sinh hóa không ghi nhận suy giảm chức năng thận thực sự, và sau 8 tuần ngừng dùng, các biến đổi sinh hóa lẫn mô học đều đảo ngược đáng kể, trừ vết sắc tố nâu ở thận [3].
Nghiên cứu dài hạn 2 năm về độc tính và nguy cơ ung thư
Một nghiên cứu công bố năm 2006 tiếp tục kiểm tra việc dùng Senna kéo dài 104 tuần liên tiếp (tương đương 2 năm) trên chuột Sprague-Dawley [1]. Mỗi nhóm giới tính có 60 con, dùng liều 0, 25, 100 và 300 mg/kg/ngày qua đường ống thông dạ dày [1]. Mức 300 mg/kg/ngày được xác định là liều dung nạp tối đa dựa trên dấu hiệu đi ngoài phân nhầy [1].
Ở liều 300 mg/kg/ngày, chuột giảm nhẹ cân nặng, uống nhiều nước hơn, tăng kali và clo trong huyết thanh, giảm natri, kali và clo trong nước tiểu [1]. Toàn bộ các nhóm có dùng Senna đều bị đổi màu sẫm ở thận, lắng đọng sắc tố ống thận và tăng sản nhẹ ở đại tràng (ruột già) cùng manh tràng [1]. Một báo cáo tổng hợp năm 2009 cũng ghi nhận kết quả tương tự khi thử nghiệm chiết xuất quả Senna ở các liều 1, 25, 100 và 300 mg/kg/ngày trong 104 tuần [4].
Nghiên cứu năm 2006 kết luận Senna không gây ung thư (không tạo khối u ác tính) ở bất kỳ cơ quan nào sau 2 năm dùng liên tục tới liều 300 mg/kg/ngày [1]. Giới hạn của nghiên cứu là thực hiện trên động vật gặm nhấm, và các thay đổi mô học ở ruột, thận được ghi nhận là có thể phục hồi nếu ngưng thuốc [1].
Tranh cãi về tổn thương thần kinh ruột và ca tử vong ở người
Báo cáo tổng quan năm 2009 đã xem xét nguy cơ Senna gây hỏng đám rối thần kinh ruột (myenteric plexus - hệ thần kinh điều khiển nhu động ruột) [4]. Khi cho chuột dùng 100 mg sennosides/kg trọng lượng cơ thể qua dạ dày, kính hiển vi điện tử không thấy tổn thương mô thần kinh trong thành ruột [4]. Tuy nhiên, dữ liệu lịch sử năm 1988 từng ghi nhận một số nghiên cứu trên người và động vật thấy tổn thương đám rối thần kinh và biểu mô đại tràng, trong khi các nghiên cứu khác cùng điều kiện lại không thấy [4].
Khi so sánh sennosides tự nhiên với hợp chất tổng hợp 1,8-dihidroxyanthraquinone trên chuột, chỉ hợp chất tổng hợp gây bất thường đám rối thần kinh ruột [4]. Một thử nghiệm khác pha sennosides vào nước uống của chuột nhắt và chuột cống trong 4 đến 5 tháng làm giảm cân nặng cơ thể nhưng lại làm tăng trọng lượng đại tràng so với cơ thể [4]. Điều này cho thấy ruột già phải chịu áp lực biến đổi kích thước khi tiếp xúc chất nhuận tràng kéo dài [4].
Trên người, báo cáo pháp y năm 2024 đã mô tả cái chết đồng thời của hai anh chị em ruột ở độ tuổi ngoài 30, qua đời cách nhau hai ngày [2]. Cả hai không có tiền sử bệnh lý đặc biệt ngoài tình trạng thừa cân và thường xuyên uống lá Senna để giảm cân [2]. Xét nghiệm tìm thấy sennosides trong mẫu lá tại nhà, đồng thời phát hiện chất chuyển hóa rheinanthrone và aloe-emodin trong nước tiểu, mật và phân của hai nạn nhân [2]. Dù dữ liệu phân tích chỉ xác nhận việc có sử dụng chứ chưa chứng minh trực tiếp độc tính gây chết người, sự trùng hợp triệu chứng và thời điểm tử vong khiến việc phơi nhiễm Senna trở thành giả thuyết chính, bên cạnh các y văn từng báo cáo suy gan cấp và hội chứng não - gan do dùng Senna mạn tính [2].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng trà nhuận tràng ép cân
Hiểu lầm lớn nhất là tin rằng số cân giảm đi sau khi uống trà là giảm mỡ. Thực tế, các nghiên cứu chỉ ra việc giảm nhẹ trọng lượng cơ thể đi kèm trực tiếp với tình trạng đi ngoài phân nhầy, tiêu chảy và biến đổi mạnh chất điện giải cùng lượng nước tiêu thụ [1][2]. Cân nặng sụt giảm chủ yếu do mất dịch và chất chứa trong lòng ruột.
Hiểu lầm thứ hai là "thảo mộc tự nhiên thì hoàn toàn vô hại cho nội tạng". Dữ liệu thực nghiệm chứng minh ngay cả ở liều thấp trên động vật, Senna vẫn làm thận đổi màu sẫm, lắng đọng sắc tố ống thận và gây tăng sản niêm mạc ruột già [1][3]. Trên người, lạm dụng Senna giảm cân có thể dẫn đến tiêu chảy dai dẳng, tổn thương gan cấp tính và rủi ro tử vong [2].
Ai nên thận trọng khi sử dụng thảo dược nhuận tràng
Người thừa cân đang tìm cách giảm béo cấp tốc là nhóm rủi ro cao nhất do thói quen tự ý uống lá hoặc trà Senna lặp đi lặp lại mỗi ngày [2]. Việc dùng liên tục chất kích thích ruột để ép cân dễ đẩy cơ thể vào trạng thái mất kiểm soát dịch và điện giải [1][2].
Người có bệnh nền về thận, gan hoặc rối loạn điện giải cần đặc biệt tránh tự ý dùng trà chứa Senna [1][2]. Thảo dược này buộc thận phải thay đổi bài tiết natri, kali, clo, làm tăng trọng lượng thận khi dùng liều cao và từng có báo cáo gây suy gan cấp tính cùng hội chứng não - gan khi dùng mạn tính [2][3]. Người đang dùng thuốc điều trị bệnh lý nền cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi đụng đến bất kỳ loại trà nhuận tràng nào.
Cách áp dụng thực tế và bảo vệ hệ tiêu hóa
Kiểm tra kỹ bảng thành phần của các loại trà giảm cân, trà thanh lọc ruột trước khi mua. Nếu thấy tên Senna (phan tả diệp) hoặc hoạt chất sennosides, cần hiểu đây là chất nhuận tràng tác động lên ruột chứ không phải chất đốt mỡ [2]. Không sử dụng các loại lá cây không rõ hàm lượng để nấu nước uống hàng ngày nhằm mục đích ép cân [2].
Nếu đang trót dùng trà nhuận tràng dài ngày, hãy ngưng sử dụng ngay. Nghiên cứu cho thấy sau 8 tuần ngưng dùng Senna, hầu hết các rối loạn điện giải và hiện tượng tăng sản tế bào ở ruột già đều phục hồi trở lại bình thường [3]. Thay vì ép ruột đi ngoài bằng hóa chất thực vật, hãy duy trì cân nặng bằng chế độ ăn cân bằng, uống đủ nước lọc và vận động thể lực đều đặn.
Trà thảo mộc chứa chất nhuận tràng Senna chỉ tạo cảm giác nhẹ bụng giả tạo thông qua việc ép cơ thể mất nước và xáo trộn muối khoáng [1]. Lạm dụng lâu dài gây tăng sản ruột, lắng đọng sắc tố thận và tiềm ẩn biến chứng nguy hiểm đến tính mạng [1][2]. Giảm cân an toàn cần dựa vào dinh dưỡng hợp lý, và người có vấn đề tiêu hóa nên tham khảo ý kiến bác sĩ thay vì tự uống trà xổ.
