Nhiều người mua viên uống chiết xuất hạt nho (Grape Seed Extract) để chống oxy hóa, bảo vệ tim mạch và làm đẹp da. Tuy nhiên, không ít người băn khoăn uống bao nhiêu mỗi ngày là vừa đủ và liệu dùng nhiều có gây hại cho gan, thận hay không.
Theo các dữ liệu nghiên cứu hiện có, viên uống chứa 200 mg và 400 mg chiết xuất hạt nho được ghi nhận là an toàn ở người [1]. Chiết xuất hạt nho cũng đã được Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) công nhận là an toàn (GRAS) để làm thực phẩm bổ sung [1]. Dù ngưỡng chịu đựng trên động vật rất cao, việc lạm dụng liều lớn vẫn tiềm ẩn rủi ro như giảm dự trữ sắt hoặc ảnh hưởng sinh sản trên thực nghiệm [2][3].
Thành phần và cơ chế tác động của chiết xuất hạt nho
Chiết xuất hạt nho rất giàu proanthocyanidin và các polyphenol, được sử dụng rộng rãi làm thực phẩm bổ sung dinh dưỡng [4][5]. Hai hoạt chất polyphenol chính được phân lập từ hạt nho là catechin và proanthocyanidin B4 [5]. Các hợp chất này tạo nên đặc tính chống oxy hóa mạnh mẽ của hạt nho [5].
Trong cơ thể, chiết xuất hạt nho bảo vệ màng tế bào khỏi tổn thương oxy hóa, ngăn chặn quá trình oxy hóa protein và lipid (chất béo) [6]. Hoạt chất từ hạt nho còn giúp duy trì hoạt động của hai enzyme chống oxy hóa nội sinh quan trọng là superoxide dismutase và catalase, đồng thời kìm hãm sự gia tăng của malondialdehyde — sản phẩm cuối của quá trình peroxy hóa lipid gây hại tế bào [6]. Ở cấp độ tế bào cơ tim, catechin và proanthocyanidin B4 giúp giảm sinh gốc tự do (ROS), ngăn phân mảnh DNA, điều hòa các protein kiểm soát sự sống tế bào (Bax-alpha và Bcl-2) và ức chế con đường gây chết tế bào theo chương trình [5].
Các nghiên cứu về độ an toàn và ngưỡng liều trên người và động vật
Một tổng quan khoa học năm 2017 dẫn lại nghiên cứu trên người cho thấy những người tham gia uống viên chứa 200 mg và 400 mg chiết xuất hạt nho không gặp bất kỳ thay đổi bất thường nào trong các xét nghiệm sinh lý và lâm sàng [1]. Kết quả xét nghiệm cặn lắng nước tiểu của những người này cũng hoàn toàn bình thường, khẳng định mức liều 200 mg và 400 mg dạng viên uống là an toàn để tiêu thụ [1]. Trong ngành thực phẩm, hàm lượng chiết xuất hạt nho thông thường được ứng dụng dao động từ 0,01% đến 1% [1].
Để xác định ranh giới gây độc, các nhà khoa học đã thực hiện nhiều thử nghiệm độc tính cấp và bán trường diễn trên động vật. Một nghiên cứu công bố năm 2002 đánh giá độc tính của chiết xuất hạt nho giàu proanthocyanidin trên chuột cống Fischer 344, chuột nhắt ddY và vi khuẩn Salmonella typhimurium cùng tế bào CHL [4]. Kết quả không tìm thấy bằng chứng gây độc cấp tính đường uống ở mức liều rất cao là 2 g/kg và 4 g/kg trọng lượng cơ thể, cũng không gây đột biến gen [4]. Khi trộn chiết xuất hạt nho vào thức ăn theo tỷ lệ 0,02%, 0,2% và 2% trong suốt 90 ngày, chuột không có dấu hiệu ngộ độc [4]. Mức liều không gây tác dụng phụ quan sát được (NOAEL) đạt 2% khẩu phần, tương đương 1410 mg/kg thể trọng/ngày ở chuột đực và 1501 mg/kg thể trọng/ngày ở chuột cái [4][1]. Một báo cáo khác cũng ghi nhận ngưỡng NOAEL trên chuột cống lên tới 1,78 g/kg thể trọng/ngày [1].
Một nghiên cứu khác năm 2001 khảo sát chiết xuất proanthocyanidin hạt nho dạng IH636 trên chuột cống bạch tạng và chuột nhắt B6C3F1 [7]. Liều gây chết một nửa số động vật (LD50) qua đường uống một lần duy nhất ở chuột nhịn đói vượt mức 5000 mg/kg [7]. Khi bôi lên da nguyên vẹn trong 24 giờ, liều LD50 vượt mức 2000 mg/kg và đây cũng là ngưỡng không gây độc toàn thân [7]. Ở thử nghiệm dài hạn, chuột nhắt đực dùng liều 100 mg/kg/ngày trong 12 tháng không bị tổn thương ở 7 cơ quan đích quan trọng gồm não, tim, ruột, thận, gan, phổi và lách [7]. Chuột nhắt cái dùng các mức liều 0, 100, 250 hoặc 500 mg/kg/ngày trong 6 tháng cũng không ghi nhận tác hại lên não, tá tràng, tim, thận, gan, phổi, tụy, lách hay chỉ số sinh hóa máu [7].
Những rủi ro tiềm ẩn khi dùng liều cao kéo dài
Dù có ngưỡng an toàn rộng, việc dùng liều cao chiết xuất hạt nho vẫn bộc lộ một số tác dụng không mong muốn trên thực nghiệm. Một nghiên cứu kéo dài 90 ngày công bố năm 2002 trên 4 nhóm chuột cống Sprague-Dawley đực và cái dùng chiết xuất hạt nho IH636 (chứa dưới 5,5% monomer catechin) ở mức 0%, 0,5%, 1,0% và 2,0% trong thức ăn [2]. Tất cả chuột đều sống sót, không có bất thường về huyết học, trọng lượng cơ quan hay nhãn khoa [2]. Tuy nhiên, nhóm chuột dùng chiết xuất hạt nho ăn nhiều hơn đáng kể (nhất là chuột đực nhóm 2,0%) nhưng không tăng cân, do chiết xuất làm tăng phần không hòa tan trong thức ăn [2]. Đáng chú ý, chuột đực ở nhóm liều cao (2,0%) bị giảm nồng độ sắt huyết thanh và giảm tỷ lệ sắt huyết thanh trên tổng khả năng gắn sắt so với nhóm đối chứng, dù các chỉ số vẫn nằm trong giới hạn lịch sử của giống chuột này [2].
Bên cạnh vấn đề hấp thu sắt, một văn bản khoa học năm 2015 bàn luận về thử nghiệm trên chuột cống đực trưởng thành dùng chiết xuất nho ở các mức liều 100, 200, 400 hoặc 1600 mg/kg [3]. Trọng lượng cơ thể của tất cả các nhóm dùng chiết xuất đều giảm đáng kể so với nhóm đối chứng [3]. Đáng lưu ý hơn, nghiên cứu này ghi nhận chiết xuất nho làm giảm số lượng và khả năng di chuyển của tinh trùng, đồng thời làm giảm nồng độ hormone inhibin B trong huyết thanh chuột đực [3]. Giới hạn của nghiên cứu này là chưa giải thích rõ cơ sở chọn mức liều và cần thêm bằng chứng để xác lập cơ sở khoa học vững chắc [3].
Ngoài đường uống, tiếp xúc trực tiếp với chiết xuất hạt nho đậm đặc có thể gây kích ứng tại chỗ. Nghiên cứu năm 2001 xếp loại chiết xuất hạt nho IH636 ở mức gây kích ứng da trung bình [7]. Báo cáo năm 2016 của Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA) khi đánh giá chiết xuất nho khô (hỗn hợp hạt và vỏ nho) cũng kết luận chiết xuất hạt nho gây kích ứng cho da và mắt, và chưa thể loại trừ khả năng gây mẫn cảm da hoặc đường hô hấp do thiếu dữ liệu [8].
Lợi ích bảo vệ cơ quan và giới hạn của bằng chứng
Khi dùng đúng liều lượng trong thực nghiệm, chiết xuất hạt nho cho thấy tiềm năng bảo vệ mô trước các tác nhân gây hại nặng. Một nghiên cứu năm 2008 thực hiện trên 4 nhóm chuột cống đực Wistar khỏe mạnh (mỗi nhóm 12 con) bị chiếu xạ toàn thân liều 8 Gy gây độc gan [6]. Nhóm chuột được uống chiết xuất hạt nho liều 100 mg/kg trong 7 ngày trước chiếu xạ và duy trì 4 ngày sau đó (tổng cộng 11 ngày) đã khôi phục các thông số chống oxy hóa ở gan về mức bình thường so với nhóm chứng [6]. Ở chuột sơ sinh bị tổn thương não do thiếu máu cục bộ và thiếu oxy, việc điều trị bằng chiết xuất hạt nho giúp giảm tỷ lệ mất trọng lượng não từ 20% xuống còn 3%, đồng thời cải thiện điểm số mô bệnh học ở vỏ não, vùng hải mã và đồi thị [1]. Trong mô hình tế bào cơ tim chịu độc tính từ thuốc chống ung thư doxorubicin, polyphenol từ hạt nho giúp bảo vệ tế bào cơ tim khỏi chết tế bào [5].
Tuy nhiên, người đọc cần tỉnh táo trước giới hạn của các bằng chứng này. Phần lớn dữ liệu về bảo vệ gan, não, tim và ngưỡng độc tính liều cao đều được thực hiện trên chuột hoặc mô hình tế bào trong phòng thí nghiệm [4][1][6][5]. Kết quả trên động vật không thể quy đổi trực tiếp thành phác đồ điều trị bệnh ở người.
Những hiểu lầm thường gặp về chiết xuất hạt nho
Hiểu lầm phổ biến nhất là tin rằng thảo dược tự nhiên thì tuyệt đối vô hại ở mọi liều lượng. Thực tế, các nhà khoa học nhấn mạnh dù hợp chất tự nhiên thường được coi là an toàn hơn thuốc hóa học, chúng vẫn có thể gây tác dụng phụ như sụt cân hoặc ảnh hưởng thông số sinh sản khi dùng liều cao trên thực nghiệm [3].
Hiểu lầm thứ hai là dùng chiết xuất hạt nho cho cả vật nuôi trong nhà để bồi bổ. Đánh giá của EFSA năm 2016 chỉ ra rằng chiết xuất nho khô an toàn cho hầu hết các loài động vật ở mức tối đa 100 mg/kg thức ăn hỗn hợp, ngoại trừ loài chó vì không thể thiết lập được nồng độ an toàn trong khẩu phần cho chó [8].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người có nguy cơ thiếu máu thiếu sắt hoặc dự trữ sắt thấp cần thận trọng khi dùng chiết xuất hạt nho liều cao kéo dài. Thử nghiệm 90 ngày trên chuột cho thấy liều cao chiết xuất hạt nho làm giảm sắt huyết thanh và giảm tỷ lệ sắt huyết thanh trên tổng khả năng gắn sắt [2].
Nam giới đang mong con hoặc có vấn đề về chất lượng tinh trùng cũng nên cân nhắc kỹ và tham khảo ý kiến bác sĩ, bởi dữ liệu thực nghiệm trên chuột đực ghi nhận sự sụt giảm số lượng, độ di động của tinh trùng và nồng độ inhibin B khi dùng chiết xuất nho từ 100 đến 1600 mg/kg [3].
Người có làn da nhạy cảm hoặc làm việc tiếp xúc với bột chiết xuất hạt nho thô cần tránh để sản phẩm dính trực tiếp vào mắt hoặc da trần do đặc tính gây kích ứng da và mắt đã được ghi nhận [7][8]. Những người có bệnh nền mạn tính hoặc đang điều trị bằng thuốc kê đơn (như hóa trị liệu hoặc xạ trị) tuyệt đối không tự ý dùng thực phẩm bổ sung thay thế thuốc mà phải hỏi ý kiến bác sĩ điều trị.
Cách áp dụng thực tế và an toàn trong đời sống
Đối với người trưởng thành khỏe mạnh muốn bổ sung chiết xuất hạt nho dạng viên uống, mức liều 200 mg đến 400 mg mỗi ngày là ngưỡng đã được kiểm chứng lâm sàng không gây biến đổi bất thường về sinh lý, xét nghiệm máu và nước tiểu [1]. Người tiêu dùng nên chọn các sản phẩm thương mại uy tín nằm trong danh mục an toàn GRAS của FDA [1].
Để hạn chế nguy cơ giảm hấp thu sắt như từng thấy ở nhóm dùng liều cao trong nghiên cứu [2], bạn có thể uống viên chiết xuất hạt nho cách xa các bữa ăn giàu sắt hoặc viên bổ sung sắt, đồng thời duy trì chế độ ăn uống cân bằng và uống đủ nước. Không nên tự ý bẻ viên nang lấy bột bôi trực tiếp lên da hoặc vùng gần mắt để làm đẹp vì bột chiết xuất thô có tính kích ứng tại chỗ [7][8].
Chiết xuất hạt nho là nguồn cung cấp chất chống oxy hóa proanthocyanidin và catechin dồi dào với hồ sơ an toàn tốt ở mức liều 200–400 mg dạng viên uống [4][1][5]. Tuy nhiên, thảo dược tự nhiên vẫn có ngưỡng giới hạn; sử dụng đúng liều khuyến cáo và tham khảo ý kiến bác sĩ khi có bệnh nền là nguyên tắc cốt lõi để bảo vệ sức khỏe lâu dài [3].