Nhiều người tập thể hình tìm đến chế độ ăn keto chu kỳ (CKD) với kỳ vọng vừa đốt mỡ vừa giữ được sức nâng tạ nặng nhờ những ngày nạp carbohydrate định kỳ. Tuy nhiên, việc luân phiên giữa trạng thái sinh ceton và nạp đường đặt ra câu hỏi liệu cơ thể có kịp thích nghi để xây dựng cơ bắp hay không.
Dựa trên các bằng chứng khoa học hiện có, keto chu kỳ không phải là giải pháp vượt trội cho thanh niên tập thể hình muốn phát triển sức mạnh và cơ bắp [1]. Dữ liệu thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng cho thấy chế độ này giúp giảm cân và mỡ, nhưng lại làm giảm khối lượng nạc và không tăng được sức mạnh bài tập so với chế độ ăn cân bằng truyền thống [1].
Keto chu kỳ và kỳ vọng phục hồi hiệu suất
Keto tiêu chuẩn yêu cầu cắt giảm carbohydrate xuống dưới 50 g mỗi ngày hoặc dưới 10% tổng năng lượng nạp vào, buộc cơ thể chuyển sang sử dụng chất béo và thể ceton làm nhiên liệu [2], [3]. Chế độ keto chu kỳ (CKD) được thiết kế nhằm khắc phục tình trạng cạn kiệt glycogen bằng cách xen kẽ các ngày ăn nhiều carbohydrate sau giai đoạn ăn nghiêm ngặt.
Về mặt lý thuyết, việc nạp lại carbohydrate được cho là giúp bù đắp glycogen trong cơ bắp để duy trì các hiệp nâng tạ nặng cường độ cao [4], [3]. Dù vậy, các nghiên cứu chuyên sâu trực tiếp về mô hình CKD trên người tập tạ hiện còn rất khiêm tốn [1].
Nghiên cứu 8 tuần ở nam thanh niên tập kháng lực
Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng năm 2020 so sánh trực tiếp chế độ ăn keto chu kỳ (CKD) với chế độ ăn giảm cân cân bằng dinh dưỡng (RD) trong 8 tuần trên 25 nam thanh niên khỏe mạnh tập kết hợp kháng lực và hiếu khí [1]. Nhóm CKD gồm 13 người và nhóm RD gồm 12 người [1].
Kết quả ghi nhận cả hai chế độ đều làm giảm cân nặng, mỡ cơ thể và chỉ số BMI [1]. Tuy nhiên, nhóm CKD bị giảm khối lượng nạc và lượng nước trong cơ thể, trong khi nhóm RD giữ nguyên được khối lượng nạc [1]. Về hiệu suất, nhóm RD gia tăng sức mạnh ở các bài kéo xô (lat pull-down), đạp đùi (leg press) cùng các chỉ số sức bền (công suất đỉnh và lượng oxy hấp thụ đỉnh), còn nhóm CKD hoàn toàn không ghi nhận cải thiện [1].
Bằng chứng về sức mạnh tối đa và phát triển cơ bắp
Tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2024 trên các vận động viên và người tập kháng lực cho thấy chế độ ăn keto nói chung không làm suy giảm mức tạ 1 lần tối đa (1-RM) ở bài gánh đùi (106 người tham gia) và đẩy ngực (119 người tham gia) [5]. Dù vậy, bài kiểm tra 1-RM đơn lẻ không phản ánh hết hiệu suất của toàn bộ buổi tập hướng đến phì đại cơ bắp [5].
Một phân tích gộp năm 2022 trên 111 cá nhân tập kháng lực (87 nam, 24 nữ) chỉ ra rằng chế độ ăn keto không tạo ra khác biệt đáng kể về khối lượng không mỡ so với nhóm đối chứng [2]. Nghiên cứu lưu ý chế độ ăn keto chỉ có thể tăng cơ nếu đảm bảo dư thừa calo, nhưng việc áp dụng liên tục từ 8 tuần trở lên thường khó duy trì độ tuân thủ do cảm giác quá no [2].
Chuyển hóa năng lượng và biến đổi mỡ máu
Chế độ ăn keto làm giảm tỷ lệ trao đổi hô hấp (RER), phản ánh sự gia tăng quá trình oxy hóa chất béo để tạo năng lượng [4], [3]. Tuy nhiên, các bài tập cường độ cao có thể bị suy giảm do ức chế quá trình phân giải glycogen và giảm hoạt tính của enzyme pyruvate dehydrogenase [4].
Ngoài ra, phân tích gộp năm 2021 chỉ ra vận động viên áp dụng chế độ ăn keto có hiện tượng tăng cholesterol toàn phần so với nhóm đối chứng [4]. Nghiên cứu năm 2018 cũng ghi nhận vận động viên thích nghi keto lâu năm có sự gia tăng cholesterol toàn phần và LDL-C, có thể liên quan đến quá trình dị hóa hạt lipoprotein để huy động mỡ làm nhiên liệu [6]. Những người có mức cholesterol cao từ trước cần được theo dõi chặt chẽ nếu theo đuổi chế độ ăn này [4].
Điều chưa biết về keto chu kỳ
Các tài liệu nghiên cứu hiện tại chưa làm rõ một số vấn đề quan trọng:
- Lượng carbohydrate nạp lại chính xác và tần suất nạp (ví dụ 1 ngày hay 2 ngày mỗi tuần) tối ưu nhất để vừa phục hồi glycogen vừa không gián đoạn quá trình sản sinh thể ceton.
- Tác động dài hạn của CKD trên 8 tuần đối với sự phì đại cơ bắp ở người tập thể hình chuyên nghiệp.
- Mức độ biến động của nồng độ thể ceton máu trong các chu kỳ nạp và xả carbohydrate liên tục.
Ai nên thận trọng với keto chu kỳ?
- Thanh niên tập thể hình với mục tiêu chính là tối đa hóa sức mạnh và tăng khối lượng cơ bắp: Dữ liệu cho thấy CKD không đem lại lợi thế, thậm chí làm giảm khối lượng nạc [1].
- Người có tiền sử mỡ máu cao hoặc bệnh lý tim mạch: Chế độ ăn giàu chất béo của keto làm tăng mức cholesterol toàn phần và LDL-C [4], [6].
- Vận động viên thi đấu các môn đòi hỏi sức bộc phát cơ bắp cường độ cao: Tình trạng hạn chế glycogen phân giải có thể cản trở thành tích thi đấu [4].
Lời khuyên áp dụng thực tế
Nếu mục tiêu hàng đầu là cắt giảm mỡ trong thời gian ngắn, CKD có thể đem lại hiệu quả giảm cân tương đương các chế độ ăn hạn chế năng lượng khác [1]. Tuy nhiên, để bảo toàn khối lượng cơ nạc và tối ưu hiệu suất nâng tạ, chế độ ăn cân bằng có đủ carbohydrate vẫn là lựa chọn an toàn và có bằng chứng hỗ trợ rõ ràng hơn [1]. Người tập nên tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để kiểm tra các chỉ số mỡ máu trước khi áp dụng bất kỳ biến thể nào của chế độ ăn keto [4].
Keto chu kỳ có thể hỗ trợ giảm cân nhưng chưa chứng minh được lợi ích vượt trội đối với sức mạnh và khối lượng cơ bắp của người tập tạ trẻ tuổi [1]. Người tập thể hình cần cân nhắc kỹ giữa mục tiêu giảm mỡ và nguy cơ suy giảm cơ nạc trước khi thay đổi chế độ dinh dưỡng.




