Cảm giác tim đập nhanh, tay đổ mồ hôi lạnh khi nằm trên bàn mổ hoặc ghế nha khoa là trải nghiệm ám ảnh với nhiều người. Nhiều bệnh nhân tìm kiếm giải pháp thảo dược tự nhiên để giữ bình tĩnh trước giờ can thiệp y tế thay vì dùng thuốc an thần tổng hợp.
Các thử nghiệm lâm sàng cho thấy chiết xuất lạc tiên tây (Passiflora incarnata) uống trước phẫu thuật giúp giảm lo âu hiệu quả tương đương một số thuốc tiền mê tiêu chuẩn [1] [2] [3]. Điểm nổi bật của thảo dược này là giúp người bệnh thư giãn mà ít gây buồn ngủ sâu, không làm mất trí nhớ tạm thời hay ảnh hưởng đến khả năng vận động sau mổ [4] [5] [3].
Nỗi sợ phòng mổ và bài toán chọn thuốc tiền mê
Lo âu trước phẫu thuật là biến chứng tâm lý phổ biến ở hầu hết bệnh nhân chờ can thiệp ngoại khoa hoặc nha khoa [1] [3]. Khi sợ hãi, cơ thể xuất hiện hàng loạt biểu hiện sinh lý như giãn đồng tử, da tái nhợt, vã mồ hôi, run rẩy, chóng mặt, khô miệng, yếu sức, khó thở, kèm theo tăng nhịp tim và huyết áp [3]. Tình trạng này gây khó khăn lớn cho ekip y tế trong quá trình chăm sóc và tiến hành thủ thuật [3].
Để giải quyết, bác sĩ thường chỉ định thuốc tiền mê (thuốc uống trước khi gây mê hoặc gây tê) nhằm làm dịu thần kinh [1] [5]. Thách thức lớn nhất của y học là tìm ra hoạt chất giảm lo âu mạnh nhưng ít gây suy giảm nhận thức hoặc rối loạn vận động sau mổ [1] [5]. Các thuốc nhóm benzodiazepine truyền thống tuy hiệu quả nhưng đôi khi gây quên tạm thời hoặc ảnh hưởng hiệu suất vận động, khiến giới khoa học chú ý nhiều hơn đến các giải pháp có nguồn gốc thực vật [2] [6] [3].
Lạc tiên tây tác động lên trạng thái căng thẳng như thế nào
Chi Passiflora incarnata Linnaeus thuộc họ Passifloraceae, bao gồm khoảng 520 loài, phần lớn là dây leo phân bố ở Trung và Nam Mỹ, ít gặp hơn ở Bắc Mỹ, Đông Nam Á và Úc [7]. Từ lâu, thảo dược này đã được sử dụng trong y học cổ truyền châu Âu để trị mất ngủ, lo âu, và dùng làm trà an thần tại Bắc Mỹ [7]. Tại nhiều quốc gia như Brazil, Thổ Nhĩ Kỳ hay Ba Lan, cây còn được dùng cho mục đích giảm đau, chống co thắt, dịu thần kinh [7].
Trong bối cảnh phẫu thuật hiện đại, lạc tiên tây đóng vai trò như chất giải lo âu và an thần có kiểm soát [4] [3]. Khác với thuốc mê làm bệnh nhân ngủ sâu, chiết xuất thảo dược này giúp ức chế đà tăng của cảm giác lo lắng cấp tính ngay trước thủ thuật [4]. Người dùng đạt trạng thái "an thần tỉnh táo" (conscious sedation): tinh thần thư thái, bớt sợ hãi nhưng vẫn tỉnh táo, giữ nguyên chức năng tâm thần - vận động (khả năng phối hợp giữa suy nghĩ và cử động cơ thể) và duy trì ổn định các chỉ số sinh tồn như mạch, huyết áp [4] [5] [3].
Bằng chứng khoa học trong phẫu thuật ngoại khoa và gây tê tủy sống
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược công bố năm 2008 đã đánh giá hiệu quả của lạc tiên tây trên 60 bệnh nhân phẫu thuật ngoại trú (phẫu thuật về trong ngày) [5]. Bệnh nhân được chia làm hai nhóm, uống 500 mg Passiflora incarnata (n = 30) hoặc giả dược (n = 30) ở thời điểm 90 phút trước mổ [5]. Kết quả đo bằng thang điểm đánh giá số (NRS) tại các mốc 10, 30, 60 và 90 phút cho thấy nhóm dùng lạc tiên tây có điểm lo âu thấp hơn rõ rệt so với nhóm giả dược (P < 0.001) [5]. Đáng chú ý, thảo dược này không gây buồn ngủ sâu, chức năng tâm thần - vận động đo tại phòng mổ và sau rút ống nội khí quản 30, 90 phút đều phục hồi tương đương nhóm giả dược, không làm kéo dài thời gian xuất viện [5].
Năm 2012, một nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi khác tiếp tục thử nghiệm trên 60 bệnh nhân từ 25-55 tuổi (phân loại sức khỏe ASA I-II) chuẩn bị gây tê tủy sống [4]. Bệnh nhân uống chiết xuất Passiflora incarnata hoặc giả dược 30 phút trước khi gây tê [4]. Kết quả ghi nhận thảo dược giúp chặn đứng sự gia tăng điểm số lo âu (thang STAI-S) ngay trước lúc tiêm tủy sống so với mức nền ban đầu [4]. Các kiểm tra thực hiện trong mổ và 60 phút sau mổ khẳng định thuốc không làm thay đổi huyết động, mức độ phong bế cảm giác - vận động, không gây buồn ngủ thêm và không làm suy giảm chức năng vận động [4].
Đến năm 2017, các nhà khoa học tiến hành thử nghiệm lâm sàng trên 52 bệnh nhân người lớn (ASA I và II) mổ chương trình để so sánh trực tiếp lạc tiên tây với melatonin [1]. Khoảng một giờ trước mổ, 26 người uống 1.000 mg Passiflora incarnata và 26 người uống 6 mg melatonin [1]. Cả hai hoạt chất đều giúp giảm điểm lo âu có ý nghĩa thống kê (P = 0.001), trong đó melatonin gây buồn ngủ nhiều hơn (P = 0.003 so với 0.008) [1]. Về cảm giác đau sau mổ đo bằng thang VAS, không có sự khác biệt thống kê giữa hai nhóm (P > 0.05), dù điểm đau trung bình khi rời phòng hồi tỉnh (PACU) ở nhóm melatonin cao hơn nhóm lạc tiên tây (27,63 so với 25,37) [1]. Tuy nhiên, qua bài kiểm tra thay thế ký hiệu số (DSST) đánh giá rối loạn nhận thức, melatonin cho thấy ít gây suy giảm nhận thức sau mổ hơn so với liều 1.000 mg lạc tiên tây (khác biệt có ý nghĩa ở mốc 1 giờ trước mổ P = 0.04 và khi rời phòng hồi tỉnh P = 0.007) [1].
Hiệu quả giảm sợ hãi khi tiểu phẫu nhổ răng khôn
Nhổ răng khôn (răng hàm lớn thứ ba) dưới gây tê tại chỗ là thủ thuật rất dễ gây hoảng sợ cho bệnh nhân tỉnh táo [2] [3]. Một thử nghiệm lâm sàng chéo, mù đôi năm 2016 trên 40 tình nguyện viên nhổ răng khôn hàm dưới hai bên đã so sánh 260 mg Passiflora incarnata với 15 mg midazolam (thuốc an thần chuẩn), uống 30 phút trước tiểu phẫu [3]. Kết quả cho thấy hơn 70% người tham gia ở cả hai phác đồ đều cảm thấy yên tĩnh hoặc chỉ hơi lo lắng nhẹ, các chỉ số nhịp tim, huyết áp và độ bão hòa oxy máu (SpO2) không khác biệt [3]. Điểm khác biệt lớn là 20% người dùng midazolam bị mất trí nhớ tạm thời (không nhớ gì về ca mổ), trong khi lạc tiên tây hầu như không gây ảnh hưởng đến khả năng hình thành trí nhớ [3].
Quy mô nghiên cứu được mở rộng vào năm 2021 với thử nghiệm lâm sàng mù ba trên 200 tình nguyện viên nhổ răng khôn hàm dưới [2]. Người bệnh uống 500 mg Passiflora incarnata, 500 mg thảo dược Erythrina mulungu, 15 mg midazolam hoặc giả dược ở thời điểm 60 phút trước phẫu thuật [2]. Trong khi Erythrina mulungu và giả dược không kiểm soát được nỗi sợ, 500 mg lạc tiên tây cho thấy hiệu quả giảm lo âu tương đương midazolam mà không làm xáo trộn huyết áp, nhịp tim hay SpO2 [2]. Các tác giả nhận định thảo dược này là lựa chọn thay thế tiềm năng cho nhóm benzodiazepine trong phẫu thuật răng miệng [2].
Gần đây nhất, năm 2024, một thử nghiệm ngẫu nhiên mù ba trên 54 bệnh nhân nhổ hai răng khôn cùng bên đã đánh giá hiệu quả của lạc tiên tây (Passiflora incarnata), cây nữ lang (Valeriana officinalis) và giả dược [8]. Đánh giá qua ba giai đoạn trước (T0), trong (T1) và sau mổ (T2), cả hai loại thảo dược đều làm giảm điểm lo âu STAI-S rõ rệt từ lúc trước mổ đến sau mổ (p < .05), điều không xảy ra ở nhóm giả dược (p = .129) [8]. Dù vậy, mức độ khó chịu do phẫu thuật không thay đổi giữa các nhóm và các dấu hiệu sinh tồn có sự dao động khác nhau [8].
Ưu điểm và giới hạn của bằng chứng hiện tại
Ngoài phạm vi phòng mổ, tính an toàn trên nhận thức của lạc tiên tây còn được ghi nhận ở bệnh nhân rối loạn lo âu lan tỏa (GAD) qua thử nghiệm mù đôi năm 2001 trên 36 người trong 4 tuần [6]. Việc dùng 45 giọt chiết xuất lạc tiên tây mỗi ngày cho hiệu quả tương đương 30 mg thuốc oxazepam/ngày vào cuối đợt điều trị [6]. Tuy oxazepam khởi phát tác dụng nhanh hơn, nhóm dùng thuốc tây lại gặp nhiều vấn đề suy giảm hiệu suất công việc hơn hẳn so với nhóm dùng thảo dược [6].
Nhìn chung, lợi ích rõ nhất của lạc tiên tây khi làm thuốc tiền mê là giảm lo lắng mà giữ nguyên sự tỉnh táo, không gây quên và duy trì ổn định huyết động [4] [5] [3]. Tuy nhiên, bằng chứng hiện tại vẫn có những giới hạn nhất định. Cỡ mẫu trong nhiều nghiên cứu còn nhỏ, dao động từ 36 đến 60 người ở phần lớn thử nghiệm [1] [4] [5] [8] [6] [3]. Ở liều cao 1.000 mg, thảo dược vẫn có khả năng ảnh hưởng đến bài kiểm tra nhận thức nhiều hơn so với melatonin [1]. Đồng thời, dù nhiều sản phẩm thương mại đã lưu hành dựa trên kinh nghiệm truyền thống, giới khoa học vẫn nhấn mạnh sự cần thiết phải chuẩn hóa phương pháp nghiên cứu lâm sàng theo các hướng dẫn quốc tế nghiêm ngặt hơn [7].
Những hiểu lầm thường gặp về thảo dược tiền mê
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng thảo dược giảm lo âu sẽ đồng thời làm mất cảm giác đau đớn khi mổ. Thực tế, nghiên cứu năm 2024 chỉ ra lạc tiên tây giúp giảm trạng thái lo lắng nhưng không làm thay đổi mức độ khó chịu ngoại khoa trong quá trình nhổ răng [8], và nghiên cứu năm 2017 cũng cho thấy điểm đau VAS không khác biệt có ý nghĩa thống kê khi so với melatonin [1]. Thảo dược này hỗ trợ tâm lý, không thay thế được thuốc tê hay thuốc giảm đau.
Hiểu lầm thứ hai là "càng uống liều cao càng êm dịu và tỉnh táo". Dữ liệu cho thấy liều 260 mg đến 500 mg giúp giữ nguyên chức năng tâm thần - vận động và trí nhớ [5] [2] [3], nhưng khi tăng lên 1.000 mg, sự thay đổi trên bài kiểm tra nhận thức (DSST) bắt đầu xuất hiện rõ [1]. Ngoài ra, không phải thảo dược truyền thống nào cũng có tác dụng tiền mê giống nhau; chẳng hạn Erythrina mulungu đã thất bại trong việc kiểm soát lo âu nhổ răng khôn khi đặt lên bàn cân cùng lạc tiên tây [2].
Ai nên thận trọng khi sử dụng
Dữ liệu an toàn của lạc tiên tây trong tiền mê hiện chủ yếu được chứng minh trên người trưởng thành có sức khỏe tổng quát tốt hoặc chỉ mắc bệnh nhẹ (phân loại ASA độ I và II), độ tuổi thường từ 25 đến 55 [1] [4] [5] [3]. Những bệnh nhân có bệnh nền nặng, suy giảm chức năng tim, phổi, gan, thận nghiêm trọng (ASA độ III trở lên) chưa có dữ liệu kiểm chứng trong các thử nghiệm nêu trên nên cần tuyệt đối thận trọng [1] [4].
Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua trà hoặc viên uống lạc tiên tây sử dụng giấu bác sĩ trước giờ lên bàn mổ. Việc tự ý dùng thảo dược không rõ hàm lượng có thể tương tác với thuốc gây mê toàn thân hoặc làm sai lệch đánh giá thần kinh của bác sĩ gây mê hồi sức.
Gợi ý áp dụng thực tế an toàn
Trong các thử nghiệm lâm sàng thành công, lạc tiên tây được sử dụng dưới dạng viên chiết xuất tiêu chuẩn hóa đường uống thay vì pha trà tự do [1] [5] [2] [3]. Với các thủ thuật nha khoa như nhổ răng khôn hoặc phẫu thuật ngoại trú, gây tê tủy sống, liều lượng cho thấy tính an toàn và hiệu quả thường là 260 mg đến 500 mg, uống một lần duy nhất vào khoảng 30 đến 90 phút trước khi tiến hành thủ thuật [4] [5] [2] [3].
Nếu bạn là người hay sợ hãi khi khám răng hoặc sắp bước vào một ca tiểu phẫu, hãy trao đổi thẳng thắn với bác sĩ điều trị hoặc bác sĩ gây mê trong buổi khám tiền mê. Bạn có thể hỏi ý kiến bác sĩ về việc dùng chế phẩm Passiflora incarnata (hàm lượng 260-500 mg) như một liệu pháp tiền mê thay thế nếu bạn lo ngại tác dụng phụ gây buồn ngủ kéo dài hoặc quên tạm thời của thuốc an thần nhóm benzodiazepine [2] [3]. Bên cạnh đó, việc hít thở sâu, ngủ đủ giấc đêm trước mổ và tuân thủ đúng thời gian nhịn ăn uống theo dặn dò y tế sẽ giúp ca thủ thuật diễn ra nhẹ nhàng.
Chiết xuất lạc tiên tây là giải pháp hỗ trợ giảm lo âu trước phẫu thuật và tiểu phẫu nha khoa có cơ sở khoa học rõ ràng, giúp người bệnh bình tĩnh mà không làm suy giảm trí nhớ hay vận động [5] [2] [3]. Tuy nhiên, thảo dược này chỉ phát huy tối đa lợi ích khi dùng đúng liều lượng tiêu chuẩn và đúng thời điểm trước mổ [5] [2] [3]. Người bệnh cần luôn tham khảo và tuân thủ chỉ định của bác sĩ chuyên khoa trước mọi can thiệp y tế.
