Sau những buổi tập luyện cường độ cao, tình trạng căng cứng và đau nhức cơ bắp thường xuất hiện, khiến nhiều người tìm kiếm các giải pháp tự nhiên để nhanh chóng phục hồi thể lực. Trong số các loại thảo dược lưu truyền từ các hòn đảo Thái Bình Dương, kava nổi lên như một cái tên thu hút sự tò mò nhờ danh tiếng thư giãn thần kinh và hỗ trợ cơ bắp.

Tuy nhiên, liệu kava có thực sự giúp giảm đau nhức cơ bắp sau khi tập luyện hay không? Câu trả lời là kava chứa các hoạt chất có khả năng hỗ trợ giãn cơ và giảm đau trên mô hình thực nghiệm, nhưng hiện tại vẫn chưa có đủ thử nghiệm lâm sàng trên vận động viên để khẳng định đây là giải pháp tối ưu cho việc phục hồi cơ thể sau vận động.

Cơn đau nhức cơ bắp sau tập luyện và sự chú ý dành cho kava

Tình trạng căng mỏi hoặc đau nhức cơ bắp thường xảy ra khi các sợi cơ phải chịu áp lực co thắt liên tục hoặc thực hiện các bài tập nặng vượt ngưỡng quen thuộc. Điều này thúc đẩy nhiều người tập thể hình và thể thao tìm đến các loại thảo dược tự nhiên với mong muốn xoa dịu cảm giác khó chịu một cách lành tính.

Kava, có tên khoa học là Piper methysticum, là một loại cây bụi truyền thống bản địa có nguồn gốc từ các hòn đảo thuộc vùng Polynesia [1]. Loài thực vật này từ lâu đã gắn liền với đời sống văn hóa bản địa và được cộng đồng cư dân quần đảo Nam Thái Bình Dương như Fiji, Vanuatu, Tonga và Samoa sử dụng suốt hàng nghìn năm trong các dịp sinh hoạt xã hội và nghi lễ [2].

Dịch chiết từ các bộ phận dưới mặt đất của cây kava từ lâu đã được người dân bản địa tại Polynesia, Melanesia và Micronesia pha chế thành đồ uống truyền thống [3]. Điểm đặc biệt khiến kava trở nên phổ biến tại châu Âu và Hoa Kỳ là khả năng tạo ra trạng thái thư giãn nhưng không làm mất đi sự tỉnh táo của trí não [2]. Nhờ đặc tính giải tỏa lo âu và an thần, kava đã chính thức bước vào danh mục thảo dược được quan tâm nghiên cứu [2].

Kavalactones: Hoạt chất sinh học then chốt trong cây kava

Mọi tác động dược lý nổi bật của kava đều bắt nguồn từ một nhóm hoạt chất sinh học đặc thù mang tên kavalactones, hay còn được gọi là kava pyrones [4], [2]. Đây là một lớp cấu trúc polyketide độc nhất, có khả năng tương tác với hệ thần kinh trung ương của con người thông qua những cơ chế hoàn toàn khác biệt so với các loại thuốc tâm thần thông thường [1].

Cho đến nay, các nhà khoa học đã mô tả được hơn 18 hợp chất kavalactones khác nhau tồn tại trong cây kava [3]. Trong số đó, có 6 hợp chất kavalactones chính đóng vai trò quyết định hoạt tính của cây gồm bốn enolide là kavain, methysticin cùng các dẫn xuất dihydro tương ứng, và hai dienolide là yangonin cùng desmethoxyyangonin [3]. Ngoài ra, cây kava còn sản sinh ra các hợp chất flavokavains thuộc nhóm chalconoid [1].

Hàm lượng của các kavalactones này trong bột rễ kava khô hiện nay có thể được định lượng nhanh chóng và chính xác bằng phương pháp quang phổ phản xạ cận hồng ngoại kết hợp hồi quy bình phương tối thiểu từng phần [2]. Kỹ thuật hiện đại này đã giúp chuẩn hóa việc kiểm tra chất lượng của các sản phẩm kava lưu hành thương mại [2].

Cơ chế tác động: Giãn cơ và ức chế co thắt diễn ra như thế nào?

Để hiểu tại sao kava lại được đồn đoán có thể giảm đau cơ bắp, các nhà khoa học đã tập trung phân tích sâu vào hoạt tính giãn cơ xương của nhóm hợp chất kavapyrones [4]. Các kavalactones tinh khiết đã chứng minh được hoạt tính làm thư giãn cơ bắp có nguồn gốc trung ương và chống co giật [3].

Cơ chế sinh học thần kinh hàng đầu của các kavalactones là khả năng điều hòa các thụ thể GABA loại A (axit gamma-aminobutyric) trong hệ thần kinh [4]. GABA là chất dẫn truyền thần kinh ức chế chính giúp làm dịu hoạt động của các tế bào thần kinh, từ đó gián tiếp làm giảm trương lực cơ và ức chế tình trạng co thắt cơ bắp [4]. Ngoài thụ thể GABA, các hợp chất kavalactones còn tác động lên các hệ thống dẫn truyền thần kinh quan trọng khác như glutamate, dopamine và serotonin [3].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng hợp chất methysticin, kavain và yangonin có khả năng kích hoạt quá trình phosphoryl hóa ERK1/2 trong tế bào [4]. Ngược lại, hai hợp chất khác là dihydro-5,6-dehydrokavain và desmethoxyyangonin lại có tác dụng ức chế quá trình phosphoryl hóa P38 do peroxide kích hoạt [4]. Những cơ chế phân tử này góp phần giải thích khả năng kiểm soát tín hiệu căng thẳng thần kinh và làm giãn cơ của dược liệu [4].

Bằng chứng khoa học về khả năng giảm đau và kháng viêm

Tác dụng giảm đau là một trong những đặc tính nổi bật của kava đã được y học dân gian ghi nhận và khoa học hiện đại làm sáng tỏ [1], [5]. Cơn đau sau tập luyện thường liên quan chặt chẽ đến phản ứng viêm tại chỗ, và các hợp chất trong kava đã thể hiện rõ tiềm năng can thiệp vào các đường truyền tín hiệu đau này [4], [5].

Một nghiên cứu công bố năm 2024 trên chuột cống đực Sprague-Dawley đã tiến hành tiêm tủy sống hai hợp chất kavain và yangonin với liều lần lượt là 27,14 nmol/chuột và 19,36 nmol/chuột [5]. Kết quả từ các thử nghiệm nhúng đuôi và thử nghiệm trên bàn chân bị gây viêm bằng carrageenan cho thấy yangonin thể hiện tác dụng giảm đau tương đối mạnh và làm giảm tình trạng tăng cảm giác đau do viêm [5]. Cơ chế này diễn ra thông qua các thụ thể cannabinoid loại 1 (CB1) ở cấp độ tủy sống, bởi tác dụng giảm đau bị đảo ngược hoàn toàn khi dùng chất đối kháng thụ thể CB1 [5].

Điều thú vị là trong cùng thử nghiệm, hợp chất kavain lại không cho thấy tác dụng giảm thụ cảm đau hay chống tăng cảm giác đau ở cấp độ tủy sống [5]. Ngoài ra, yangonin cũng không làm thay đổi tình trạng đau do kích thích cơ học sau thắt dây thần kinh tọa [5]. Ở một khía cạnh khác, hoạt chất desmethoxyyangonin cũng được chứng minh có khả năng chống lại phản ứng viêm kích thích bởi lipopolysaccharide ở đại thực bào chuột [4]. Dù vậy, các nghiên cứu này chủ yếu được thực hiện trên động vật hoặc tế bào, chưa có nghiên cứu chuyên biệt trên người bị tổn thương cơ do tập tạ.

Lợi ích tiềm năng và khoảng trống nghiên cứu hiện nay

Mặc dù các kavalactones thể hiện rõ các đặc tính dược lý như giảm đau, an thần, chống co thắt và giãn cơ xương [4], [3], việc suy diễn trực tiếp rằng kava chữa khỏi đau cơ sau tập luyện vẫn còn khoảng cách rất lớn. Các thử nghiệm lâm sàng trên người chủ yếu mới chỉ xác nhận đặc tính giải lo âu của kava chứ chưa tập trung vào hiệu suất thể thao [3].

Thêm vào đó, việc dùng thuốc giãn cơ nói chung trong thể thao cần phải được nhìn nhận cẩn trọng [6]. Các loại thuốc giãn cơ thông thường khi dùng qua đường uống ở liều thông thường không tạo ra mức độ giãn cơ có thể đo lường rõ rệt trên cơ xương, nhưng đặc tính an thần của chúng lại có thể gây ảnh hưởng tiêu cực đến hiệu suất vận động [6].

Kava cũng được biết đến với đặc tính gây buồn ngủ và an thần thông qua tác động lên hệ thần kinh trung ương [4], [3]. Khi dùng cho chuột, chiết xuất kava đã làm thay đổi hành vi và làm tăng mức dopamine tại vùng nhân accumbens [4]. Nếu người tập luyện sử dụng các hoạt chất có tính an thần trước hoặc ngay sau khi tập, phản xạ vận động và sự tỉnh táo cơ bắp có thể bị suy giảm [6].

Nguy cơ tổn thương gan và những hiểu lầm thường gặp

Một hiểu lầm tai hại là cho rằng thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và có thể dùng tùy tiện. Trong quá khứ, đã có hàng loạt báo cáo y khoa ghi nhận tình trạng tổn thương gan nghiêm trọng ở những bệnh nhân sử dụng chiết xuất kava thường xuyên [3]. Tác dụng phụ gây độc cho gan này đã dấy lên mối lo ngại lớn về độ an toàn của các chế phẩm kava và khiến kava từng bị cấm bán tại một số quốc gia [3].

Sau khi đánh giá lại, các nhà nghiên cứu nhận định rằng nhiều trường hợp nhiễm độc gan có thể liên quan đến cách thức điều chế sử dụng các dung môi hữu cơ như cồn hoặc acetone, thay vì phương pháp hãm nước truyền thống [3]. Tuy nhiên, hiện tượng tổn thương gan cũng từng được quan sát thấy ở cả những người sử dụng kava dạng nước truyền thống [3].

Một giả thuyết khác cho rằng các trường hợp nhiễm độc có thể bắt nguồn từ nguồn nguyên liệu kava kém chất lượng, bị nhiễm nấm mốc chứa độc tố gây hại cho gan như aflatoxin [3]. Mặc dù hợp chất desmethoxyyangonin trong một số nghiên cứu trên chuột lại cho thấy khả năng ngăn ngừa viêm gan bùng phát do LPS/D-galactosamine [4], nguy cơ ngộ độc gan trên thực tế ở người dùng vẫn là hồi chuông cảnh báo không thể xem nhẹ [3].

Ai nên thận trọng và cách tiếp cận an toàn

Trước những rủi ro đã được ghi nhận về độc tính trên gan, những người có tiền sử mắc các bệnh lý về gan như viêm gan, men gan cao hoặc suy gan tuyệt đối không nên tự ý sử dụng kava dưới bất kỳ hình thức nào [3]. Người đang điều trị bệnh hoặc đang sử dụng các loại thuốc chuyển hóa qua gan cũng cần tránh xa thảo dược này để phòng ngừa tương tác bất lợi [3].

Người tập luyện thể thao cường độ cao cũng cần đặc biệt cẩn trọng với các chất làm thay đổi chuyển hóa hoặc thuốc giảm đau [6]. Chẳng hạn, các loại thuốc giảm đau kháng viêm không steroid (NSAID) ức chế tổng hợp prostaglandin – chất vốn được giải phóng tự nhiên bởi các cơ bắp đang vận động [6]. Tương tự, việc đưa thêm các chất có hoạt tính ức chế men MAO-B như các kavalactones vào cơ thể cũng có thể gây biến đổi sinh hóa thần kinh [4].

Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và những người cần vận hành máy móc, lái xe cũng thuộc nhóm đối tượng phải thận trọng tối đa. Do kava có tính an thần và gây buồn ngủ [4], việc sử dụng có thể làm giảm khả năng tập trung và phối hợp vận động [6]. Trước khi muốn thử nghiệm bất kỳ sản phẩm bổ sung nào từ kava, việc tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa là điều bắt buộc.

Lời khuyên cho người tập luyện thể thao

Tóm lại, kava chứa các hợp chất kavalactones có cơ chế giãn cơ trung ương, kháng viêm và giảm đau thông qua các thụ thể GABA và CB1 [4], [3], [5]. Tuy nhiên, các bằng chứng hiện tại chưa đủ để khuyến nghị kava như một biện pháp phục hồi hay giảm đau nhức cơ bắp sau tập luyện một cách an toàn và hiệu quả.

Thay vì trông cậy vào một loại thảo dược tiềm ẩn nguy cơ cho gan [3], người tập nên ưu tiên các biện pháp phục hồi tự nhiên đã được khoa học chứng minh. Uống đủ nước, ngủ đủ giấc, duy trì chế độ dinh dưỡng giàu đạm cân bằng và thực hiện các bài tập giãn cơ nhẹ nhàng luôn là nền tảng bền vững nhất.

Hãy lắng nghe cơ thể và dành cho các nhóm cơ thời gian nghỉ ngơi hợp lý để tự tái tạo sau các buổi tập nặng. Nếu tình trạng đau nhức kéo dài bất thường hoặc kèm theo sưng phù nghiêm trọng, bạn nên đến cơ sở y tế để được thăm khám thay vì tự ý dùng thảo dược chưa rõ nguồn gốc.