Nhiều người tìm đến các sản phẩm giảm cân thảo dược với hy vọng kiềm chế cơn thèm ăn nhanh chóng. Trong số đó, thảo dược Hoodia gordonii nổi lên như một hiện tượng nhờ khả năng ngăn chặn cảm giác đói. Tuy nhiên, ít ai nhận ra rằng loại cây này vốn được sử dụng trong lịch sử để ức chế đồng thời cả cơn thèm ăn lẫn cảm giác khát nước tự nhiên của cơ thể.
Thảo dược Hoodia thực sự có mối liên hệ mật thiết với việc làm giảm cảm giác khát tự nhiên. Các ghi chép y thực vật học cho thấy loài cây này từng được dùng để dập tắt cơn khát và đói, tiềm ẩn rủi ro khiến người dùng quên uống nước và đối mặt với nguy cơ mất nước nghiêm trọng.
Nguồn gốc truyền thống và tác dụng kép lên cảm giác đói - khát
Hoodia gordonii là một loài thực vật mọng nước có gai thuộc họ Apocynaceae, sinh trưởng chủ yếu tại các vùng sa mạc khắc nghiệt của Nam Phi và Namibia [1], [2], [3]. Loài cây này có sức chịu đựng phi thường trước các điều kiện môi trường từ mức nhiệt nóng 40 độ C đến lạnh âm 3 độ C [2]. Từ xa xưa, cộng đồng người bản địa Khoi-San đã dùng thân cây này trong các chuyến săn bắn kéo dài xuyên sa mạc [2], [3].
Mục đích sử dụng ban đầu của người Khoi-San không chỉ là chống đói mà còn là một phương tiện làm dịu cơn khát hiệu quả [1], [2], [3]. Nhờ nhai loài cây này, họ có thể cầm cự qua nhiều ngày thiếu thốn tài nguyên nước và thức ăn [3]. Về mặt hóa thực vật học, dịch chiết tự nhiên của Hoodia gordonii chứa nhiều hợp chất glycoside steroid [1], [2]. Trong đó, hoạt chất pregnane glycoside được gọi là P57 thường được coi là thành phần có hoạt tính chính [2], [3].
Cơ chế cảnh báo khát: Chiếc phao cứu sinh tự nhiên của cơ thể
Cảm giác khát là tín hiệu sinh tồn quan trọng bậc nhất giúp duy trì sự sống. Khi cơ thể bắt đầu thiếu nước, thể tích tuần hoàn hiệu dụng suy giảm [4]. Tình trạng này kích thích trung tâm khát ở não bộ và kích hoạt tiết hormone chống bài niệu (ADH) để giữ nước [4].
Nếu phản ứng uống nước không được đáp ứng, sự sụt giảm thể tích nước kết hợp với tình trạng tăng natri máu tiến triển sẽ xuất hiện [4]. Ở người tỉnh táo và khỏe mạnh, dấu hiệu cảnh báo rõ nhất khi thiếu nước là sự bức bối do khát và tình trạng khô miệng [4]. Cảm giác khô miệng tự nó cũng kích thích cơn khát mạnh mẽ hơn, buộc con người phải tìm nguồn nước uống nhằm bảo toàn nồng độ nội môi ổn định [4].
Bằng chứng khoa học về độ nhạy của phản xạ khát
Một nghiên cứu mù đôi, chéo nhãn công bố năm 2021 đã đánh giá tính chính xác của nhận thức cơn khát khi cơ thể vận động trong môi trường nhiệt độ cao [5]. 11 nam giới tham gia vào hai phiên thử nghiệm ngẫu nhiên, thực hiện bài tập ngắt quãng trong phòng nóng cho đến khi cơ thể mất nước khoảng 4% khối lượng cơ thể [5]. Cứ mỗi 30 phút, đối tượng được cung cấp thông tin thật hoặc giả về mức độ mất nước của mình, đồng thời được đo nhận thức về cơn khát, mức độ đầy của dạ dày và cảm nhận nhiệt độ [5].
Kết quả cho thấy, khi tình trạng mất nước tiến triển trong lúc tập thể dục, nhận thức về cơn khát tăng lên rất rõ rệt (p = 0,001) [5]. Đáng chú ý, mức độ khát đo được giữa hai phiên thử nghiệm (nhận thông tin đúng hoặc thông tin sai) không có sự khác biệt (p = 0,447) [5]. Sau bài tập, lượng nước các đối tượng uống tự do trong 30 phút giữa hai phiên là tương đương nhau (p = 0.949) [5]. Nghiên cứu này kết luận rằng cảm giác khát là một chỉ báo rất chuẩn xác về nhu cầu bù dịch thực tế của cơ thể, không hề bị chi phối bởi các thông tin bên ngoài [5]. Do đó, nếu một hoạt chất nhân tạo hay thảo dược can thiệp làm mờ đi tín hiệu khát tự nhiên này, cơ thể sẽ mất đi “hệ thống báo động” chuẩn xác nhất.
Nguy cơ mất nước âm thầm khi tín hiệu khát bị dập tắt
Dù Hoodia gordonii được thương mại hóa rầm rộ như một sản phẩm giảm cân tự nhiên, nhiều công ty dược phẩm lớn từng tham gia phát triển thảo dược này đã quyết định rút lui [3]. Các tài liệu khoa học chỉ ra rằng những nghiên cứu về dược động học trên cơ thể sống, hoạt tính sinh học đầy đủ và đặc biệt là độ an toàn lâm sàng của cây thuốc này vẫn còn thiếu hụt hoặc hoàn toàn vắng bóng [3].
Nguy cơ lớn nhất nằm ở việc dập tắt phản xạ báo khát [1], [2], [3]. Trong điều kiện sinh lý bình thường, hành động uống nước chủ yếu được thúc đẩy bởi cảm giác khát [6]. Chỉ cần một lượng chất lỏng làm đầy khoang miệng và thực hiện động tác nuốt là cơn khát đã được xoa dịu tạm thời dù nồng độ natri huyết tương chưa kịp biến đổi [4]. Khi một chất như Hoodia ức chế cảm giác thèm ăn lẫn cảm giác khát của hệ thần kinh trung ương, người sử dụng rất dễ rơi vào tình trạng quên uống nước [1], [2], [3]. Mất nước âm thầm diễn ra mà không hề xuất hiện triệu chứng khó chịu để thôi thúc họ tìm kiếm đồ uống [4].
Mất nước nguy hiểm như thế nào đối với các cơ quan?
Mất nước không đơn thuần là cảm giác khó chịu ở cổ họng. Sự suy giảm thể tích máu lưu hành và tình trạng tăng natri máu kéo dài sẽ gây tổn hại trực tiếp đến chức năng não bộ, làm suy giảm khả năng nhận thức các kích thích bên ngoài cũng như giảm cảm nhận đau đớn [4]. Hậu quả là người bệnh mất dần khả năng nhận biết bản thân đang rơi vào trạng thái kiệt quệ [4].
Khi mất nước nặng xảy ra, đặc biệt trong các đợt sốc nhiệt, tỷ lệ nhập viện và tử vong tăng lên rất cao [6], [7]. Nếu tình trạng mất nước bị bỏ sót hoặc không được bù dịch kịp thời, tỷ lệ tử vong ở các nhóm nguy cơ có thể vượt quá 50% [6]. Sự rối loạn cân bằng nước và điện giải còn kéo theo hàng loạt hệ lụy nguy hiểm cho hệ thần kinh và tim mạch [6], [8].
Những đối tượng đối mặt với rủi ro cao nhất
Người cao tuổi là nhóm đối tượng đặc biệt nhạy cảm trước bất kỳ tác nhân nào làm suy giảm cảm giác khát [6], [8]. Quá trình lão hóa tự nhiên vốn đã đi kèm với hiện tượng suy giảm nhận thức cơn khát (hypodipsia) hoặc mất cảm giác khát do rối loạn chức năng của hệ thần kinh trung ương kiểm soát hành vi uống [6], [8], [7]. Khối lượng cơ thể không chứa mỡ – vốn ngậm tới 73% nước – bị suy giảm ở người già do mất khối cơ, giảm tổng lượng nước cơ thể và giảm khối lượng xương [6].
Cùng với sự lão hóa của hệ thận, khả năng điều hòa dịch và điện giải ở người già đã rất mong manh [8]. Họ cũng suy giảm hoạt động của hệ thống renin-angiotensin trong khi lại tăng các peptide natri niệu tâm nhĩ và arginine vasopressin lưu hành [7]. Nhận thức cơn khát và khô miệng ở người lớn tuổi vốn dĩ đã kém dữ dội hơn so với người trẻ tuổi khi mất nước [4]. Nếu người cao tuổi hoặc những người suy giảm nhận thức dùng thêm các chế phẩm chứa thảo dược có tính năng ức chế cơn khát như Hoodia, họ sẽ đối mặt với thảm họa rối loạn nước và điện giải đe dọa trực tiếp đến tính mạng [6], [8], [7], [2], [3].
Người thường xuyên làm việc trong môi trường nắng nóng hoặc vận động viên tập luyện thể lực cường độ cao cũng phải hết sức cẩn trọng. Vận động trong điều kiện nhiệt độ cao đòi hỏi cơ thể phải liên tục bù lại lượng dịch thất thoát qua mồ hôi để bảo toàn sức khỏe và hiệu suất thể lực [5]. Tín hiệu khát bị tê liệt sẽ dẫn đến kiệt sức vì nhiệt và sốc nhiệt nghiêm trọng [5], [7].
Lời khuyên áp dụng thực tế để duy trì đủ nước cho cơ thể
Để bảo vệ sức khỏe, người tiêu dùng cần hết sức tỉnh táo trước các sản phẩm giảm cân cấp tốc không rõ nguồn gốc. Thị trường thảo dược Hoodia gordonii tồn tại nhiều vấn đề nhức nhối về kiểm soát chất lượng, thiếu hụt nguồn nguyên liệu thật và tràn lan các sản phẩm pha tạp, làm giả [3]. Không nên tự ý sử dụng các thực phẩm chức năng chứa Hoodia khi chưa có sự tư vấn, đánh giá kỹ lưỡng từ các bác sĩ chuyên khoa.
Thay vì dựa vào cảm giác khát khi đang dùng các loại thảo dược giảm thèm ăn, người dân cần chủ động thiết lập kỷ luật uống nước mỗi ngày. Chiến lược duy trì nước hiệu quả nhất là uống từng ngụm nhỏ, chia thành nhiều lần trong ngày thay vì đợi khát mới uống một lượng lớn cùng lúc [6]. Việc đa dạng hóa các nguồn thức uống lành mạnh cũng giúp khuyến khích lượng dịch nạp vào cơ thể tốt hơn [6]. Hiệu quả dập tắt cơn khát và kích thích tiết nước bọt có thể được cải thiện đáng kể khi dùng nước mát có vị chua nhẹ như thêm vài giọt chanh [4].
Chăm sóc vóc dáng là một nhu cầu chính đáng, nhưng không nên đánh đổi bằng sự an toàn của các hệ cơ quan nội tạng. Một lối sống năng động, chế độ dinh dưỡng cân bằng và thói quen bổ sung đủ nước chủ động luôn là nền tảng an toàn, bền vững nhất cho sức khỏe thể chất.