Ánh nắng mặt trời gayắt tại Việt Nam khiến nhiều người tìm kiếm giải pháp bảo vệ da từ tự nhiên. Nhiều chị em truyền tai nhau ăn quả mâm xôi hoặc bôi chiết xuất loại quả này giúp chống nắng và ngừa lão hóa.
Thực tế, chiết xuất quả mâm xôi đỏ và các hợp chất liên quan như axit ellagic có khả năng hỗ trợ bảo vệ da trước tia cực tím (UV) nhờ đặc tính chống oxy hóa và kháng viêm [1], [2]. Tuy nhiên, dữ liệu hiện tại chủ yếu đến từ mô hình tế bào và động vật, chưa thể thay thế kem chống nắng [1], [2].
Tia UV gây hại cho làn da như thế nào?
Tiếp xúc với bức xạ tia cực tím (UV) là yếu tố chính gây ra các bệnh lý về da như ban đỏ, viêm nhiễm, lão hóa và ung thư [3]. Tia UV chủ yếu bao gồm tia UVA có bước sóng 315-400 nm và tia UVB có bước sóng khoảng 280-320 nm [1], [3]. Việc phơi nhiễm quá mức với tia UVB là nguy cơ lớn gây ra nhiều tổn thương da nghiêm trọng [1].
Khi chiếu vào da, năng lượng photon từ tia UV thúc đẩy quá trình stress oxy hóa, làm tăng sinh các gốc tự do (ROS) [1], [3]. Các gốc tự do này gây peroxy hóa lipid ở màng tế bào, làm hỏng cấu trúc DNA và protein của mô, kích hoạt phản ứng viêm và khiến tế bào sừng bị chết theo chương trình (apoptosis) [1], [3].
Ngoài ra, gốc tự do còn kích hoạt biểu hiện của enzyme metalloproteinase chất nền (MMP) gây phân hủy chất nền ngoại bào, làm suy giảm cấu trúc nâng đỡ da [3]. Do đó, ứng dụng các chất chống oxy hóa là chiến lược hợp lý để hỗ trợ bảo vệ da trước ánh nắng [1].
Cơ chế bảo vệ da của quả mâm xôi và hợp chất liên quan
Các loại quả mọng sở hữu đặc tính chống oxy hóa, kháng viêm và ngừa ung thư mạnh mẽ [1]. Chiết xuất quả mâm xôi đỏ giúp giảm tổn thương trực tiếp do tia UVB gây ra thông qua việc dọn dẹp các gốc tự do và ức chế phản ứng viêm [1].
Ở cấp độ phân tử, chiết xuất quả mâm xôi đỏ ngăn chặn tổn thương oxy hóa ở DNA và làm giảm mức độ cacbonyl hóa protein [1]. Tác dụng này đạt được nhờ kích hoạt enzyme chống oxy hóa SOD, yếu tố phiên mã Nrf2 cùng các gen đích của nó, và enzyme HO-1 [1].
Bên cạnh đó, chiết xuất quả mâm xôi đỏ làm thay đổi các con đường tín hiệu gây chết tế bào như caspase-3 [1]. Chiết xuất này cũng can thiệp vào chuỗi phản ứng viêm như c-jun, đồng thời làm suy yếu sự kích hoạt của yếu tố gây viêm NF-kappaB và enzyme COX-2 do tia UVB gây ra [1].
Một hợp chất tự nhiên khác liên quan mật thiết đến nhóm tannin trong quả mọng là axit ellagic cũng có đặc tính kháng viêm và chống khối u [2]. Axit ellagic giúp tăng biểu hiện protein cơ chất thụ thể insulin 1 (IRS1) - một protein quan trọng giúp duy trì cân bằng nội môi và sinh lý bình thường của làn da sau khi tiếp xúc tia UV [2].
Nghiên cứu khoa học nói gì?
Một nghiên cứu công bố năm 2019 đã khảo sát tác dụng phòng ngừa và cơ chế phân tử của chiết xuất quả mâm xôi đỏ đối với tổn thương do tia UVB [1]. Thử nghiệm được tiến hành trên tế bào sừng biểu bì người và mô hình chuột trụi lông [1].
Kết quả phân tích protein và mô học miễn dịch trên da chuột trụi lông cho thấy chiết xuất quả mâm xôi đỏ ngăn ngừa tình trạng chết tế bào do tia UVB [1]. Chiết xuất này bảo vệ da khỏi các tổn thương biểu hiện qua nếp nhăn, bong vảy, sạm da, mất nước và dày sừng biểu bì [1]. Giới hạn của nghiên cứu này là mới chỉ thực hiện trên tế bào trong phòng thí nghiệm và trên mô hình chuột, chưa có dữ liệu thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người [1].
Một nghiên cứu khác công bố năm 2020 đánh giá tác dụng của axit ellagic và hợp chất silibinin trên da chuột bị chiếu tia UVA và UVB [2]. Các nhà khoa học chia ngẫu nhiên 42 con chuột cống cái chủng Wistar thành 6 nhóm, mỗi nhóm 7 con [2].
Vùng da lưng của chuột được chiếu kết hợp tia UVA và UVB, sau đó chuột được cho uống axit ellagic và silibinin qua ống thông dạ dày [2]. Kết quả phân tích Western blot trên mô da cho thấy mức độ biểu hiện protein IRS1 tăng đáng kể ở nhóm được điều trị bằng axit ellagic và silibinin so với nhóm chỉ chiếu tia UV [2].
Đáng chú ý, sau khi chiếu tia UVA và UVB, axit ellagic tạo ra hiệu quả kích thích biểu hiện protein IRS1 mạnh hơn so với silibinin [2]. Tương tự nghiên cứu trên, giới hạn của thí nghiệm này là mới dừng lại ở mô hình chuột thực nghiệm với cỡ mẫu nhỏ (42 cá thể), chưa xác định được liều lượng quy đổi an toàn và hiệu quả trên cơ thể người [2].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng
Từ các dữ liệu trên, việc sử dụng chiết xuất quả mâm xôi đỏ và axit ellagic mang lại tín hiệu tích cực trong việc giảm stress oxy hóa, ngăn ngừa đứt gãy cấu trúc nâng đỡ da, giảm nếp nhăn và hạn chế mất nước qua da khi tiếp xúc tia UV [1], [2]. Các hợp chất này giúp củng cố hàng rào tự vệ nội sinh của tế bào da trước sự tấn công của gốc tự do [1].
Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ giới hạn của các bằng chứng hiện tại. Cả hai nghiên cứu trực tiếp về quả mâm xôi đỏ và axit ellagic nêu trên đều là nghiên cứu tiền lâm sàng trên tế bào và chuột [1], [2]. Các trích đoạn nghiên cứu không cung cấp số liệu cụ thể về liều lượng ăn quả mâm xôi tươi hay nồng độ bôi ngoài da bao nhiêu là đủ để bảo vệ da ở người [1], [2].
Cấu trúc da chuột và điều kiện chiếu tia UV trong phòng thí nghiệm có nhiều điểm khác biệt so với làn da người tiếp xúc ánh nắng tự nhiên hàng ngày. Do đó, quả mâm xôi hay các chiết xuất của nó chỉ đóng vai trò hỗ trợ, không phải là thuốc đặc trị hay lá chắn vạn năng trước tia cực tím.
Những hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm phổ biến nhất là chỉ cần ăn nhiều quả mâm xôi hoặc uống thực phẩm chức năng chứa axit ellagic thì không cần bôi kem chống nắng. Thực tế, các chất chống oxy hóa chỉ hỗ trợ dọn dẹp gốc tự do và giảm viêm sau khi tia UV đã xuyên vào da, chứ không thể ngăn chặn hoàn toàn bức xạ UV ngay trên bề mặt như các màng lọc chống nắng chuyên dụng [1].
Hiểu lầm thứ hai là đắp trực tiếp quả mâm xôi tươi nghiền nát lên mặt để chống nắng. Trong nghiên cứu năm 2019, các nhà khoa học sử dụng chiết xuất quả mâm xôi đỏ đã qua tinh chế trong điều kiện tiêu chuẩn [1]. Việc tự đắp quả tươi lên da không đảm bảo hoạt chất thấm vào biểu bì, thậm chí axit tự nhiên trong quả có thể gây kích ứng hoặc bắt nắng hơn nếu không che chắn kỹ.
Ai nên thận trọng?
Dù quả mâm xôi là thực phẩm lành mạnh, một số nhóm đối tượng vẫn cần thận trọng khi sử dụng ở dạng chiết xuất cô đặc hoặc mỹ phẩm bôi ngoài da. Người có cơ địa dị ứng với các loại quả mọng hoặc có làn da quá nhạy cảm, đang bị viêm da cơ địa, vết thương hở nên thử phản ứng trên một vùng da nhỏ trước khi bôi sản phẩm chứa chiết xuất quả mâm xôi.
Đối với đường uống, những người đang có bệnh nền mạn tính, phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú, và người đang sử dụng thuốc điều trị bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng các viên uống bổ sung chiết xuất quả mâm xôi hoặc axit ellagic liều cao. Việc bổ sung hoạt chất cô đặc có thể xảy ra tương tác không mong muốn với thuốc đang dùng.
Cách áp dụng thực tế để bảo vệ da
Để tận dụng lợi ích chống oxy hóa của quả mâm xôi một cách an toàn, bạn nên bổ sung loại quả này vào chế độ ăn uống cân bằng hàng ngày. Có thể ăn quả mâm xôi tươi rửa sạch, trộn cùng sữa chua không đường, yến mạch vào bữa sáng hoặc bữa phụ để cung cấp vitamin và hợp chất chống oxy hóa tự nhiên cho cơ thể.
Khi chế biến, hạn chế đun nấu quả mâm xôi ở nhiệt độ quá cao trong thời gian dài hoặc thêm nhiều đường tinh luyện, vì nhiệt độ cao và đường có thể làm giảm hoạt tính sinh học của các chất chống oxy hóa. Kết hợp quả mâm xôi cùng chế độ ăn đa dạng rau xanh, uống đủ nước để duy trì độ ẩm tự nhiên cho làn da.
Đối với chăm sóc da từ bên ngoài, có thể chọn các loại serum hoặc kem dưỡng có chứa chiết xuất quả mâm xôi đỏ (Red Raspberry Extract) hoặc axit ellagic đã được kiểm định chất lượng để bôi vào buổi sáng trước lớp kem chống nắng, hoặc bôi phục hồi vào buổi tối. Quan trọng nhất, luôn duy trì thói quen bôi kem chống nắng phổ rộng, đội mũ rộng vành, đeo kính râm và mặc áo khoác chống nắng khi ra ngoài trời.
Tóm lại, chiết xuất quả mâm xôi đỏ và axit ellagic cho thấy tiềm năng rõ rệt trong việc dọn dẹp gốc tự do, kháng viêm và hạn chế tổn thương da như nhăn nheo, mất nước do tia UV trên mô hình thực nghiệm [1], [2]. Tuy nhiên, người dùng không nên thần thánh hóa thực phẩm này mà cần kết hợp ăn uống lành mạnh với các biện pháp che chắn vật lý và kem chống nắng tiêu chuẩn. Nếu có vấn đề về da liễu hoặc bệnh nền, hãy luôn hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng các sản phẩm bổ sung.
