Hải sản có làm trầm trọng thêm tình trạng mụn trứng cá?

Nhiều người thường truyền tai nhau rằng ăn hải sản dễ bị "nóng trong", làm bùng phát mụn trứng cá dữ dội và khiến làn da tổn thương nặng nề hơn. Không ít bạn trẻ sẵn sàng gạch bỏ hoàn toàn tôm, cua, cá biển khỏi thực đơn hàng ngày chỉ vì lo sợ hàm lượng vi chất trong đồ biển sẽ làm tuyến bã nhờn bùng nổ.

Thực tế khoa học cho thấy hải sản không phải là thủ phạm trực tiếp khiến mụn trứng cá thêm trầm trọng đối với đa số mọi người. Mặc dù hải sản là nguồn cung cấp i-ốt dồi dào, lượng i-ốt dung nạp từ khẩu phần ăn thông thường hiếm khi đủ để gây kích ứng hay làm biến đổi bã nhờn nang lông, trong khi các dưỡng chất như omega-3 trong cá lại đem lại lợi ích kháng viêm rất rõ ràng.

Mối liên hệ giữa bã nhờn nang lông và sự phát triển của mụn

Mụn trứng cá là một bệnh lý da liễu phổ biến xuất hiện ở đơn vị nang lông tuyến bã, chịu sự chi phối của nhiều cơ chế sinh học đan xen phức tạp. Có bốn yếu tố then chốt tham gia vào quá trình hình thành tổn thương mụn bao gồm hiện tượng bít tắc nang lông, phản ứng viêm, sự hiện diện cùng hoạt động của vi khuẩn Propionibacterium acnes và lượng bã nhờn bài tiết ^[1]. Tình trạng tăng sinh bã nhờn quá mức kết hợp với hiện tượng sừng hóa quanh nang lông tạo nên nút tắc, tạo môi trường yếm khí thuận lợi cho vi khuẩn phát triển mạnh mẽ ^[2].

Sự tăng tiết bã nhờn đóng vai trò nền tảng trong việc hình thành cả tổn thương không viêm lẫn tổn thương viêm trên bề mặt da ^[3], ^[4]. Khi tuyến bã nhờn bị kích thích bởi các tín hiệu nội tiết hoặc chất chuyển hóa, lượng dầu thừa tiết ra bề mặt da gia tăng đáng kể ^[1]. Mỗi đơn vị nang lông tuyến bã đều sở hữu năng lực tự tạo ra các hoạt chất tiền viêm từ quá trình phân giải chất béo có nguồn gốc từ thức ăn ^[5]. Khi bã nhờn ứ đọng kết hợp với vi khuẩn khu trú, bạch cầu trung tính sẽ bị thu hút tới và sản sinh các gốc oxy hóa phản ứng, đẩy nhanh quá trình viêm nhiễm tại chỗ ^[5].

Giảm bã nhờn đóng vai trò thế nào trong kiểm soát mụn?

Nhiều nghiên cứu đã nỗ lực tìm hiểu xem việc giảm lượng dầu trên bề mặt da có thực sự giúp cải thiện mụn trứng cá hay không. Một phân tích tổng hợp công bố năm 2010 đã kết hợp dữ liệu từ nhiều thử nghiệm lâm sàng nhằm đánh giá mối tương quan định lượng giữa bài tiết bã nhờn và kết quả điều trị mụn sau 3 đến 4 tháng ^[3]. Kết quả cho thấy tỷ lệ giảm bài tiết bã nhờn có tương quan tuyến tính rất chặt chẽ và có ý nghĩa thống kê với mức độ thuyên giảm tổng số lượng tổn thương, số tổn thương viêm cũng như cấp độ nặng của mụn với p < 0,025 ^[3].

Mô hình dự báo từ nghiên cứu này chỉ ra rằng, để đạt được mức giảm 50% các chỉ số tổn thương mụn, người bệnh cần kiểm soát để giảm từ 30% đến 50% lượng bã nhờn bài tiết ^[3]. Mối liên hệ này duy trì nhất quán ở nhiều phương pháp can thiệp khác nhau, khẳng định việc kiểm soát nhờn là chìa khóa then chốt ^[3]. Do đó, bất kỳ yếu tố nào trong chế độ ăn uống kích thích tuyến bã nhờn hoạt động mạnh mẽ hơn đều có nguy cơ thúc đẩy mụn bùng phát. Ngược lại, những dưỡng chất giúp ổn định hoạt động tuyến bã hoặc giảm viêm sẽ hỗ trợ tích cực cho làn da ^[5], ^[4].

Hàm lượng i-ốt trong hải sản và những lo ngại thường gặp

Nỗi sợ ăn hải sản gây mụn xuất phát từ việc nhóm thực phẩm này chứa hàm lượng i-ốt rất phong phú. I-ốt là vi chất dinh dưỡng thiết yếu cho sự phát triển và sức khỏe tổng thể của con người, trong đó môi trường biển đem lại nguồn i-ốt tự nhiên rất lớn cho các loài thủy hải sản ^[6]. Tuy nhiên, trong dân gian và một số quan điểm truyền miệng, i-ốt liều cao bị nghi ngờ có thể đào thải qua các tuyến ngoại tiết, kích thích biểu mô nang lông và kích hoạt phản ứng bùng phát mụn mủ.

Nghiên cứu công bố năm 2022 tại Anh đã phân tích chi tiết hàm lượng i-ốt trong nhiều loài thủy hải sản khác nhau trên thị trường ^[6]. Kết quả chỉ ra động vật có vỏ nhìn chung chứa hàm lượng i-ốt cao nhất khi so sánh với cá biển và cá nước ngọt ^[6]. Cụ thể, các loài giáp xác, cá thịt trắng thuộc bộ Gadiformes và động vật thân mềm hai mảnh vỏ là những nhóm đóng góp lượng i-ốt lớn nhất cho khẩu phần ăn ^[6]. Nghiên cứu cũng ghi nhận cá đánh bắt tự nhiên có xu hướng chứa hàm lượng i-ốt cao hơn cá nuôi, dù mức chênh lệch giữa các mẫu cùng loài là không đáng kể và phụ thuộc chủ yếu vào nguồn thức ăn chăn nuôi ^[6].

Cơ thể bài tiết i-ốt ra sao và thực tế hấp thu từ bữa ăn

Mặc dù hải sản chứa lượng i-ốt dồi dào, việc tiêu thụ chúng có thực sự làm dư thừa i-ốt trong cơ thể đến mức làm hại làn da hay không lại là câu chuyện hoàn toàn khác. Về mặt sinh lý học, hơn 90% lượng i-ốt nạp vào từ chế độ ăn uống sẽ được thận lọc và đào thải an toàn qua đường nước tiểu, do đó nồng độ i-ốt niệu là chỉ số tin cậy nhất phản ánh mức hấp thu vi chất này ^[7]. Các tuyến bã nhờn trên da không phải là con đường bài tiết chính của i-ốt trong điều kiện sinh hoạt bình thường ^[7].

Một nghiên cứu công bố năm 2020 đánh giá bài tiết i-ốt đã ghi nhận rằng việc ăn cá chỉ có ảnh hưởng rất hạn chế đến nồng độ i-ốt niệu ^[7]. Tương tự, khảo sát tại Na Uy cũng kết luận việc tiêu thụ cá và hải sản không tạo ra thay đổi đáng kể đối với lượng i-ốt bài tiết trong nước tiểu suốt 24 giờ ^[7]. Các nhà khoa học lý giải rằng dù cá và hải sản có hàm lượng i-ốt cao, mức đóng góp của chúng vào tổng lượng i-ốt hấp thu hàng ngày thực tế chỉ ở mức nhẹ, trừ khi một người ăn hải sản liên tục mỗi ngày ^[7].

Khảo sát dinh dưỡng năm 2022 tại Anh cũng cho thấy, nếu một người tuân thủ đúng khuyến nghị dinh dưỡng gồm một khẩu phần cá béo và một khẩu phần cá nạc mỗi tuần, hải sản có khả năng cung cấp khoảng hai phần ba nhu cầu khuyến nghị i-ốt ^[6]. Tuy nhiên, trên thực tế, lượng hải sản người dân tiêu thụ chỉ đáp ứng khoảng 10% đến 20% nhu cầu khuyến nghị i-ốt hàng ngày, trong đó nam giới đạt tỷ lệ cao hơn nữ giới ^[6]. Như vậy, phần lớn người ăn hải sản ở mức độ thông thường không hề đối mặt với tình trạng quá tải i-ốt trong cơ thể ^[7], ^[6].

Nghiên cứu chỉ ra lợi ích bất ngờ của cá và hải sản với mụn trứng cá

Trái ngược với suy đoán rằng ăn đồ biển làm mụn trầm trọng thêm, các bằng chứng khoa học cho thấy thói quen tiêu thụ cá và hải sản thậm chí còn mang lại tác động bảo vệ cho làn da. Ngay từ năm 1961, một nghiên cứu quy mô lớn được tiến hành tại bang North Carolina (Mỹ) trên hơn 1.000 thanh thiếu niên đã cho thấy những người ăn lượng lớn cá và hải sản lại có ít triệu chứng mụn trứng cá hơn hẳn ^[5]. Làn da của nhóm đối tượng này ghi nhận ít mụn đầu đen, ít sẩn viêm, ít mụn mủ hơn và mức độ bóng nhờn của da cũng giảm đáng kể ^[5].

Lợi ích này đến từ sự hiện diện của các axit béo omega-3 dồi dào trong cá biển ^[5]. Tỷ lệ giữa omega-6 và omega-3 trong khẩu phần ăn là yếu tố quan trọng giúp điều hòa cơ chế viêm của cơ thể ^[5]. Chế độ ăn nhiều omega-6 có liên quan đến việc gia tăng tình trạng mụn, trong khi omega-3 lại phát huy tác dụng giảm viêm mạnh mẽ ^[4]. Lượng hấp thu axit béo omega-3 cao có khả năng ức chế quá trình sản sinh các cytokine tiền viêm, từ đó hỗ trợ tích cực cho tiến trình điều trị mụn trứng cá ^[5].

Đặc biệt, axit eicosapentaenoic (EPA) chiết xuất từ dầu cá có khả năng ức chế quá trình chuyển đổi axit arachidonic thành Leukotriene B4 (LTB4) ^[5]. LTB4 là một chất trung gian hóa học nổi tiếng tham gia trực tiếp vào việc điều hòa sản xuất bã nhờn tại nang lông ^[5]. Bằng cách ngăn chặn tổng hợp LTB4, các thành phần trong dầu cá giúp ngăn ngừa các phản ứng viêm ngay tại nang lông tuyến bã ^[5]. Bên cạnh đó, omega-3 còn có khả năng làm giảm nồng độ yếu tố tăng trưởng giống insulin 1 (IGF-1) – một hoạt chất kích thích tuyến bã sản sinh dầu thừa dưới tác động của androgen ^[5], ^[4]. Một thử nghiệm nhỏ năm 2008 trên 5 bệnh nhân bổ sung omega-3 kết hợp vi chất (gồm EPA, selen, kẽm và crom) cũng ghi nhận số lượng tổn thương mụn giảm đi rõ rệt ^[5].

Hiểu lầm phổ biến và những hạn chế của bằng chứng hiện có

Hiểu lầm phổ biến nhất hiện nay là việc quy chụp mọi phản ứng dị ứng hải sản thành sự bùng phát của mụn trứng cá thông thường. Nhiều người sau khi ăn hải sản bị đỏ da, nổi ngứa hoặc xuất hiện các nốt sẩn dị ứng liền lầm tưởng rằng i-ốt trong đồ biển đã biến đổi thành bã nhờn gây tắc nghẽn lỗ chân lông. Thực chất, cơ chế dị ứng thực phẩm hoàn toàn khác biệt với cơ chế bệnh sinh của mụn trứng cá vốn liên quan đến sự bít tắc nang lông, vi khuẩn và hoạt động tuyến bã ^[1], ^[2].

Bên cạnh đó, dù các cơ chế sinh học về EPA và omega-3 ức chế LTB4 rất hứa hẹn, các nhà nghiên cứu vẫn lưu ý rằng chưa có báo cáo lâm sàng đồng thuận tuyệt đối về tác động chữa trị dứt điểm mụn trứng cá chỉ nhờ dầu cá ^[5]. Dữ liệu thực nghiệm lâm sàng từ nghiên cứu năm 2008 chỉ thực hiện trên cỡ mẫu rất nhỏ là 5 bệnh nhân và dùng công thức phối hợp nhiều hoạt chất chứ không đơn độc một chất ^[5]. Do đó, chúng ta không nên xem hải sản như một "thần dược" trị mụn, nhưng cũng hoàn toàn không có cơ sở khoa học để kết tội hải sản làm mụn nặng hơn ^[5], ^[7].

Những ai nên cẩn trọng khi thưởng thức hải sản?

Dù hải sản giàu dưỡng chất có lợi, một số nhóm người vẫn cần lưu ý đặc biệt khi sử dụng nhóm thực phẩm này trong chế độ ăn hàng ngày.

• Người có cơ địa dị ứng hải sản: Những người có tiền sử dị ứng với tôm, cua, sò điệp tuyệt đối không nên cố ăn để cải thiện da, bởi phản ứng miễn dịch có thể gây phát ban, sưng phù, thậm chí nguy hiểm tính mạng mà không mang lại lợi ích cho mụn.
• Người tiêu thụ quá nhiều thực phẩm bổ sung chứa i-ốt: Những người đang dùng thêm nhiều viên uống đa vi chất có hàm lượng i-ốt cao kèm theo việc ăn hải sản dày đặc mỗi ngày cần lưu ý theo dõi sức khỏe tổng thể và chức năng tuyến giáp ^[7].
• Người đang có bệnh lý nội tiết hoặc đang điều trị thuốc đặc trị: Bệnh nhân mụn trứng cá nặng đang sử dụng các thuốc kê đơn như isotretinoin hoặc liệu pháp nội tiết cần tuân thủ hướng dẫn điều trị của bác sĩ chuyên khoa da liễu, không tự ý thay đổi thực đơn quá mức hoặc lạm dụng dầu cá liều cao ^[1], ^[2].

Gợi ý cách ăn hải sản hợp lý cho làn da khỏe mạnh

Để tận dụng tối đa nguồn axit béo omega-3 kháng viêm mà không phải lo lắng về việc tích tụ vi chất hay kích ứng da, người tiêu dùng có thể áp dụng các nguyên tắc cân bằng sau:

• Tần suất tiêu thụ: Áp dụng khẩu phần khuyến nghị tương tự các hướng dẫn dinh dưỡng với khoảng hai bữa hải sản mỗi tuần, kết hợp giữa cá béo (giàu omega-3 như cá thu, cá hồi) và cá nạc hoặc động vật có vỏ ^[6].
• Cách chế biến: Ưu tiên các phương pháp nấu thanh đạm như hấp, luộc, áp chảo ít dầu hoặc nấu canh. Tránh xa các món hải sản chiên xù ngập dầu mỡ, rang muối nhiều bơ sữa hoặc nướng kèm phô mai ngọt, bởi dầu mỡ và đồ ngọt làm tăng đường huyết và kích thích tiết bã nhờn mạnh hơn ^[4].
• Kết hợp thực phẩm: Ăn kèm hải sản cùng các loại rau củ giàu chất chống oxy hóa để hỗ trợ tế bào da chống lại stress oxy hóa do bạch cầu trung tính gây ra trong quá trình viêm ^[5].

Hải sản tự nó không phải là nguyên nhân làm trầm trọng thêm tình trạng mụn trứng cá, mà ngược lại còn cung cấp nguồn axit béo omega-3 quý giá giúp làm dịu phản ứng viêm nang lông ^[5]. Điều quan trọng là duy trì một chế độ ăn uống đa dạng, cách chế biến lành mạnh và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa da liễu khi gặp phải tình trạng mụn kéo dài.