Nhiều người khi mới bắt đầu thực hành nhịn ăn gián đoạn thường bất ngờ nhận thấy khoang miệng có mùi chua ngọt lạ lùng, tựa như mùi hoa quả chín nẫu hoặc mùi sơn móng tay. Tình trạng này khiến không ít người e ngại khi giao tiếp và lầm tưởng bản thân mắc bệnh lý nha chu nghiêm trọng.

Thực tế, hiện tượng hơi thở có mùi đặc trưng trong các khung giờ nhịn ăn kéo dài là dấu hiệu sinh học tự nhiên cho thấy cơ thể đang bước vào trạng thái đốt mỡ để tạo năng lượng, hay còn gọi là ketosis. Mùi hương này xuất phát chủ yếu từ khí acetone – một thể ceton bay hơi thoát ra qua đường hô hấp khi chất béo được phân giải mạnh mẽ.

Nguồn gốc phân tử gây mùi: Trạng thái ketosis và sự tạo thành acetone

Bình thường, cơ thể ưu tiên sử dụng đường glucose từ thức ăn làm nguồn năng lượng chính cho các hoạt động sống. Khi bạn thực hiện nhịn ăn gián đoạn hoặc kiềm chế carbohydrate, nguồn cung cấp glucose suy giảm khiến nồng độ hormone insulin hạ xuống, từ đó kích hoạt quá trình ly giải mỡ để giải phóng các axit béo tự do [1]. Tại gan, quá trình oxy hóa axit béo tạo ra ba thể ceton chính bao gồm acetoacetate, beta-hydroxybutyrate và acetone [2].

Khác với hai thể ceton còn lại lưu hành trong máu để các mô tiêu thụ, acetoacetate có thể trải qua phản ứng khử carboxyl tự phát để tạo thành acetone [3]. Acetone là một hợp chất hữu cơ rất nhỏ, có tính chất dễ bay hơi và khó chuyển hóa hoàn toàn qua chu trình năng lượng thông thường. Để giải tỏa lượng ceton tích tụ, cơ thể sẽ phân tán acetone vào hệ tuần hoàn máu đến phổi và đào thải trực tiếp ra ngoài môi trường thông qua luồng khí thở ra [1], [3].

Khi lượng acetone bài tiết qua đường hô hấp gia tăng, hơi thở sẽ xuất hiện mùi nồng đặc trưng mà người xung quanh có thể ngửi thấy. Đồng thời, trong các khoảng thời gian nhịn ăn, hoạt động nhai không diễn ra khiến tuyến nước bọt giảm tiết, làm khoang miệng bị khô tạm thời. Tình trạng giảm tiết nước bọt càng khiến nồng độ acetone trong hơi thở trở nên đậm đặc và khó tan hơn, tạo nên cảm giác mùi hôi khó chịu.

Bằng chứng khoa học về sự đào thải acetone qua hơi thở khi nhịn ăn

Mối liên hệ giữa quá trình nhịn ăn, chế độ ăn hạn chế tinh bột và nồng độ acetone trong khí thở đã được ghi nhận qua nhiều công trình nghiên cứu sinh lý học chặt chẽ.

Một nghiên cứu chuyển hóa kinh điển năm 1975 đã theo dõi nồng độ ceton toàn phần trong máu và nồng độ acetone trong hơi thở ở nhóm người có thể trạng lý tưởng (7 nam, 7 nữ) nhịn ăn hoàn toàn trong 6 ngày, cùng nhóm đối tượng béo phì (8 nam, 18 nữ) nhịn ăn kéo dài từ 6 đến 28 ngày [3]. Kết quả cho thấy nồng độ acetone trong khí thở có mối tương quan tuyến tính chặt chẽ với nồng độ thể ceton trong máu cho đến ngưỡng 4 mMol/l, trước khi chuyển sang pha tăng trưởng theo hàm mũ ở nồng độ cao hơn [3]. Tốc độ đào thải acetone tối đa qua hơi thở ở người nhịn đói đạt tới 4,46 mg/phút, tương ứng với việc đào thải 6,4 g acetone và chuyển hóa từ 11,2 g axit acetoacetic trong vòng 24 giờ [3]. Nghiên cứu này kết luận phản ứng khử carboxyl tạo thành acetone đào thải qua phổi chính là cơ chế tự nhiên giúp giảm áp lực nhiễm toan ceton khi cơ thể chịu đói [3].

Tiếp tục làm rõ số phận chuyển hóa của hợp chất này, nghiên cứu năm 1979 khảo sát người gầy và người béo phì trong trạng thái đói ceton cho thấy nồng độ acetone trong huyết tương dao động từ 0,19 đến 1,68 mM [4]. Quá trình bài tiết qua hơi thở và nước tiểu chiếm từ 2% đến 30% tổng tốc độ sản xuất nội sinh của acetone, phần còn lại được chuyển hóa trong cơ thể [4]. Việc oxy hóa acetone huyết tương chiếm khoảng 60% tốc độ tạo thành ở người nhịn ăn 3 ngày và giảm xuống khoảng 25% ở người nhịn ăn suốt 21 ngày [4]. Đáng chú ý, ở giai đoạn nồng độ ceton máu đạt đỉnh, lượng acetone sinh ra từ acetoacetate chiếm tới 37% tổng sản lượng acetoacetate dự kiến [4].

Nghiên cứu công bố năm 2002 trên 12 người trưởng thành khỏe mạnh thực hiện nhịn ăn qua đêm 12 giờ rồi dùng 4 bữa ăn ketogenic trong 12 giờ kế tiếp đã chứng minh độ nhạy của hơi thở [5]. Sau 12 giờ can thiệp, nồng độ acetoacetate huyết tương, beta-hydroxybutyrate huyết tương và acetone trong hơi thở đều đồng loạt tăng gấp 3,5 lần [5]. Các phân tích hồi quy xác nhận nồng độ acetone trong hơi thở là chỉ số dự đoán chuẩn xác nồng độ acetoacetate trong huyết tương với hệ số xác định R2 = 0,70 (p < 0,0001), đồng thời dự đoán tốt beta-hydroxybutyrate với R2 = 0,54 (p = 0,0040) [5].

Năm 2015, một thử nghiệm lâm sàng trên các cá nhân khỏe mạnh kết hợp chế độ ăn giàu chất béo trước 22 giờ nhịn đói, sau đó tiếp tục nhịn ăn thêm 9 giờ, ghi nhận nồng độ ceton máu và niệu chạm mốc 4,4 mM [6]. Sự kết hợp giữa chế độ ăn hạn chế đường và việc nhịn ăn thêm 9 giờ đã thúc đẩy nồng độ acetone trong khí thở tăng trưởng theo cấp số nhân [6]. Xu hướng tích lũy acetone qua hơi thở này tương quan mạnh mẽ với tổng tiêu hao năng lượng TEE của các đối tượng với hệ số R2 = 0,92 [6].

Vì sao mức độ xuất hiện mùi hơi thở ở mỗi người lại khác nhau?

Không phải ai áp dụng nhịn ăn gián đoạn cũng gặp tình trạng mùi hơi thở với mức độ nồng nặc như nhau. Yếu tố thể trạng, chỉ số khối cơ thể (BMI) và độ nhạy insulin nền tảng đóng vai trò rất lớn trong việc điều hòa tốc độ tích tụ khí acetone.

Nghiên cứu năm 2015 ghi nhận hiện tượng thú vị: những người có chỉ số BMI và tỷ lệ phần trăm mỡ cơ thể thấp hơn lại có xu hướng sinh ra nồng độ acetone trong hơi thở cao hơn hẳn so với người thừa cân [6]. Ở nhóm đối tượng có tỷ lệ mỡ thấp, nồng độ acetone ghi nhận trong luồng thở dao động từ 35 đến 65 ppmV khi kết hợp nhịn ăn kéo dài [6]. Điều này hoàn toàn trùng khớp với phát hiện từ nghiên cứu năm 1975, khi các nhà khoa học nhận thấy trạng thái đói ceton phát triển chậm hơn rõ rệt ở người thừa cân so với người có cân nặng chuẩn [3].

Bên cạnh cân nặng, mức insulin lúc đói là chìa khóa then chốt quyết định ngưỡng ceton. Trong nghiên cứu năm 2024 theo dõi 10 người trưởng thành thực hiện chế độ ăn cắt giảm kích thích insulin kết hợp theo dõi đường huyết liên tục, tất cả người tham gia đều đạt trạng thái ketosis ổn định (nồng độ acetone khí thở lúc đói >= 7,0 ppm) sau 7 ngày [1]. Tuy nhiên, khi ăn một bữa sáng chứa 72 g carbohydrate từ hai ổ bánh mì trắng kèm mứt vào ngày thứ 8, nồng độ acetone khí thở lập tức giảm sâu từ 8,2 ppm xuống còn 5,7 ppm (p = 0,0014) và phải mất trung bình 5 ngày để hồi phục lại trạng thái ketosis [1].

Phân tầng theo nồng độ insulin ban đầu cho thấy: người có nồng độ insulin lúc đói ở mức thấp chỉ mất 2 ngày để lấy lại trạng thái ketosis ổn định, người có mức insulin trung bình mất 5 ngày, trong khi những người có insulin nền cao thậm chí không thể đạt lại mốc ketosis ổn định cho đến khi thử nghiệm 14 ngày kết thúc [1]. Điều này lý giải tại sao người có độ nhạy insulin tốt thường nhanh chóng cảm nhận được mùi hơi thở ceton chỉ sau vài cữ nhịn ăn ngắn, trong khi người kháng insulin có thể mất nhiều thời gian hơn.

Ngoài ra, thời gian thích nghi của cơ thể cũng khiến mùi hơi thở biến đổi theo chu kỳ. Nghiên cứu năm 2002 trên trẻ em áp dụng chế độ ketogenic để kiểm soát cơn co giật cho thấy nhóm trẻ này có nồng độ acetone khí thở lúc đói cao gấp hơn 100 lần so với trẻ khỏe mạnh bình thường (2530 +/- 600 nmol/L so với 21 +/- 4 nmol/L, p < 0,05) [2]. Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ ra rằng những trẻ duy trì chế độ này trong thời gian càng dài thì nồng độ acetone khí thở lúc đói lại có xu hướng giảm dần (R2 = 0,55, p = 0,014) [2]. Khi cơ thể đã thích nghi sâu với việc sử dụng chất béo, việc chuyển hóa năng lượng trở nên tối ưu hơn, giúp mùi hơi thở bớt nồng nặc sau một giai đoạn duy trì ổn định.

Những hiểu lầm phổ biến về mùi hơi thở khi nhịn ăn

Một trong những ngộ nhận phổ biến nhất là đánh đồng hơi thở ketosis với bệnh lý nhiễm toan ceton do đái tháo đường (Diabetic Ketoacidosis - DKA). DKA là một cấp cứu y khoa đe dọa tính mạng, thường xuất hiện ở người đái tháo đường phụ thuộc insulin do tuyến tụy thiếu hụt insulin trầm trọng, dẫn đến đường huyết và ceton máu tăng vọt mất kiểm soát, gây rối loạn điện giải và toan kiềm nghiêm trọng [7]. Nghiên cứu năm 2014 trên 99 bệnh nhân đái tháo đường khẳng định nồng độ acetone trong hơi thở tương quan thuận rất mạnh với đường huyết lúc đói, ceton máu, ceton niệu và các chỉ số ure máu [7]. Trong khi đó, ở người nhịn ăn gián đoạn khỏe mạnh, nồng độ ceton tăng ở mức độ sinh lý an toàn, được kiểm soát bởi cơ chế tự điều hòa của lượng insulin nội sinh còn hoạt động.

Một hiểu lầm khác là cho rằng mùi hơi thở là do thức ăn cũ thối rữa trong dạ dày hoặc do dạ dày bị tổn thương vì đói. Thực chất, nguồn gốc mùi acetone xuất phát từ phổi chứ không phải đẩy ngược từ thực quản hay dạ dày [1], [5]. Thể ceton hòa tan trong dòng máu tuần hoàn, đi qua màng phế nang - mao mạch ở phổi và khuếch tán vào khí phế nang để ra ngoài theo từng nhịp thở [3], [4].

Nhiều người cũng lầm tưởng rằng chỉ cần dùng nước súc miệng diệt khuẩn là có thể xóa sạch mùi hơi thở này hoàn toàn. Nước súc miệng chỉ có thể làm sạch vi khuẩn kỵ khí bề mặt và át mùi tạm thời trong khoang miệng. Chừng nào cơ thể vẫn đang phân giải chất béo để tạo năng lượng và thải trừ acetone qua phổi, mùi ceton vẫn sẽ tiếp tục thoát ra theo luồng khí thở [1], [3].

Nhóm người cần thận trọng khi gặp hiện tượng tăng ceton

Mặc dù mùi acetone trong hơi thở là dấu hiệu chuyển hóa bình thường ở người khỏe mạnh nhịn ăn gián đoạn, một số đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng trước các biến động ceton trong cơ thể:

Người mắc bệnh đái tháo đường: Bệnh nhân đái tháo đường tuýp 1 hoặc đái tháo đường tuýp 2 phụ thuộc insulin có nguy cơ tiến triển thành nhiễm toan ceton nguy hiểm nếu nhịn ăn mà không có sự giám sát y tế [7]. Nghiên cứu năm 2015 đo đạc hơi thở bằng laser quang phổ trên các bệnh nhân đái tháo đường tuýp 1 (bao gồm trẻ vị thành niên và người lớn) cho thấy sau 11 +/- 1 giờ nhịn ăn qua đêm, nồng độ acetone trong khí thở biến động phức tạp và phản ứng cá thể hóa rất khác biệt giữa mỗi người [8]. Trẻ em và vị thành niên mắc đái tháo đường có đáp ứng nồng độ acetone khác xa người trưởng thành, đòi hỏi sự theo dõi thận trọng để tránh nhầm lẫn giữa ketosis sinh lý và biến cố tăng đường huyết ceton nguy kịch [8].

Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Giai đoạn này đòi hỏi nhu cầu năng lượng ổn định để nuôi dưỡng thai nhi và sản xuất sữa. Việc nhịn ăn kéo dài gây tích tụ ceton cao có thể ảnh hưởng không tốt đến sự phát triển của thai nhi.

Người có tiền sử rối loạn ăn uống hoặc thể trạng suy kiệt: Nhóm người có chỉ số BMI rất thấp thường có phản ứng tạo acetone mạnh mẽ và nhanh chóng tiêu hao lượng mỡ dự trữ ít ỏi [6]. Việc tiếp tục nhịn ăn quá mức có thể dẫn đến suy giảm khối cơ và rối loạn điện giải.

Người đang dùng các thuốc điều trị mạn tính: Việc thay đổi chế độ dinh dưỡng và tạo ceton máu có thể làm thay đổi dược động học của thuốc hoặc gây hạ đường huyết đột ngột. Nhóm đối tượng này luôn cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ hình thức nhịn ăn nào.

Gợi ý kiểm soát mùi hơi thở hiệu quả trong đời sống

Để giảm bớt sự phiền toái từ mùi hơi thở mà vẫn duy trì được hiệu quả chuyển hóa mỡ của phương pháp nhịn ăn gián đoạn, bạn có thể áp dụng các biện pháp khoa học sau:

Bổ sung nước lọc đều đặn trong suốt khung giờ nhịn: Thiếu nước làm khô niêm mạc miệng, tạo điều kiện cho vi khuẩn khoang miệng phát triển cộng hưởng với khí acetone khiến mùi hôi thêm trầm trọng. Uống từng ngụm nước nhỏ thường xuyên giúp khoang miệng ẩm ướt, duy trì dòng chảy nước bọt tự nhiên để cuốn trôi cặn bã và làm loãng bớt phân tử mùi.

Vệ sinh răng miệng đúng cách: Hãy chải răng sạch sẽ sau các bữa ăn, kết hợp sử dụng chỉ nha khoa để loại bỏ mảng bám thức ăn thừa. Chú ý làm sạch bề mặt lưỡi bằng dụng cụ cạo lưỡi chuyên dụng, bởi vì vi khuẩn bám ở kẽ lưỡi là tác nhân sinh ra các hợp chất lưu huỳnh dễ bay hơi khiến hơi thở thêm khó chịu.

Sử dụng thảo mộc hỗ trợ tạo mùi thơm tự nhiên: Nhai vài lá bạc hà tươi, ngậm một nhánh đinh hương hoặc uống trà xanh không đường trong khung giờ nhịn ăn. Trà xanh chứa chất chống oxy hóa và giúp kích thích khoang miệng tiết nước bọt tự nhiên mà không phá vỡ trạng thái nhịn ăn hay kích hoạt tiết insulin.

Điều chỉnh lượng tinh bột cân bằng trong khung giờ ăn: Nếu mùi acetone trong hơi thở quá nồng nặc và gây ảnh hưởng lớn đến giao tiếp hàng ngày, bạn có thể tăng nhẹ lượng tinh bột hấp thu chậm (như yến mạch, khoai lang, gạo lứt) trong cửa sổ ăn uống. Một bữa ăn chứa carbohydrate có thể làm chậm quá trình ly giải mỡ và ức chế nồng độ acetone trong khí thở trong nhiều ngày [1]. Bạn hoàn toàn có thể điều chỉnh lượng tinh bột để tìm ra điểm cân bằng giữa tốc độ đốt mỡ và mức độ mùi cơ thể mà bản thân cảm thấy thoải mái nhất.

Hiện tượng hơi thở có mùi lạ khi thực hiện nhịn ăn gián đoạn là một phản ứng sinh lý phản ánh sự chuyển hướng năng lượng sang đốt cháy chất béo và giải phóng acetone qua đường hô hấp [1], [3]. Tình trạng này mang tính tạm thời và có xu hướng giảm bớt khi cơ thể dần thích nghi với lối sống mới [2]. Bằng cách duy trì đủ nước, giữ vệ sinh răng miệng cẩn thận và cân đối chế độ ăn phù hợp với thể trạng, bạn hoàn toàn có thể tự tin làm chủ hơi thở trên hành trình chăm sóc sức khỏe.