Dùng hộp xốp, túi nilon đựng thức ăn nóng: Microplastic và phụ gia thôi nhiễm thế nào?

Thói quen đựng đồ ăn nóng vào đồ nhựa và mối lo tiềm ẩn

Vào mỗi buổi sáng, hình ảnh những túi nilon căng tròn đựng nước phở sôi sùng sục hay những chiếc hộp xốp chứa đầy xôi nóng, bánh cuốn không còn xa lạ với người tiêu dùng Việt Nam. Sự tiện lợi, nhanh chóng và giá thành rẻ khiến các loại bao bì nhựa mềm và hộp xốp trở thành lựa chọn hàng đầu của các hàng quán vỉa hè. Nhiều người vẫn tin rằng việc tiếp xúc chốc lát trong vài phút mua mang về sẽ không gây ảnh hưởng đáng kể đến sức khỏe.

Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học cho thấy thói quen này tiềm ẩn rủi ro thôi nhiễm hóa chất rất lớn. Khi tiếp xúc với nhiệt độ cao và chất béo, cấu trúc của bao bì nhựa dễ dàng giải phóng các chất hóa dẻo và phụ gia độc hại vào thẳng thức ăn. Việc tiếp xúc tích lũy hàng ngày với các hợp chất này có thể dẫn đến những tác động tiêu cực lâu dài đối với cơ thể, đặc biệt là hệ nội tiết và cơ quan sinh sản.

Cơ chế thôi nhiễm: Vì sao chất phụ gia dễ dàng ngấm vào thức ăn?

Để hiểu tại sao chất độc có thể di chuyển vào thức ăn, chúng ta cần hiểu về cấu tạo của bao bì nhựa. Trong quá trình sản xuất các sản phẩm nhựa như polyvinyl chloride (PVC) hay các loại màng bọc, nhà sản xuất phải trộn thêm các chất hóa dẻo để tăng độ mềm dẻo và đàn hồi ^[1]. Điểm mấu chốt là các chất hóa dẻo nhóm phthalate này không tạo ra liên kết hóa học bền vững với mạng lưới polymer của bao bì ^[2]. Do không có liên kết hóa học chặt chẽ, các phân tử này có thể tự do tách rời và khuếch tán ra môi trường bên ngoài khi gặp điều kiện thuận lợi ^[2].

Phthalate về bản chất là những phân tử hữu cơ nhỏ được phân tán bên trong cấu trúc polymer với tỷ lệ pha trộn khá cao ^[3]. Khi tiếp xúc với thực phẩm nóng, các phân tử này dễ dàng chuyển động và di chuyển qua bề mặt tiếp xúc ^[3]. Tùy thuộc vào hàm lượng chất hóa dẻo ban đầu trong bao bì, tốc độ thôi nhiễm có thể tăng lên tương ứng ^[1]. Khi hàm lượng chất hóa dẻo càng cao, thể tích tự do trong cấu trúc vật liệu càng gia tăng, tạo điều kiện thuận lợi cho các chất phụ gia thoát ra nhanh hơn ^[4].

Bằng chứng khoa học về tác động của nhiệt độ và thời gian

Nhiệt độ chính là yếu tố kích hoạt mạnh mẽ nhất thúc đẩy quá trình di chuyển của các chất độc hại từ bao bì vào thực phẩm. Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã đánh giá sự thôi nhiễm của các este axit phthalic (PAE) từ nhựa PVC ở các mức nhiệt độ khác nhau ^[4]. Kết quả thực nghiệm ghi nhận hệ số khuếch tán của các chất PAE tăng vọt theo nhiệt độ, dao động từ 10^-15 đến 10^-13 cm2/s ở 25 độ C, tăng lên 10^-14 đến 10^-12 cm2/s ở 40 độ C, và đạt tới 10^-12 đến 10^-10 cm2/s khi nhiệt độ lên tới 60 độ C ^[4]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra rằng năng lượng hoạt hóa của quá trình khuếch tán nằm trong khoảng từ 127 đến 194 kJ/mol ^[4].

Bên cạnh nhiệt độ, thời gian tiếp xúc cũng đóng vai trò quyết định đến lượng độc chất thôi nhiễm tích lũy. Khi nghiên cứu về quá trình bảo quản thực phẩm, các nhà khoa học nhận thấy sự gia tăng đồng thời của nhiệt độ bảo quản và thời gian lưu trữ làm tăng đáng kể lượng di(2-ethylhexyl) phthalate (DEHP) thôi nhiễm vào cá phi lê đóng gói hút chân không ^[5]. Tốc độ thôi nhiễm ở nhiệt độ cao luôn cao hơn rõ rệt so với điều kiện bảo quản mát thông thường ^[5]. Sự kết hợp giữa nhiệt độ cao của nước dùng mới nấu và thời gian di chuyển dài trên đường sẽ đẩy nhanh quá trình phơi nhiễm hóa chất cho người dùng ^[5].

Các nhà nghiên cứu cũng phát hiện ra rằng khối lượng phân tử của chất phụ gia ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng di chuyển của chúng ^[4]. Các hợp chất phthalate có trọng lượng phân tử thấp như dimethyl phthalate và diethyl phthalate có khả năng thôi nhiễm với hàm lượng cao hơn hẳn so với các hợp chất có trọng lượng phân tử lớn như dicyclohexyl phthalate hay diisononyl phthalate ^[4]. Ngoài ra, loại vật liệu nhựa mềm hơn (cPVC) có hệ số khuếch tán của chất diisononyl phthalate cao hơn khoảng ba bậc độ lớn so với loại nhựa cứng hơn (mPVC) ^[4].

Dầu mỡ trong thức ăn: Dung môi hút chất độc mạnh mẽ

Thức ăn đường phố của nước ta thường chứa lượng lớn dầu mỡ, chất béo như nước dùng bún bò, phở, cháo sườn hay các món xào rán. Bản chất hóa học của các chất phụ gia dẻo như phthalate là tính chất ưa béo (lipophilic) ^[5]. Do đặc tính này, chất hóa dẻo hòa tan và di chuyển vào môi trường dầu mỡ nhanh và nhiều hơn gấp nhiều lần so với môi trường nước thông thường ^[5].

Một nghiên cứu công bố năm 2025 của Xu và các cộng sự đã so sánh trực tiếp sự thôi nhiễm của phthalate từ hộp nhựa vào dầu ăn và nước khoáng ở ba mốc nhiệt độ gồm 20 độ C, 40 độ C và 60 độ C trong thời gian 2 tháng ^[5]. Kết quả cho thấy tỷ lệ thôi nhiễm vào dầu ăn cao hơn vượt trội so với nước khoáng ở mọi dải nhiệt độ khảo sát ^[5]. Trong số các hợp chất được đo lường, dibutyl phthalate (DBP) là chất có tiềm năng thôi nhiễm mạnh nhất vào thực phẩm ^[5].

Tác động của nền thực phẩm phức tạp cũng được chứng minh qua một nghiên cứu thực hiện năm 2021 trên thịt bò xay ^[6]. Các nhà nghiên cứu phát hiện diện tích bề mặt tiếp xúc, độ ẩm, hàm lượng chất béo của thực phẩm và quá trình xử lý nhiệt đều tác động trực tiếp đến mức độ thôi nhiễm của hóa chất từ bao bì ^[6]. Việc sử dụng bao bì và các phương thức chế biến trên mẫu thịt bò đều làm tăng hàm lượng phthalate so với mẫu thịt tươi nguyên bản chưa đóng gói ^[6]. Do đó, các món canh súp chứa nhiều váng mỡ nóng chính là môi trường lý tưởng để hút các chất hóa dẻo từ bao bì nilon và hộp nhựa xốp.

Hiểm họa từ việc quay lò vi sóng và tái sử dụng hộp nhựa cũ

Nhiều người có thói quen tiện tay đưa cả hộp nhựa chứa thức ăn vào lò vi sóng để hâm nóng mà không kiểm tra chất liệu. Nghiên cứu thực nghiệm năm 2014 đã phân tích quá trình thôi nhiễm của dibutyl phthalate (DBP) và benzylbutyl phthalate (BBP) từ hộp nhựa đựng thực phẩm vào chất mô phỏng trong quá trình quay vi sóng ^[2]. Kết quả phân tích cho thấy nồng độ DBP thôi nhiễm đo được dao động từ dưới ngưỡng định lượng đến 7,5 microgam/L ^[2]. Trong khi đó, hợp chất BBP không được tìm thấy trong các mẫu thử nghiệm của nghiên cứu này ^[2].

Điều đáng chú ý là sự thôi nhiễm hóa chất tăng lên rõ rệt ở những chiếc hộp nhựa đã qua sử dụng nhiều lần ^[2]. Thời gian gia nhiệt trong lò vi sóng càng kéo dài thì lượng DBP di chuyển vào chất lỏng càng tăng cao ^[2]. Các vết trầy xước vi mô và sự thoái hóa chất liệu sau nhiều lần chùi rửa bằng búi sắt làm cho cấu trúc bề mặt nhựa kém bền vững, khiến phụ gia thôi nhiễm nhanh chóng hơn vào thức ăn ^[2].

Bên cạnh các chất hóa dẻo, nguy cơ thôi nhiễm còn đến từ nhiều hợp chất độc hại khác có trong bao bì thực phẩm. Một nghiên cứu năm 2011 tiến hành trên nhiều loại chai nhựa phổ biến như polycarbonate (PC), polyethylene mật độ cao (HDPE), polyethylene mật độ thấp (LDPE), polyethylene terephthalate (PET) và polystyrene (PS) đã phát hiện ra sự thôi nhiễm của bisphenol A (BPA) và 4-nonylphenol trong các mẫu ủ ^[7]. Nghiên cứu về LDPE năm 2019 cũng xác nhận rằng các chất phụ gia phổ biến gồm chất chống oxy hóa butylated hydroxytoluene (BHT), cùng các chất hóa dẻo tributyl acetylcitrate (ATBC) và DBP đều khuếch tán vào các dung dịch mô phỏng thực phẩm ở 10 độ C, 20 độ C và 40 độ C ^[8].

Hiểu lầm phổ biến và góc nhìn cân bằng từ khoa học

Nhiều người cho rằng chỉ khi bao bì nhựa bị biến dạng, méo mó hoặc chảy nhựa rõ rệt thì hóa chất mới ngấm vào đồ ăn. Trên thực tế, hiện tượng thôi nhiễm phân tử diễn ra ở cấp độ vi mô mà mắt thường không thể quan sát được ^[3]. Thậm chí ở nhiệt độ phòng 25 độ C, sự khuếch tán của chất hóa dẻo DEHP giữa các bề mặt polyme vẫn xảy ra với hệ số khuếch tán đo được là 4,2 x 10^-12 cm2/s ^[3]. Dù việc tiếp xúc tạm thời trong điều kiện bình thường có thể chưa gây ra rủi ro nhiễm bẩn vượt ngưỡng quy định ngay lập tức, nhưng việc lặp lại thói quen này hàng ngày trong điều kiện nhiệt độ cao sẽ làm tăng nguy cơ phơi nhiễm lên rất nhiều ^[3].

Một hiểu lầm khác là quy toàn bộ nguồn nhiễm phthalate cho bao bì đóng gói sau cùng. Một phát hiện thú vị trong nghiên cứu năm 2021 cho thấy phthalate đã xuất hiện ngay trong thịt bò tươi thu thập trực tiếp tại trang trại sau khi mổ dù chưa hề tiếp xúc với bất kỳ bao bì nào ^[6]. Điều này cho thấy tình trạng nhiễm bẩn phthalate có thể bắt nguồn từ nguồn thức ăn chăn nuôi hoặc nguồn nước tại nông trại trước khi gia súc được giết mổ ^[6]. Mặc dù bao bì thực phẩm làm tăng thêm gánh nặng ô nhiễm, chúng ta cần hiểu rằng hóa chất nhân tạo đã hiện diện phổ biến trong chuỗi cung ứng thực phẩm toàn cầu.

Về mặt sức khỏe, các hợp chất phthalate hiện nay bị kiểm soát chặt chẽ bởi các đạo luật hóa chất quốc tế vì chúng được phân loại là chất độc hại gây đe dọa đến sức khỏe con người ^[3]. Phthalate được xếp vào nhóm các chất gây rối loạn nội tiết (EDC), có khả năng can thiệp vào hoạt động của hệ thống hormone và gây ảnh hưởng tiêu cực đến hệ sinh dục của sinh vật sống ^[3], ^[2].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Do tính chất gây rối loạn nội tiết tố của các phụ gia nhựa, một số nhóm dân số có nguy cơ tổn thương cao hơn trước sự phơi nhiễm hóa chất:

• Phụ nữ đang mang thai và cho con bú: Các chất can thiệp nội tiết có thể tác động đến sự phát triển của thai nhi và trẻ sơ sinh thông qua nguồn dinh dưỡng từ mẹ ^[3].
• Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: Cơ thể trẻ em đang trong giai đoạn hoàn thiện các cơ quan chức năng, hệ thống enzyme giải độc chưa hoàn chỉnh. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy các chất hóa dẻo như DBP, DiBP có thể thôi nhiễm trực tiếp vào nước bọt với tốc độ vượt quá 0,33 microgam/cm2/phút khi có sự tiếp xúc bằng đường miệng ^[1].
• Người mắc bệnh mãn tính hoặc rối loạn nội tiết: Những người đang điều trị các bệnh lý liên quan đến hormone cần giảm thiểu tối đa các nguồn phơi nhiễm hóa chất ngoại lai từ đồ nhựa ^[2].

Bất kỳ ai đang gặp các vấn đề sức khỏe nền hoặc có dấu hiệu rối loạn nội tiết nên tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa để nhận được lời khuyên dinh dưỡng và lối sống phù hợp nhất, bài viết này không thay thế cho các chẩn đoán y khoa chuyên sâu.

Áp dụng thực tế để bảo vệ bữa ăn hàng ngày

Việc thay đổi thói quen dùng đồ nhựa tiện lợi có thể bắt đầu từ những hành động nhỏ nhưng mang lại hiệu quả bảo vệ sức khỏe to lớn:

• Thay đổi vật dụng đựng thức ăn: Hãy chủ động mang theo cặp lồng inox, hộp thủy tinh chịu nhiệt hoặc bát gốm sứ khi đi mua đồ ăn nóng có nước như bún, phở, cháo. Tránh tuyệt đối việc đổ nước dùng đang sôi trực tiếp vào túi nilon mỏng hoặc hộp xốp.
• Không tái chế đồ nhựa dùng một lần: Các loại hộp nhựa dùng một lần hoặc màng bọc mỏng không được thiết kế để chịu nhiệt hay sử dụng lại nhiều lần ^[2]. Tuyệt đối không dùng lại các hộp xốp cũ, hộp kem, hộp trà sữa đã trầy xước để đựng đồ ăn nóng hoặc chứa mỡ gà, dầu chiên ^[2].
• Sử dụng thiết bị vi sóng đúng cách: Chỉ hâm nóng thức ăn trong các dụng cụ chuyên dụng bằng thủy tinh hoặc gốm sứ có ghi rõ dòng chữ an toàn cho lò vi sóng. Không quay lò vi sóng đối với các loại hộp nhựa không rõ nguồn gốc hoặc hộp nhựa đã cũ kỹ ^[2].
• Lưu trữ thực phẩm thông minh: Đối với các món ăn nhiều chất béo và dầu mỡ, hãy bảo quản trong các hũ thủy tinh đậy kín thay vì bọc màng nhựa mỏng trong thời gian dài ^[5]. Rút ngắn tối đa thời gian lưu trữ thực phẩm trong các bao bì nhựa để hạn chế lượng hóa chất ngấm vào thức ăn ^[5].

Thói quen sử dụng đồ nhựa xốp đựng thức ăn nóng mang lại sự tiện ích trước mắt nhưng lại tiềm ẩn nhiều nguy cơ phơi nhiễm hóa chất lâu dài. Nhận thức đúng về cơ chế thôi nhiễm và chủ động thay thế bằng các vật liệu an toàn là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe của bản thân và gia đình.