Nhiều người có thói quen chọn kem chống nắng dạng xịt nhờ sự tiện lợi, nhanh chóng và cảm giác khô thoáng tức thì khi vận động ngoài trời. Dù vậy, không ít người dùng băn khoăn liệu những tia sương mỏng manh từ bình xịt có tạo nên lớp màng bảo vệ đồng đều và đạt hiệu quả ngăn tia cực tím như kem thoa truyền thống hay không.

Câu trả lời thực tế là kem chống nắng dạng xịt rất khó đạt được độ che phủ đồng nhất trên toàn bộ bề mặt da nếu chỉ xịt đơn thuần mà không dùng tay dàn đều lại. Ngoài việc dễ để sót các khoảng trống vi mô trên da, thao tác xịt trực tiếp còn tiềm ẩn nguy cơ hít phải hạt khí dung vi lượng vào đường hô hấp và thất thoát một lượng lớn dung dịch ra môi trường xung quanh.

Cơ chế tạo màng chắn quang học trên bề mặt da

Bề mặt da người vốn không bằng phẳng tuyệt đối mà có vô số rãnh nhăn, lỗ chân lông và các vùng gồ ghề vi mô [1]. Để ngăn chặn tác hại của tia cực tím, lớp kem chống nắng khi thoa lên phải tạo thành một màng phim liên tục, có độ dày đồng nhất và phân bố đều các màng lọc quang học [1]. Nếu màng bảo vệ xuất hiện các lỗ hổng hoặc mỏng cục bộ, tia UV sẽ len lỏi qua đó gây tổn thương tế bào da bên dưới [1].

Lớp kem càng dày và phân bố đồng đều thì màng phim quang học càng ổn định, giúp chỉ số SPF và UVAPF đạt mức tối ưu [1]. Ngược lại, khả năng chống nắng sẽ giảm rõ rệt nếu chất nền của sản phẩm không tạo được một lớp màng đủ liên kết để ngăn chặn sự di chuyển hay xô lệch của hoạt chất [1]. Trong công nghệ bào chế, các chuỗi polymer bán tinh thể như copolymer alkyl acrylate/hydroxyethylacrylate đã được chứng minh có khả năng ổn định bộ lọc mà không cần chất nhũ hóa, duy trì màng bảo vệ đồng nhất ngay cả sau khi làm việc văn phòng, chạy bộ, ăn trưa hay tắm rửa [1]. Điều này chứng minh tính liên tục của màng bảo vệ quyết định độ bền vững của kem chống nắng [1].

Lượng sản phẩm thực tế giữa dạng xịt, kem và thỏi lăn

Một trong những hạn chế lớn nhất khi dùng kem chống nắng là người dùng thường bôi ít hơn tiêu chuẩn 2 mg/cm² cần thiết để đạt chỉ số SPF ghi trên nhãn [2]. Nhằm tìm hiểu sự khác biệt giữa các phương thức đóng gói, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2015 đã khảo sát 52 người tình nguyện sử dụng cả ba dạng: kem thoa, chai xịt và thỏi lăn [2]. Kết quả cho thấy độ dày thoa trung bình nhân của dạng xịt đạt 1,6 mg/cm², dạng kem đạt 1,1 mg/cm² và dạng thỏi lăn chỉ đạt 0,35 mg/cm² [2].

Mặc dù lượng sản phẩm dạng xịt bám trên bề mặt đo được khá cao trong phòng thí nghiệm, lượng hoạt chất thực tế bảo vệ da lại phụ thuộc vào độ tập trung của tia phun [2]. Trong cùng thử nghiệm, các yếu tố nhân khẩu học như độ tuổi và tuýp da cũng ảnh hưởng trực tiếp đến độ dày lớp kem được người dùng sử dụng [2]. Ngoài ra, thử nghiệm còn đánh giá nồng độ chất bảo quản methylisothiazolinone (MI) trong kem thoa dao động từ dưới 1 đến 5,6 ppm [2]. Mức phơi nhiễm này có hệ số an toàn trên 8,1, nằm dưới ngưỡng kích ứng dị ứng da và an toàn cho người dùng thông thường [2].

Nguy cơ bỏ sót vùng da và độ che phủ thực tế

Dù sản phẩm dạng xịt phổ biến, việc phân bố đều hóa chất lên khắp bề mặt cơ thể vẫn là thách thức lớn. Một nghiên cứu năm 2020 trên 10 người tham gia đã đánh giá độ che phủ kem chống nắng ở vùng lưng bằng đèn Wood và kỹ thuật xử lý hình ảnh tự động [3]. Kết quả ghi nhận khi tự dùng tay thoa kem, diện tích che phủ vùng lưng chỉ đạt 71,5% với lượng sản phẩm sử dụng là 6,22 gram [3]. Khi sử dụng thêm dụng cụ bôi lưng đầu mút lớn, độ che phủ tăng lên 84,8% với 7,58 gram dung dịch [3].

Dụng cụ đầu mút nhỏ giúp đạt độ che phủ 88,0% với 7,46 gram sản phẩm, còn đầu lăn đạt mức 84,3% [3]. Đáng chú ý, vùng giữa lưng là nơi thường xuyên bị bỏ sót nhất khi thoa bằng tay trần [3]. Thời gian tự thoa bằng tay mất khoảng 78,7 giây, trong khi dùng dụng cụ đầu mút nhỏ kéo dài tới 113,4 giây [3]. Dữ liệu này chứng minh việc tự bao phủ các vùng cơ thể khuất tầm nhìn là một trở ngại lớn [3]. Với bình xịt, người dùng thường có xu hướng chỉ lướt qua bề mặt mà không kiểm soát được các giọt bắn có lấp đầy toàn bộ diện tích da hay không.

Thị trường chống nắng hiện nay cũng phản ánh xu hướng chuộng dạng xịt của người tiêu dùng. Một khảo sát cắt ngang năm 2014 tại 3 hạt vùng đô thị ở Mỹ cho thấy kem chống nắng dạng xịt chiếm tới 46,2% tổng số sản phẩm được khảo sát [4]. Mức giá tính trên mỗi ounce của dạng xịt thường rẻ hơn, thúc đẩy sản phẩm này phổ biến trên kệ hàng [4]. Tuy nhiên, các chuyên gia ghi nhận dữ liệu thực tế về lượng chống nắng bám dính thành công lên da khi dùng bình xịt vẫn còn hạn chế, trong bối cảnh người tiêu dùng vốn đã dùng thiếu lượng tiêu chuẩn [4].

Mối lo ngại về khí dung vi lượng và an toàn hô hấp

Dù mang lại sự tiện ích, kem chống nắng dạng xịt đặt ra những lo ngại y khoa rõ rệt về nguy cơ sức khỏe khi hít phải. Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) đã đưa dạng xịt vào chuyên luận như một phương thức bảo vệ an toàn và hiệu quả, nhưng đồng thời nhấn mạnh mối quan ngại về nguy cơ hít phải hơi khí dung trong quá trình sử dụng [5]. Khi ấn vòi xịt, dung dịch bị xé nhỏ thành các hạt vi lượng lơ lửng trong không khí [5]. Nếu người dùng xịt trực tiếp lên mặt hoặc ở không gian kín, các hạt sương hóa chất này có thể xâm nhập sâu vào phế quản và phế nang.

Một khảo sát năm 2013 trên 137 nam thanh niên chơi nhạc cụ diễu hành (tuổi từ 18 đến 21, chiếm 54,8% tổng đối tượng tại hai cơ sở) cho thấy dạng xịt và khăn ướt chống nắng là hai hình thức được ưa chuộng nhất [5]. Điểm đánh giá tổng hợp về kết cấu, độ dễ sử dụng, mùi hương và bao bì của dạng xịt và khăn ướt đạt mức rất cao, với sự chênh lệch có ý nghĩa thống kê cận biên [5]. Tuy nhiên, khăn ướt chưa được FDA đưa vào chuyên luận, còn dạng xịt đòi hỏi phải hoàn thiện thêm các hướng dẫn chi tiết để kiểm soát nguy cơ hít phải hóa chất [5].

Bên cạnh nguy cơ hô hấp, các báo cáo thị trường năm 2014 cũng lưu ý về nguy cơ bắt lửa và tổn thương nhiệt do khí đẩy dễ cháy trong các bình xịt chống nắng [4]. Ngoài ra, vấn đề kích ứng mắt khi dung dịch tiếp xúc với vùng mặt cũng được xem xét kỹ lưỡng. Thử nghiệm năm 2008 về công thức nhũ tương nước trong dầu SPF 50 không gây kích ứng mắt ghi nhận điểm đánh giá mắt Draize là 0,0 đối với dạng kem và 3,6 đối với dạng xịt [6]. Dù chỉ số kích ứng của dạng xịt này vẫn ở ngưỡng an toàn, không gây viêm mí mắt hay kích ứng kết mạc, con số này vẫn cao hơn dạng kem bôi thông thường [6].

Tác động của kem chống nắng lên quá trình tiết mồ hôi

Nhiều người e ngại lớp màng chống nắng, đặc biệt là dạng xịt bám chặt, sẽ làm bít tắc tuyến mồ hôi và cản trở khả năng hạ nhiệt tự nhiên của cơ thể. Để làm rõ vấn đề này, một nghiên cứu lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng năm 2018 đã được tiến hành trên 24 phụ nữ [7]. Các đối tượng được thoa kem chống nắng SPF 70 lên một nửa khuôn mặt và xịt chống nắng SPF 70 lên một bên cẳng tay với định lượng chuẩn 2 mg/cm² [7].

Những người tham gia sau đó trải qua hai đợt tập thể dục trong nhà để kích thích tiết mồ hôi rõ rệt [7]. Kết quả ghi nhận nhiệt độ bề mặt da và tốc độ bốc hơi mồ hôi đều tăng mạnh sau khi vận động [7]. Tuy nhiên, không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê nào về nhiệt độ da cũng như tốc độ toát mồ hôi giữa vùng da có thoa/xịt chống nắng kháng nước và vùng da đối chứng không thoa ở bất kỳ thời điểm nào [7]. Điều này chứng minh cả dạng kem thoa lẫn dạng xịt kháng mồ hôi đều không gây cản trở cơ chế làm mát tự nhiên, người dân hoàn toàn có thể yên tâm dùng khi chơi thể thao ngoài trời [7].

Phân loại dạng bào chế theo từng loại da

Việc lựa chọn dạng bào chế chống nắng cần được cá nhân hóa dựa trên từng đặc điểm sinh lý da để đảm bảo an toàn và phát huy tối đa hiệu quả [8]. Theo đồng thuận Delphi năm 2025 từ Diễn đàn Chống nắng Ấn Độ (PRISM-ISF), bảo vệ da toàn diện cần chống lại cả tia UV, ánh sáng nhìn thấy và bức xạ hồng ngoại [8]. Mỗi loại da sẽ dung nạp và tương thích với một chất nền khác nhau [8]:

  • Da dầu hoặc dễ nổi mụn: Nên ưu tiên các dạng bào chế không sinh nhân mụn, không chứa dầu như dạng gel, lotion gốc nước hoặc sản phẩm chứa silicone tạo cảm giác khô thoáng để hạn chế bít tắc lỗ chân lông [8].
  • Da hỗn hợp: Thích hợp với các dạng có kết cấu mỏng nhẹ vừa phải như gel-cream hoặc lotion không chứa dầu giúp cân bằng độ ẩm vùng má và kiểm soát bã nhờn vùng chữ T nhờ các chất nhũ hóa hiện đại và dimethicone [8].
  • Da khô: Cần dùng kem chống nắng dạng kem giàu chất làm mềm, bổ sung thêm chất hút ẩm như glycerin hoặc panthenol để củng cố hàng rào bảo vệ và giảm mất nước qua biểu bì [8].
  • Da nhạy cảm: Nên thực hiện thử nghiệm áp da (patch test) trước khi dùng, hoặc chuyển sang dùng kem chống nắng vật lý chứa kẽm oxit, titan dioxit không mùi để tránh châm chích [8].
  • Da tổn thương hoặc sau thủ thuật: Những người vừa điều trị laser hoặc lăn kim nên dùng màng lọc khoáng chất vi hạt để bảo vệ da mà không gây kích ứng mô đang lành thương [8].

Dạng phấn phủ chứa hoạt chất chống nắng cũng không nên dùng để thay thế kem bôi truyền thống do hiệu quả bảo vệ thấp hơn nhiều, chỉ nên xem đây là biện pháp dặm lại hỗ trợ [1].

Ai nên thận trọng khi dùng kem chống nắng dạng xịt?

Từ các bằng chứng khoa học, nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng với kem chống nắng dạng xịt gồm:

  • Trẻ nhỏ: Đường thở non nớt và phản xạ nín thở kém khiến trẻ dễ hít phải lượng lớn hạt khí dung và dung môi bay hơi khi xịt xung quanh [5].
  • Người có bệnh lý hô hấp: Những bệnh nhân hen suyễn, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) hoặc có cơ địa dị ứng đường thở có thể bị kích ứng phế quản do các hạt sương lơ lửng [5].
  • Người có làn da nhạy cảm hoặc đang điều trị thủ thuật: Cồn và các dung môi bay hơi nhanh trong bình xịt có thể gây cảm giác châm chích, làm tổn thương thêm hàng rào biểu bì đang hồi phục [8].
  • Người sử dụng gần nguồn nhiệt: Do nguy cơ bắt lửa từ khí đẩy trong bình xịt áp suất, cần tuyệt đối tránh xịt gần ngọn lửa, thuốc lá đang cháy hoặc bề mặt kim loại quá nóng [4].

Hướng dẫn áp dụng thực tế để đạt hiệu quả tối ưu

Để kem chống nắng phát huy đúng năng lực bảo vệ, người dùng cần tuân thủ các bước sử dụng khoa học trong đời sống thường nhật:

  • Thời điểm: Thoa hoặc xịt trước khi ra ngoài trời khoảng 15 đến 20 phút và định kỳ thoa lại sau mỗi 2 giờ, hoặc ngay sau khi bơi lội, đổ mồ hôi nhiều [1].
  • Kỹ thuật xịt an toàn: Tuyệt đối không xịt thẳng luồng sương vào mặt [5]. Hãy xịt một lượng đẫm dung dịch ra lòng bàn tay ở khoảng cách gần, sau đó dùng các ngón tay thoa đều và vỗ nhẹ lên khắp mặt và cổ [5], [1].
  • Đảm bảo độ phủ: Khi dùng cho cơ thể, giữ vòi xịt cách da từ 10 đến 15 cm, xịt chậm rãi theo từng đường liên tục cho đến khi thấy bề mặt da ướt bóng nhẹ. Ngay sau đó, bắt buộc phải dùng tay xoa đều dung dịch khắp bề mặt da để lấp đầy các rãnh nhăn và vùng lõm vi mô [1].
  • Tránh nơi lộng gió: Không nên xịt chống nắng khi đứng trước quạt gió hoặc ở nơi có gió mạnh ngoài trời để tránh thất thoát hoạt chất vào không khí và giảm nguy cơ hít phải [5], [4].
  • Kết hợp đa tầng: Chống nắng dạng xịt rất phù hợp để dặm lại lớp bảo vệ trên cánh tay hoặc chân trong ngày [7]. Tuy nhiên, vào buổi sáng trước khi ra ngoài, lớp nền đầu tiên vẫn nên là kem thoa để tạo được màng phim che phủ đồng đều và bền vững nhất [1].

Dạng xịt mang lại sự tiện lợi vượt trội nhưng không thể tự động tạo ra lớp màng bảo vệ hoàn hảo nếu thiếu thao tác xoa đều bằng tay. Việc hiểu rõ ưu và nhược điểm của từng dạng bào chế sẽ giúp người dùng chủ động phòng tránh rủi ro hô hấp, đồng thời bảo vệ làn da tối ưu trước tác hại của ánh nắng mặt trời.