Bước vào bất kỳ quán ăn hay nhà hàng nào tại Việt Nam, hình ảnh chiếc khăn ướt đóng gói sẵn đặt trên bàn ăn đã trở nên vô cùng quen thuộc. Rất nhiều thực khách có thói quen bóc bao bì để lau tay, lau miệng, thậm chí lau toàn bộ khuôn mặt trước và sau bữa ăn nhằm tạo cảm giác mát mẻ, sạch sẽ tức thì. Cùng với thói quen này, không ít người bày tỏ sự e ngại về các chất bảo quản tổng hợp, đặc biệt là paraben, liệu có phải là nguyên nhân gây ngứa ngáy, mẩn đỏ hay viêm da kích ứng sau khi sử dụng.

Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học da liễu cho thấy paraben không phải là thủ phạm hàng đầu gây kích ứng hay viêm da dị ứng tiếp xúc từ khăn ướt như nhiều người lầm tưởng. Tác nhân nguy cơ cao nhất thực chất lại là nhóm chất bảo quản isothiazolinone, nổi bật là methylisothiazolinone (viết tắt là MI) và hỗn hợp methylchloroisothiazolinone/methylisothiazolinone (MCI/MI), vốn được sử dụng phổ biến để chống nấm và vi khuẩn trong các sản phẩm dạng khăn ẩm.

Cơ chế tác động: Hóa chất bảo quản gây viêm da tiếp xúc như thế nào?

Khăn ướt thực chất là những tấm vải không dệt được tẩm dung dịch nước chứa nhiều hoạt chất khác nhau. Do môi trường ẩm ướt là điều kiện lý tưởng cho vi khuẩn và nấm mốc phát triển nhanh chóng, các nhà sản xuất bắt buộc phải sử dụng các hóa chất diệt khuẩn và bảo quản để kéo dài hạn dùng của sản phẩm [1]. Khi người tiêu dùng sử dụng khăn ướt, một lượng dung dịch chứa chất bảo quản sẽ lưu lại trực tiếp trên bề mặt da mà không qua bước rửa sạch lại bằng nước.

Phản ứng kích ứng hoặc dị ứng trên da diễn ra theo cơ chế viêm da tiếp xúc dị ứng. Methylisothiazolinone được các chuyên gia da liễu xác định là một chất gây mẫn cảm ở mức độ từ trung bình đến mạnh [2]. Khi hóa chất này thẩm thấu qua hàng rào biểu bì, hệ thống miễn dịch của những cá thể nhạy cảm sẽ nhận diện nó như một kháng nguyên lạ và tạo ra phản ứng viêm. Quá trình mẫn cảm này có thể diễn ra âm thầm qua nhiều lần tiếp xúc trước đó, cho đến khi bùng phát các triệu chứng rầm rộ như da đỏ ửng, ngứa rát, nổi mụn nước, rỉ dịch và bong tróc [3]. Vùng da mặt, da tay hoặc những vùng có niêm mạc mỏng như hậu môn và sinh dục là những nơi dễ tổn thương nhất khi tiếp xúc với các hóa chất này [4], [3].

Nghiên cứu quy mô lớn: "Vạch mặt" thủ phạm hàng đầu

Mối liên hệ giữa khăn ướt và bệnh viêm da tiếp xúc dị ứng đã được ghi nhận rõ ràng qua các nghiên cứu lâm sàng quy mô lớn trên thế giới.

Một phân tích hồi cứu cắt ngang được Nhóm Nghiên cứu Viêm da Tiếp xúc Bắc Mỹ (North American Contact Dermatitis Group) thực hiện từ năm 2011 đến năm 2014 và công bố vào năm 2017 đã làm rõ tỷ lệ này [4]. Trong tổng số 9.037 bệnh nhân được tiến hành thử nghiệm áp da (patch test), các nhà nghiên cứu phát hiện 79 người (tương đương 0,9%) có phản ứng dương tính với ít nhất một dị nguyên có nguồn gốc xuất phát từ khăn ướt [4].

Khi phân tích sâu về nhóm 79 bệnh nhân này, chất bảo quản được xác định là nguồn gây dị ứng chủ yếu nhất [4]. Đứng đầu danh sách chính là methylisothiazolinone (MI) đơn lẻ với tỷ lệ gây phản ứng lên tới 59,0% [4]. Đứng thứ hai là hỗn hợp methylchloroisothiazolinone/methylisothiazolinone (MCI/MI) chiếm 35,6% [4]. Các chất bảo quản khác cũng được ghi nhận bao gồm bronopol (2-bromo-2-nitropropane-1,3-diol) với tỷ lệ 27,4% và iodopropynyl butylcarbamate chiếm 12,3% [4]. Hương liệu tổng hợp hỗn hợp chỉ chiếm 12,3% các trường hợp dị ứng [4].

Nghiên cứu này cũng chỉ ra rằng nguy cơ bị viêm da vùng hậu môn và sinh dục ở những người dị ứng với khăn ướt cao gấp 15 lần so với những người không dùng (P < 0,0001) [4]. Đáng chú ý, hơn 92% bệnh nhân dị ứng liên quan đến khăn ướt đều có thể phát hiện được thông qua bộ xét nghiệm áp da sàng lọc tiêu chuẩn [4].

Bằng chứng từ các chùm ca bệnh lâm sàng ở trẻ em và người lớn

Tác động gây viêm da của methylisothiazolinone trong khăn ướt không chỉ là số liệu thống kê phòng thí nghiệm mà đã được chứng minh qua nhiều báo cáo thực tế lâm sàng.

Năm 2014, một nghiên cứu tại Mỹ đã ghi nhận loạt 6 trường hợp bệnh nhi bị viêm da tiếp xúc dị ứng nghiêm trọng do sử dụng khăn ướt em bé có chứa chất bảo quản MI [3]. Cả 6 bệnh nhi này đều phát triển tình trạng viêm da dạng chàm mạn tính dai dẳng tại vùng quanh hậu môn, mông và mặt [3]. Tình trạng viêm da của các bé hoàn toàn kháng lại nhiều đợt điều trị bằng kháng sinh đường bôi, kháng sinh đường uống và cả các thuốc chống viêm corticosteroid [3]. Không có bất kỳ đứa trẻ nào trong số này còn mặc tã bỉm [3].

Sau khi được tiến hành thử nghiệm áp da, tất cả 6 bệnh nhi đều có phản ứng dương tính với chất bảo quản MCI/MI [3]. Tìm hiểu kỹ tiền sử, các bác sĩ phát hiện tất cả bệnh nhân đều thường xuyên dùng khăn ướt có chứa MI đơn lẻ trên các vùng da bị tổn thương [3]. Ngay sau khi ngừng hoàn toàn việc sử dụng khăn ướt, triệu chứng viêm da ở tất cả các bệnh nhi đều thuyên giảm nhanh chóng và khỏi hoàn toàn [3].

Cũng trong năm 2014, một nghiên cứu ca bệnh khác đã báo cáo trường hợp viêm da quanh hậu môn ở trẻ nhỏ xuất phát từ phản ứng dị ứng tiếp xúc với khăn ướt chứa MI [2]. Tác giả nhấn mạnh MI đang nổi lên như một dị nguyên hàng đầu ở nhóm bệnh nhi [2].

Ở nhóm người trưởng thành, tác động bất lợi của nhóm chất bảo quản isothiazolinone cũng được ghi nhận tương tự. Một báo cáo vào năm 2010 đã ghi nhận 4 bệnh nhân người lớn bị viêm da tiếp xúc dị ứng nặng ở vùng quanh hậu môn và tầng sinh môn tại một cơ sở y tế trong khoảng thời gian 6 tháng [5]. Qua thử nghiệm áp da, nhóm nghiên cứu xác định các bệnh nhân đều dị ứng với MCI/MI và toàn bộ 4 người đều có thói quen dùng giấy vệ sinh ẩm (khăn ướt) [5]. Tổn thương viêm da đã biến mất hoàn toàn sau khi bệnh nhân ngừng sử dụng loại giấy ẩm này [5].

Ngoài ra, một báo cáo ca bệnh năm 2014 cũng mô tả tình trạng viêm da mạn tính vùng hậu môn sinh dục liên quan đến sản phẩm khăn lau ẩm dùng thay giấy vệ sinh khô [6]. Bệnh nhân có phản ứng dương tính qua thử nghiệm áp da với hợp chất Kathon CG, vốn là tên thương mại phổ biến của hỗn hợp MCI/MI [6]. Hỗn hợp này được sử dụng rất phổ biến trong các sản phẩm rửa trôi và mỹ phẩm từ nhiều thập kỷ qua [3], [6].

Bên cạnh isothiazolinone, các chất bảo quản thay thế khác trong khăn ướt cũng có thể gây kích ứng. Điển hình là báo cáo năm 2003 về một nam bệnh nhân 63 tuổi bị viêm da tiếp xúc nặng ở cả vùng quanh hậu môn và lòng bàn tay do mẫn cảm với iodopropynyl butylcarbamate có trong khăn ướt vệ sinh [1]. Hóa chất này ban đầu được đưa vào nhằm thay thế cho nhóm isothiazolinone và methyldibromoglutaronitrile vốn đã gây dị ứng nhiều trước đó, nhưng bản thân nó vẫn tồn tại nguy cơ kích ứng da rõ rệt [1].

Tỷ lệ xuất hiện của Paraben so với MI trên thị trường khăn ướt

Nhiều người tiêu dùng lo lắng paraben là nguyên nhân gây viêm da, nhưng các khảo sát thực tế thành phần khăn ướt cho thấy một bức tranh hoàn toàn khác.

Một nghiên cứu công bố năm 2017 đã tiến hành khảo sát và đánh giá thành phần của 54 loại khăn ướt vệ sinh cá nhân thu thập từ 4 chuỗi bán lẻ lớn [7]. Kết quả khảo sát đã xác định được tổng cộng 132 thành phần khác nhau, với mức trung bình là 11,9 thành phần trong mỗi chiếc khăn ướt [7].

Các thành phần xuất hiện phổ biến nhất lần lượt là: chiết xuất lô hội Aloe barbadensis chiếm 77,8%, acid citric chiếm 77,8%, hương liệu tổng hợp chiếm 72,2%, các dẫn xuất sorbic acid chiếm 63,0%, dẫn xuất tocopherol chiếm 63,0%, glycerin chiếm 59,3%, phenoxyethanol chiếm 55,6%, disodium cocoamphodiacetate chiếm 53,7% [7]. Nhóm thành phần tiếp theo gồm có disodium EDTA chiếm 42,6%, propylene glycol chiếm 42,6%, iodopropynyl butylcarbamate chiếm 40,7%, chiết xuất hoa cúc chamomile chiếm 38,9%, natri benzoate chiếm 35,2%, bronopol chiếm 22,2% và natri citrate chiếm 22,2% [7].

Đáng chú ý, các dẫn xuất lanolin chiếm 20,4%, paraben chiếm 20,4%, dẫn xuất polyethylene glycol chiếm 18,5%, disodium phosphate chiếm 16,7%, dimethylol dimethyl hydantoin (DMDM) chiếm 14,8% và cocamidopropyl PG-dimonium chloride phosphate chiếm 11,1% [7]. Trong danh mục này, methylisothiazolinone (MI) chỉ xuất hiện ở 5,6% số sản phẩm và hoàn toàn không tìm thấy methylchloroisothiazolinone (MCI) [7].

Kết quả trên chứng minh paraben chỉ là một trong nhiều chất bảo quản có mặt trong khoảng một phần năm số loại khăn ướt cá nhân, và bản thân paraben hiếm khi là nguyên nhân gây ra các phản ứng dị ứng tiếp xúc bùng phát dữ dội [7]. Ngược lại, dù MI xuất hiện với tỷ lệ thấp hơn trong nghiên cứu khảo sát thành phần năm 2017, nó lại chiếm tới 59,0% số ca dị ứng khăn ướt trong nghiên cứu lâm sàng của Nhóm Viêm da Tiếp xúc Bắc Mỹ [4].

Hiểu lầm thường gặp: Nhãn "dịu nhẹ", "hữu cơ" có bảo đảm an toàn?

Một sai lầm rất phổ biến của người tiêu dùng là tin rằng các sản phẩm dán nhãn "dịu nhẹ" (gentle), "dành cho da nhạy cảm" (sensitive), "hữu cơ" (organic) hay "không gây dị ứng" (hypoallergenic) sẽ hoàn toàn không chứa hóa chất độc hại hay chất bảo quản gây kích ứng da.

Một nghiên cứu vào năm 2014 đã tiến hành khảo sát các sản phẩm chăm sóc da dành riêng cho trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ tại hai chuỗi bán lẻ lớn để kiểm tra tính xác thực của các quảng cáo này [8]. Trong số 152 sản phẩm được khảo sát, có tới 30 sản phẩm có chứa methylisothiazolinone [8]. Các danh mục sản phẩm được khảo sát bao gồm khăn ướt lau mặt hoặc toàn thân, khăn ướt kháng khuẩn cho tay, sản phẩm chăm sóc tóc, xà phòng, sữa tắm tạo bọt, kem dưỡng ẩm và kem chống nắng [8]. Trong đó, khăn ướt lau mặt hoặc cơ thể và các sản phẩm dành cho tóc là hai nhóm có số lượng sản phẩm chứa chất bảo quản MI nhiều nhất [8].

Điều đáng báo động là các sản phẩm chứa MI này đều đến từ nhiều thương hiệu nổi tiếng và thường xuyên được dán các nhãn tiếp thị như "dịu nhẹ", "nhạy cảm", "hữu cơ" hoặc "không gây dị ứng" [8]. Các thuật ngữ quảng cáo này không đồng nghĩa với việc sản phẩm không chứa chất bảo quản mạnh [8].

Bên cạnh đó, viêm da tiếp xúc dị ứng do MI trong khăn ướt thường xuyên bị chẩn đoán nhầm trên lâm sàng [3]. Do tổn thương có dạng ban đỏ, sẩn phù, mụn nước và ngứa ngáy, các bác sĩ và người bệnh rất dễ nhầm lẫn tổn thương này với bệnh chàm thông thường (eczema), bệnh chốc lở (impetigo) hoặc bệnh vảy nến (psoriasis) [3]. Sự nhầm lẫn này dẫn đến việc bệnh nhân phải sử dụng kháng sinh hoặc corticoid kéo dài mà bệnh vẫn không thuyên giảm, trong khi chỉ cần ngừng tiếp xúc với khăn ướt là tổn thương đã có thể thoái lui hoàn toàn [3].

Giá trị và giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện có

Các bằng chứng khoa học hiện nay đã khẳng định rõ ràng vai trò của methylisothiazolinone và các hợp chất isothiazolinone như những dị nguyên nguy hiểm trong sản phẩm khăn ướt [4], [3], [2]. Các thử nghiệm áp da tiêu chuẩn đã cung cấp cơ sở vững chắc giúp xác định chính xác chất bảo quản gây viêm da [4]. Việc bệnh nhân hồi phục hoàn toàn sau khi loại bỏ sản phẩm cũng củng cố mạnh mẽ mối quan hệ nhân quả này [3], [5].

Tuy nhiên, các dữ liệu này cũng có một số giới hạn nhất định. Các nghiên cứu lâm sàng lớn đa phần được thực hiện tại các trung tâm da liễu chuyên sâu tại Bắc Mỹ và châu Âu trên những bệnh nhân đã có sẵn biểu hiện nghi ngờ viêm da dị ứng [4]. Tại các quán ăn, nhà hàng bình dân ở Việt Nam, nhiều cơ sở sử dụng khăn ướt dùng một lần trôi nổi, không rõ nguồn gốc xuất xứ hoặc không ghi rõ bảng thành phần hóa chất trên bao bì bao gói. Do đó, tỷ lệ người tiêu dùng tiếp xúc thực tế với MI, MCI, paraben hay các hương liệu không rõ nồng độ có thể còn phức tạp hơn nhiều so với các khảo sát tại các nhà bán lẻ chính quy [7], [8].

Ai nên đặc biệt thận trọng khi dùng khăn ướt tại quán ăn?

Không phải ai sử dụng khăn ướt tại quán ăn cũng bị viêm da kích ứng, tuy nhiên một số nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng:

  • Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: Làn da của trẻ mỏng manh hơn nhiều so với người lớn và hàng rào bảo vệ da chưa hoàn thiện. MI đã được chứng minh là một dị nguyên mới nổi ở nhóm trẻ em, có thể gây tổn thương dai dẳng ở vùng mặt và vùng quanh hậu môn nếu dùng khăn ướt để vệ sinh [3], [2].
  • Người có tiền sử viêm da cơ địa, da nhạy cảm hoặc bệnh chàm: Nhóm đối tượng này có hàng rào bảo vệ da bị suy giảm sẵn, tạo điều kiện thuận lợi cho các chất gây mẫn cảm như MI, bronopol hay hương liệu xâm nhập sâu vào da [4], [3].
  • Người có thói quen dùng khăn ướt lau mặt hoặc vùng kín: Vùng da quanh mắt, quanh miệng và niêm mạc sinh dục - hậu môn có tính thấm hóa chất rất cao, khiến nguy cơ dị ứng tiếp xúc tăng vọt [4], [3], [5].

Áp dụng thực tế: Cách làm sạch an toàn khi đi ăn ngoài

Để bảo vệ làn da mà vẫn đảm bảo vệ sinh cá nhân khi dùng bữa tại các hàng quán, người tiêu dùng nên thực hiện các biện pháp đơn giản sau:

  • Ưu tiên nước sạch và xà phòng: Cách vệ sinh bàn tay an toàn và hiệu quả nhất trước và sau khi ăn là rửa tay trực tiếp dưới vòi nước chảy bằng xà phòng thông thường. Thói quen này giúp loại bỏ vi khuẩn và bụi bẩn cơ học mà không để lại bất kỳ dư lượng hóa chất bảo quản nào trên da.
  • Hạn chế dùng khăn ướt quán ăn để lau mặt: Nếu bắt buộc phải dùng khăn ướt dùng một lần tại quán ăn, chỉ nên dùng để lau sơ lòng bàn tay khi không có nước rửa tay. Tuyệt đối không dùng khăn ướt này để lau khắp mặt, lau quanh mắt hoặc lau miệng cho trẻ nhỏ.
  • Mang theo giấy lụa khô hoặc nước sạch cá nhân: Bạn có thể tự chuẩn bị khăn giấy khô từ bột giấy tự nhiên hoặc một chai nước rửa tay mini có thành phần đã quen thuộc với làn da của bản thân để sử dụng khi ra ngoài.
  • Xử trí khi có dấu hiệu kích ứng: Nếu sau khi dùng khăn ướt thấy da xuất hiện cảm giác châm chích, nóng rát, đỏ ửng hoặc nổi mẩn ngứa, cần rửa sạch ngay vùng da đó bằng nước mát nhiều lần. Nếu tổn thương dạng chàm đỏ kéo dài dai dẳng, người bệnh nên đến khám tại cơ sở y tế chuyên khoa da liễu để được thực hiện thử nghiệm áp da tìm dị nguyên, thay vì tự ý mua thuốc bôi ngoài da chứa corticoid hay kháng sinh [3].

Khăn ướt dùng một lần tại các quán ăn là một tiện ích hiện đại, nhưng nỗi lo lắng về chất bảo quản paraben đang bị đặt sai trọng tâm. Các bằng chứng y học chỉ ra rằng methylisothiazolinone (MI) mới là tác nhân bảo quản hàng đầu gây nên các đợt viêm da tiếp xúc dị ứng phiền toái. Hiểu đúng thành phần và chủ động ưu tiên các biện pháp rửa tay truyền thống sẽ giúp bạn vừa bảo vệ an toàn cho hệ tiêu hóa, vừa giữ cho làn da luôn khỏe mạnh.