Nhiều phụ nữ sau sinh chịu áp lực giảm cân nhanh và muốn tiếp tục chế độ ăn hạn chế carbohydrate (low-carb hoặc ketogenic) từng áp dụng trong thai kỳ. Tuy nhiên, việc siết chặt tinh bột trong giai đoạn nuôi con bằng sữa mẹ tiềm ẩn nhiều nguy cơ chuyển hóa nghiêm trọng.
Phụ nữ đang cho con bú không nên tiếp tục hoặc bắt đầu chế độ ăn low-carb nghiêm ngặt [1], [2]. Bằng chứng hiện có gồm một thử nghiệm lâm sàng ngắn hạn và nhiều báo cáo ca bệnh ghi nhận nguy cơ nhiễm toan ceton nguy hiểm tính mạng [3], [2].
Cơ chế chuyển hóa khi cho con bú và nguy cơ toan ceton
Quá trình tiết sữa tạo ra nhu cầu chuyển hóa rất cao đối với cơ thể người mẹ [1], [4]. Khi lượng carbohydrate nạp vào bị cắt giảm mạnh (như chế độ keto dưới 50 g mỗi ngày), cơ thể cạn kiệt dự trữ glycogen và suy giảm nồng độ insulin [4], [5]. Tình trạng này thúc đẩy quá trình oxy hóa axit béo tại gan để tạo năng lượng, sinh ra các thể ceton gồm acetoacetate, beta-hydroxybutyrate và acetone [4].
Ở người bình thường, chế độ ăn ketogenic chỉ gây ketosis dinh dưỡng với nồng độ thể ceton trong máu thường dưới 54 mg/dL và máu giữ được độ pH ổn định [5]. Tuy nhiên, nhu cầu năng lượng lớn để sản xuất sữa kết hợp với thiếu hụt carbohydrate có thể đẩy người mẹ vào tình trạng nhiễm toan ceton do cho con bú (lactation ketoacidosis) [4], [5]. Khi đó, nồng độ anion trong máu tăng cao làm mất cân bằng toan-kiềm, đe dọa trực tiếp tính mạng [4], [6].
Các nghiên cứu lâm sàng nói gì về low-carb sau sinh?
Nghiên cứu can thiệp ngẫu nhiên có đối chứng năm 2009 theo dõi 7 bà mẹ cho con bú trong hai giai đoạn kéo dài 8 ngày [3]. Các đối tượng áp dụng luân phiên chế độ ăn giàu chất béo (30% carbohydrate, 55% chất béo) và chế độ giàu carbohydrate (60% carbohydrate, 25% chất béo) [3]. Kết quả cho thấy sản lượng sữa, nồng độ lactose và protein không bị thay đổi, nhưng chế độ 30% carbohydrate làm tăng tiêu hao năng lượng và tạo mức thâm hụt năng lượng hàng ngày lớn hơn đáng kể [3].
Tổng quan hệ thống năm 2024 tổng hợp 16 báo cáo ca bệnh từ năm 2012 đến 2023 về phụ nữ ăn kiêng giảm carbohydrate khi đang cho con bú [2]. Phần lớn đối tượng thực hiện chế độ ăn low-carb hoặc ketogenic để giảm cân [2]. Đa số trường hợp phải nhập viện cấp cứu với các triệu chứng buồn nôn, nôn mửa, yếu cơ, đau bụng và kiệt sức do nhiễm toan ceton [2].
Các trường hợp ghi nhận thực tế bao gồm một phụ nữ 31 tuổi ăn chế độ low-carb giàu chất béo trong 2 tuần để giảm cân và phải lọc máu cấp cứu kèm truyền glucose, insulin [4]. Một trường hợp khác năm 2017 ghi nhận người mẹ 27 tuổi ăn low-carb kết hợp mắc viêm dạ dày ruột dẫn tới nhiễm toan chuyển hóa nặng với chỉ số 3-hydroxybutyrate máu lên tới 5,4 mmol/L [7]. Đa phần các bệnh nhân hồi phục sau khi được điều trị truyền tĩnh mạch đường dextrose và bổ sung lại carbohydrate qua ăn uống [4], [7], [6].
Điều khoa học chưa biết rõ
Các nghiên cứu hiện tại chưa xác định được ngưỡng carbohydrate tối thiểu an toàn tuyệt đối cho từng cá nhân khi đang cho con bú [1], [2]. Khả năng dung nạp và sử dụng thể ceton ở mỗi người phụ nữ là khác nhau và không thể dự đoán trước qua xét nghiệm thông thường [1].
Dữ liệu về tác động dài hạn của chế độ ăn hạn chế carbohydrate đối với sự phát triển của trẻ sơ sinh vẫn còn hạn chế [2]. Tổng quan năm 2024 chưa ghi nhận biến cố bất lợi nặng ở trẻ nhưng ghi nhận có sự thay đổi trong cách thức bú mẹ [2].
Ai cần đặc biệt thận trọng?
Phụ nữ đang nuôi con hoàn toàn bằng sữa mẹ nên tránh áp dụng các chế độ ăn giảm cân cấp tốc hoặc siết carbohydrate nghiêm ngặt [1], [2]. Việc thiếu hụt cơ chất tạo sữa dễ đẩy cơ thể vào trạng thái mất cân bằng năng lượng trầm trọng [1].
Những người mẹ đang mắc các bệnh lý cấp tính như cảm cúm, viêm dạ dày ruột hoặc không thể ăn uống đầy đủ cần chú ý nguy cơ này [8], [7]. Tình trạng nhịn ăn tạm thời cộng hưởng với chế độ ăn ít tinh bột là yếu tố khởi phát nhanh chóng tình trạng toan ceton [7].
Dấu hiệu nhận biết và cách xử trí thực tế
Phụ nữ sau sinh nên ưu tiên chế độ dinh dưỡng cân bằng, đủ calo để đáp ứng nhu cầu tiết sữa thay vì vội vã cắt bỏ nhóm tinh bột [1], [4]. Giảm cân chủ động bằng biện pháp cực đoan không được khuyến khích trong thời gian cho con bú [1].
Nếu đang ăn chế độ giảm tinh bột mà xuất hiện các dấu hiệu như buồn nôn, nôn mửa liên tục, thở gấp, mệt mỏi li bì hoặc mất nước, người mẹ cần ngừng chế độ ăn và đến ngay cơ sở y tế [4], [2]. Tình trạng toan ceton khi cho con bú có thể đảo ngược nhanh chóng nếu được chẩn đoán sớm và bù đủ carbohydrate [7], [6].
Phụ nữ sau sinh cho con bú không nên tiếp tục ăn low-carb nghiêm ngặt. Việc đáp ứng đủ nhu cầu năng lượng và carbohydrate giúp bảo vệ an toàn chuyển hóa cho người mẹ và duy trì nguồn sữa cho trẻ.






