Bối cảnh: Hạt sặc sỡ và mối nguy tiềm ẩn từ cây cam thảo dây

Cây cam thảo dây thường được trồng làm cảnh tại nhiều khu vực cận nhiệt đới [1]. Loài cây thuộc họ Đậu (Leguminosae) này cho ra các quả chứa từ 3 đến 5 hạt [1], [2]. Những hạt này rất bắt mắt với màu sắc đa dạng như đen, cam, nhưng phổ biến nhất là màu đỏ bóng đi kèm một đốm đen ở phần đầu hạt [1]. Nhờ vẻ ngoài đặc trưng, hạt cam thảo dây còn được biết đến với nhiều tên gọi khác như hạt cườm thảo, mắt cua, mắt gà, Gunja hay Jequirity [3], [4].

Chính vẻ ngoài rực rỡ và bóng bẩy này khiến hạt cam thảo dây thường xuyên thu hút sự chú ý của trẻ nhỏ hoặc được xâu thành chuỗi hạt, vòng đeo tay thủ công [4], [5]. Tuy nhiên, nhiều người không hề biết rằng loại hạt này chứa abrin, một trong những độc chất tự nhiên có độc tính sinh học cao nhất từng được ghi nhận [4]. Mối nguy hiểm thường bắt đầu khi trẻ nhỏ vô tình nhặt nuốt hoặc người lớn tò mò sử dụng [1], [4].

Khi phát hiện bản thân hoặc con trẻ lỡ nuốt phải loại hạt này, sự hoảng loạn là điều khó tránh khỏi. Thắc mắc lớn nhất được đặt ra là liệu việc nuốt phải một hay nhiều hạt cam thảo dây khi lớp vỏ ngoài vẫn còn nguyên vẹn có dẫn đến tử vong hoặc tổn thương tạng nghiêm trọng hay không. Để trả lời câu hỏi này, cần nhìn nhận dưới góc độ sinh lý đường tiêu hóa và cấu trúc giải phẫu học của hạt.

Nuốt hạt nguyên vỏ: Lớp vỏ bảo vệ đường tiêu hóa như thế nào?

Câu trả lời trực tiếp cho trường hợp nuốt hạt cam thảo dây còn nguyên vẹn là nguy cơ ngộ độc toàn thân ở mức thấp [1], [6]. Lớp vỏ ngoài của hạt cam thảo dây rất cứng cáp và trơn nhẵn, đóng vai trò như một bức tường ngăn cách tuyệt đối giữa độc chất bên trong nhân hạt với dịch tiêu hóa của người [1]. Khi hạt được nuốt chửng mà không bị cắn, nhai hoặc làm nứt, các enzym phân giải protein trong dạ dày và ruột không thể xuyên thủng lớp vỏ bọc cơ học kiên cố này [1].

Các báo cáo lâm sàng xác nhận rằng việc nuốt phải hạt nguyên vẹn thường không gây ra các triệu chứng lâm sàng rõ rệt hoặc không gây tổn hại nghiêm trọng, bởi hạt sẽ đi qua toàn bộ ống tiêu hóa rồi đào thải tự nhiên qua phân [1], [6]. Một trường hợp điển hình đã được ghi nhận ở trẻ 18 tháng tuổi: bệnh nhi nuốt hạt và các hạt này đã đi qua toàn bộ lòng ruột, sau đó được tìm thấy nguyên vẹn trong tã lót mà không bị hòa tan hay tiêu hóa mất vỏ [4].

Tuy vậy, sự an toàn này chỉ tồn tại với điều kiện tiên quyết là bề mặt vỏ hạt hoàn toàn lành lặn [1], [2]. Nếu hạt đã có vết nứt từ trước, bị biến dạng do thời gian hoặc bị dịch vị tác động kéo dài khi lưu lại trong dạ dày quá lâu, một lượng nhỏ chất độc vẫn có thể rò rỉ ra ngoài [4]. Do đó, dù hạt nguyên vỏ ít nguy hiểm hơn rất nhiều so với hạt bị nghiền, thái độ chủ quan tuyệt đối vẫn không được khuyến khích [6], [4].

Cơ chế tác động của độc chất abrin khi hạt bị vỡ

Khác biệt hoàn toàn với khi còn nguyên vỏ, nếu hạt cam thảo dây bị nhai nát hoặc nghiền vụn trước khi nuốt, độc tính giải phóng ra sẽ vô cùng khủng khiếp [1], [2]. Toàn bộ các bộ phận của cây cam thảo dây đều chứa một toxalbumin gọi là abrin, nhưng hạt là nơi tích tụ độc chất này đậm đặc nhất [2]. Về mặt cấu trúc và chức năng sinh học, abrin tương đồng với ricin (chất độc trong hạt thầu dầu), nhưng abrin thậm chí còn được đánh giá là có mức độ gây tử vong cao hơn ricin [3], [7].

Liều gây tử vong ước tính của abrin ở người chỉ dao động trong khoảng 0,1 đến 1 microgram trên mỗi kilôgam cân nặng (0,1 - 1 mcg/kg), hoặc dưới 1 microgram/kg [1], [4], [7]. Khi hạt bị vỡ, abrin được giải phóng và nhanh chóng gắn vào các ribosome bên trong tế bào người [1], [7]. Quá trình liên kết này ức chế trực tiếp chức năng của ribosome, dẫn đến việc ngưng trệ hoàn toàn quá trình tổng hợp protein cần thiết cho sự sống và gây chết tế bào hàng loạt [1], [7].

Ở cấp độ mô học, sự hủy hoại tế bào do abrin gây ra tổn thương hoại tử nghiêm trọng [2]. Hậu quả ban đầu tập trung tại ống tiêu hóa với hiện tượng ăn mòn, viêm dạ dày - ruột xuất huyết, phù nề và hoại tử niêm mạc [8], [2]. Nếu chất độc hấp thu vào hệ tuần hoàn, tổn thương sẽ lan rộng ra nhiều cơ quan trọng yếu, gây tán huyết, suy gan cấp tính, suy thận cấp, phù phổi và tổn thương thần kinh trung ương [6], [8], [2].

Bằng chứng y khoa: Các ca ngộ độc thực tế từ nhẹ đến tử vong

Các nghiên cứu hồi cứu và báo cáo ca lâm sàng cung cấp cái nhìn chi tiết về các mức độ tác động khác nhau của hạt cam thảo dây trên cơ thể người tùy thuộc vào trạng thái của hạt khi nuốt.

Nghiên cứu công bố năm 2010 mô tả một nam thanh niên 20 tuổi nhai và nuốt 10 hạt cam thảo dây đặt mua qua mạng [1]. Bệnh nhân nhập viện sau 6 đến 8 giờ với biểu hiện nôn mửa liên tục và tiêu chảy toàn nước, ban đầu bị chẩn đoán nhầm là viêm dạ dày ruột do virus [1]. Nhờ hình ảnh hộp hạt được gia đình mang đến và gửi nhận diện tới Trung tâm Kiểm soát Chất độc New York, bệnh nhân được chuyển vào phòng hồi sức tích cực (ICU) [1]. Sau hai ngày điều trị nâng đỡ tích cực, các triệu chứng nôn và tiêu chảy giảm dần, bệnh nhân hồi phục hoàn toàn mà không để lại di chứng vĩnh viễn [1]. Báo cáo này cũng chỉ ra phần lớn các vụ nuốt hạt cam thảo dây là vô ý và xảy ra ở trẻ em [1].

Một trường hợp khác được báo cáo năm 2014 ghi nhận bé gái 22 tháng tuổi nặng 11,5 kg đã nuốt khoảng 20 hạt cam thảo dây từ một chiếc vòng tay lưu niệm [5]. Trẻ xuất hiện các đợt nôn dữ dội từ thức ăn chuyển sang dịch trong, nhịp tim nhanh 134 nhịp/phút, xét nghiệm có tăng nhẹ urê máu (16 mg/dL) và creatinin huyết thanh (0,4 mg/dL) [5]. Bệnh nhi được truyền dịch muối đẳng trương 40 mL/kg tĩnh mạch và dùng ondansetron 0,15 mg/kg để kiểm soát nôn, sau đó hồi phục tốt và xuất viện sau 24 giờ [5]. Đây cũng là trường hợp ngộ độc abrin đầu tiên ở người được xác nhận bằng kỹ thuật định lượng dấu ấn sinh học L-abrine (N-methyl-L-tryptophan) trong cơ thể [5].

Năm 2015, một ca bệnh khác ghi nhận bé trai 18 tháng tuổi nhập viện với tình trạng sốt đột ngột, nôn mửa, tiêu chảy, đau bụng và mất nước [4]. Cha mẹ nhầm tưởng trẻ bị viêm đường tiêu hóa nặng cho tới khi phát hiện các hạt màu sắc xuất hiện trong 3 miếng tã lót liên tiếp [4]. Trẻ có men phosphatase kiềm tăng cao rõ rệt và đơn độc trong máu, sau đó được điều trị kịp thời [4]. Nghiên cứu nhấn mạnh trẻ nhỏ có nguy cơ ngộ độc cao nhất do tò mò với màu sắc hạt [4].

Năm 2016, y văn ghi nhận thêm một ca bệnh nhi nuốt hạt cam thảo dây nhưng có triệu chứng ban đầu hiếm gặp ở hệ thần kinh trung ương là rối loạn tri giác và co giật, bên cạnh các tổn thương thường thấy như tán huyết, tổn thương thận cấp và độc tính trên gan [6].

Trái ngược với những trường hợp hồi phục nhờ hạt chưa vỡ hoàn toàn hoặc được can thiệp sớm, báo cáo năm 2024 mô tả một trường hợp tử vong đau lòng ở phụ nữ 37 tuổi nuốt hạt cam thảo dây đã được nghiền nát [2]. Bệnh nhân nhập viện với triệu chứng nôn nhiều, tiêu chảy ra máu, chóng mặt, đau thượng vị [2]. Dù đã được bù dịch, rửa dạ dày và dùng than hoạt, bệnh nhân vẫn nhanh chóng rơi vào hôn mê, suy thận cấp, rối loạn điện giải, tăng bạch cầu, tăng urê, creatinin và tăng men gan [2]. Bệnh nhân tử vong sau 5 ngày [2]. Kết quả khám nghiệm tử thi cho thấy khoang màng bụng chứa 500 mL dịch màu rơm, não và phổi sung huyết phù nề, xuất huyết chấm gai ở tim, phổi, gan, niêm mạc ruột xuất huyết, hoại tử tế bào gan kèm thoái hóa mỡ và hoại tử ống thận cấp tính [2].

Năm 2008, một nghiên cứu tại Ấn Độ báo cáo hai trường hợp nuốt hạt dẫn tới tăng áp lực nội sọ và phù gai thị [8]. Một bệnh nhân được cứu sống nhờ các biện pháp điều trị bảo tồn hạ áp lực nội sọ sớm, trong khi người còn lại tử vong trước khi kịp can thiệp hiệu quả [8]. Nghiên cứu đề xuất cần soi đáy mắt và chụp ảnh não thường quy khi bệnh nhân ngộ độc có dấu hiệu thần kinh [8]. Năm 2023, thêm một ca lâm sàng khẳng định độc tính gây xuất huyết dạ dày, đau vùng thượng vị và nhấn mạnh mối nguy hiểm chết người từ chất độc abrin [3].

Mức độ nhạy cảm của các cơ quan trước độc chất abrin

Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm công bố năm 2022 đã làm sáng tỏ lý do vì sao abrin lại gây suy đa tạng thông qua việc kiểm tra 7 dòng tế bào đại diện cho các cơ quan khác nhau ở người [7]. Bảy dòng tế bào bao gồm: A549 (phổi), COLO 205 (ruột), HEK 293 (thận), HeLa (cổ tử cung), Hep G2 (gan), Jurkat (hệ miễn dịch) và SH-SY5Y (hệ thần kinh) [7].

Bằng các xét nghiệm đánh giá độc tính tế bào như MTT, NR, CVDE và LDH, nghiên cứu phát hiện sự biến thiên rất lớn về mức độ nhạy cảm giữa các mô [7]. Trong đó, tế bào phổi (A549) nhạy cảm nhất với độc tố abrin [7]. Ngược lại, tế bào gan (Hep G2) lại có khả năng chống chịu tốt nhất [7]. Sự bền bỉ của tế bào gan được chứng minh là nhờ khả năng kháng cự của ty thể và sự trì hoãn quá trình phát sinh stress oxy hóa so với tế bào phổi [7].

Bên cạnh đó, sự biểu hiện của các protein điều hòa chết tế bào như Bcl2, Bax và các caspase hạ lưu cũng quyết định mức độ tổn thương của từng cơ quan [7]. Sự chênh lệch nồng độ Bcl2 đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra mức nhạy cảm khác biệt này [7]. Kết quả này lý giải tại sao trên lâm sàng, bệnh nhân ngộ độc nặng thường xuất hiện các biến chứng phù phổi, tổn thương ống tiêu hóa, suy thận và phù não trước khi các tổn thương hoại tử gan đạt đỉnh [8], [7], [2].

Những hiểu lầm nguy hiểm và nhóm đối tượng cần thận trọng

Một hiểu lầm rất phổ biến là đánh đồng hạt cam thảo dây với thân và lá của cây cam thảo hoặc các loại thảo mộc dùng nấu nước uống giải nhiệt. Do có chữ "cam thảo", nhiều người nghĩ hạt cũng có thể dùng làm thuốc trị bệnh hay ngâm rượu. Sự nhầm lẫn này có thể dẫn tới hậu quả chết người nếu hạt bị giã nát để sắc uống [3], [2].

Hiểu lầm thứ hai là suy nghĩ "nuốt hạt nguyên vỏ không sao thì không cần đi viện". Dù lớp vỏ nguyên vẹn bảo vệ tốt, người nuốt không thể tự kiểm tra bằng mắt thường xem hạt có vết nứt tế vi nào hay không khi đã trôi xuống bụng [1], [4]. Bất kỳ sự rò rỉ nào của abrin ở liều dưới 1 microgram/kg cũng đủ kích hoạt phản ứng độc tế bào [4].

Nhóm đối tượng có nguy cơ cao nhất là trẻ em lứa tuổi chập chững biết đi [1], [4]. Trẻ bị hấp dẫn bởi màu sắc đỏ đen bắt mắt của hạt và thường có thói quen đưa mọi vật lạ vào miệng [1], [4]. Ngoài ra, những người đeo vòng tay kết từ hạt cam thảo dây hoặc sưu tầm hạt làm đồ thủ công mỹ nghệ cũng đối diện nguy cơ vô tình nhiễm độc nếu cắn vỡ hạt [5]. Những người có ý định tự tử tìm hiểu thông tin chất độc qua mạng cũng là nhóm đối tượng đáng báo động được y văn ghi nhận [1], [3].

Phác đồ xử trí y tế khi phát hiện nuốt phải hạt cam thảo dây

Hiện nay, y học vẫn chưa có thuốc giải độc đặc hiệu (antidote) cho ngộ độc abrin [5]. Toàn bộ quy trình điều trị đều mang tính chất nâng đỡ và bảo tồn chức năng sống của bệnh nhân [2], [5].

Nếu vừa mới nuốt phải hạt hoặc nghi ngờ hạt bị nhai vỡ, thời gian can thiệp đóng vai trò sống còn [3], [5]:

  • Đưa nạn nhân đến cơ sở y tế gần nhất ngay lập tức, mang theo mẫu hạt hoặc chụp ảnh hạt để bác sĩ xác định danh tính thực vật [1].
  • Tuyệt đối không tự ý gây nôn tại nhà nếu không có chỉ định y tế, nhằm tránh nguy cơ sặc hoặc rách thực quản khi có xuất huyết tiêu hóa [3].
  • Tại bệnh viện, tùy thuộc vào thời gian từ lúc nuốt, bác sĩ có thể cân nhắc rửa dạ dày và cho uống than hoạt để hấp phụ chất độc chưa kịp ngấm vào máu [2], [5].
  • Hồi sức tích cực bằng truyền dịch tĩnh mạch để bù nước và điện giải bị mất do nôn mửa, tiêu chảy, đồng thời duy trì tưới máu thận [2], [5]. Sử dụng thuốc chống nôn như ondansetron tĩnh mạch để giảm bớt triệu chứng co thắt dạ dày [5].
  • Theo dõi sát sao lượng nước tiểu, nồng độ urê máu, creatinin, men gan và điện giải đồ để phát hiện sớm suy thận hoặc suy gan cấp [8], [2], [5].
  • Nếu bệnh nhân xuất hiện các dấu hiệu thần kinh như co giật, thay đổi tri giác hoặc lơ mơ, cần tiến hành soi đáy mắt kiểm tra phù gai thị và chụp hình ảnh sọ não để xử lý kịp thời tình trạng phù não, tăng áp lực nội sọ [6], [8].

Khuyến cáo an toàn và kết luận cân bằng

Hạt cam thảo dây sở hữu lớp vỏ cứng giúp nó đi qua ống tiêu hóa mà không phóng thích độc chất nếu còn nguyên vẹn [1], [6]. Tuy nhiên, nhân hạt chứa abrin - chất độc cực mạnh chỉ cần một lượng rất nhỏ để gây ngừng trệ quá trình tổng hợp protein và dẫn tới tử vong [1], [7]. Ranh giới giữa sự vô hại và ngộ độc chết người phụ thuộc hoàn toàn vào việc lớp vỏ hạt có bị nứt vỡ hay không [1], [2].

Để phòng ngừa rủi ro, tuyệt đối không lưu trữ hạt cam thảo dây trong nhà, không cho trẻ nhỏ tiếp xúc với các loại vòng tay làm từ loại hạt này [4], [5]. Nếu lỡ nuốt phải, dù tin rằng hạt còn nguyên vẹn, người bệnh vẫn cần đến ngay bệnh viện để được bác sĩ đánh giá, theo dõi sát sao và can thiệp kịp thời, đảm bảo an toàn tuyệt đối cho tính mạng [3], [4].