Nhiều vận động viên võ thuật thường cắt giảm tinh bột nhằm giảm cân nhanh trước ngày cân trọng lượng thi đấu. Phương pháp này khiến cơ thể tụt nước gắn với glycogen, nhưng việc thiếu hụt năng lượng có thể ảnh hưởng trực tiếp đến lực đánh và thể lực trên sàn đấu. Các nghiên cứu hiện tại chủ yếu tập trung vào việc giảm cân cấp tốc (RWL) thông qua hạn chế nước và thức ăn tổng thể, chưa có thử nghiệm tách riêng tác động độc lập của chế độ low-carb thuần túy [1], [2].
Việc giảm cân nhanh có thể làm suy giảm sức mạnh tối đa và khả năng lặp lại nỗ lực cường độ cao ngay sau thời điểm cân [1]. Tuy nhiên, nếu mức giảm duy trì ở ngưỡng an toàn và có đủ thời gian bù đắp năng lượng, các chỉ số vận động có thể phục hồi một phần [3], [4].
Giảm cân cấp tốc tác động thế nào đến sức mạnh cơ bắp?
Quá trình giảm cân cấp tốc gây ra sự sụt giảm nhẹ về sức mạnh tối đa và sức bền cơ bắp ngay trước trận đấu. Một phân tích tổng hợp năm 2022 chỉ ra rằng ngay sau khi giảm cân nhanh, vận động viên bị giảm sức mạnh tối đa (g = -0,29) và giảm hiệu suất vận động cường độ cao lặp lại (g = -0,37) [1]. Việc hạn chế thức ăn và làm mất nước khiến cơ thể suy kiệt nguồn cơ chất dự trữ, từ đó làm giảm khả năng phát lực tức thời [1], [5].
Tình trạng giảm hiệu suất thể chất diễn ra rõ rệt hơn khi tỷ lệ cắt cân vượt quá khả năng chịu đựng của cơ thể. Trong một tổng quan hệ thống năm 2023 trên 184 vận động viên võ thuật, có 10 trên 16 nghiên cứu ghi nhận các tác động tiêu cực đến sức mạnh, khả năng phát lực và cảm giác mệt mỏi khi cắt giảm từ 3% đến 6% trọng lượng cơ thể hoặc cao hơn [2]. Ngược lại, 6 nghiên cứu còn lại cho thấy mức cắt cân khoảng 5% không làm thay đổi đáng kể các thông số thi đấu [2].
Bằng chứng khoa học về việc hồi phục thể lực sau khi bù cân
Khả năng lấy lại sức mạnh sau khi cân phụ thuộc lớn vào thời gian nghỉ ngơi và chiến lược bù nước cùng dinh dưỡng. Phân tích tổng hợp năm 2022 cho thấy hiệu suất vận động tổng thể không có sự khác biệt giữa thời điểm trước khi giảm cân và sau khi hồi cân từ 3 đến 36 giờ (g = 0,22; khoảng tin cậy 95%, -0,18 đến 0,62) [1]. Dù vậy, dữ liệu định tính cho thấy sức mạnh tối đa và công suất phát lực sau hồi cân vẫn chỉ tương đương mức vừa giảm cân xong, chưa thể khẳng định đã phục hồi hoàn toàn như ban đầu [1].
Thời gian hồi phục đóng vai trò quyết định đối với ngưỡng cắt cân cho phép. Các dữ liệu tổng hợp cho thấy vận động viên có thể xử lý mức giảm đến 5% khối lượng cơ thể nếu có trên 3 giờ để hồi phục sau buổi cân chính thức [3]. Tại giải Vô địch Quốc gia Tây Ban Nha năm 2013 trên 163 vận động viên, việc tái bù nước một phần trong 13 đến 18 giờ trước trận đấu đã giúp nhóm mất nước nghiêm trọng tăng vận tốc co cơ khi đẩy ngực từ 2,8% đến 7,3% và tăng công suất nhảy bật 2,8% [5].
Một nghiên cứu sơ bộ năm 2022 trên 7 vận động viên MMA ghi nhận việc hồi cân trong 24 giờ giúp cải thiện thời gian phản xạ nhưng lại làm chậm chuyển động chi và có thể làm giảm độ chính xác cũng như lực đòn đánh [6].
Tổn thương sinh học và suy giảm phục hồi do siết cân nhanh
Cắt giảm cân nặng nhanh chóng gây tổn thương tế bào cơ và gia tăng đáng kể nguy cơ chấn thương thể thao. Một tổng quan năm 2025 gồm 17 nghiên cứu trên các võ sĩ boxing, judo, taekwondo và MMA cho thấy giảm 2-10% thể trọng trong 1-7 ngày làm tăng nồng độ men creatine kinase lên mức đỉnh điểm 713,4 +- 194,6 U/L, báo hiệu tình trạng hủy hoại sợi cơ [7].
Căng thẳng sinh học trong giai đoạn siết cân thể hiện qua các thông số sau:
- Mức độ mệt mỏi cảm nhận tăng từ thang điểm 41,8 +- 0,9 lên 51,3 +- 2,0 A.U. [7].
- Điểm phục hồi suy giảm từ 101,40 +- 2,52 xuống 87,63 +- 2,47 A.U. [7].
- Tỷ lệ chấn thương ở vận động viên nữ lên tới 45,62 ca trên 1000 lần tiếp xúc thi đấu [7].
- Chất lượng giấc ngủ giảm sút nhẹ từ 5,15 +- 1,83 lên 5,52 +- 1,71 A.U. [7].
- Phản ứng nồng độ cortisol có sự biến động phức tạp, tăng từ 499,9 +- 107,8 lên 731,6 +- 80,2 nmol/L ở một số nghiên cứu [7].
Ai nên thận trọng khi thực hiện siết cân cấp tốc?
Việc cắt giảm trọng lượng trước ngày thi đấu đòi hỏi sự giám sát y tế chặt chẽ nhằm tránh những tai biến nguy hiểm. Tỷ lệ vận động viên áp dụng các biện pháp này rất cao, lên đến 75,6% ở nam và 88,6% ở nữ trong môn taekwondo cấp quốc gia và quốc tế [3].
Các đối tượng và trường hợp sau đây cần thận trọng:
- Vận động viên có thời gian hồi phục sau cân dưới 3 giờ: Nguy cơ tụt sức mạnh rất cao do không đủ thời gian bù nước và carbohydrate [3].
- Người có ý định giảm vượt quá 5% trọng lượng cơ thể trong thời gian dưới 7 ngày [4].
- Vận động viên nữ: Thống kê ghi nhận tỷ lệ chấn thương tăng cao khi bước vào giai đoạn ép cân [7].
- Những người lạm dụng phương pháp nguy hiểm: Dùng thuốc lợi tiểu, thuốc nhuận tràng hoặc xông hơi quá mức có thể dẫn đến suy kiệt và đe dọa tính mạng [8].
Điều chưa biết từ các nghiên cứu hiện tại
Khoa học hiện chưa có dữ liệu tách biệt về tác động dài hạn của việc cắt giảm tinh bột đơn thuần so với mất nước nói chung trong thi đấu đối kháng. Các trích đoạn nghiên cứu hiện tại chỉ khảo sát chung về hiện tượng giảm cân cấp tốc thông qua nhịn ăn, nhịn uống, xông hơi hoặc hạn chế calo mà chưa phân tích riêng lượng mất nước từ kho dự trữ glycogen [1], [7].
Mức độ phục hồi toàn diện của sức mạnh tối đa sau giai đoạn nạp lại năng lượng vẫn chưa được làm sáng tỏ hoàn toàn [1]. Ngoài ra, ảnh hưởng cơ sinh học đối với độ chuẩn xác của đòn đánh và tốc độ chuyển động sau khi hồi cân mới chỉ được khảo sát trên các cỡ mẫu rất nhỏ và cho kết quả chưa đồng nhất [6].
Cách tiếp cận an toàn cho vận động viên võ thuật
Vận động viên cần giới hạn mức giảm thể trọng tối đa không vượt quá 5% khối lượng cơ thể trong vòng dưới 7 ngày [4]. Mức giảm này đã được chứng minh là không làm suy giảm đáng kể sức mạnh và công suất phát lực nếu được kiểm soát tốt [4].
Sau khi hoàn thành buổi cân chính thức, việc bù nước và các thực phẩm giàu carbohydrate cần được tiến hành ngay lập tức để tái tạo thể lực [2]. Vận động viên nên tham khảo ý kiến của bác sĩ thể thao và chuyên gia dinh dưỡng để xây dựng lộ trình siết cân khoa học, không tự ý áp dụng các biện pháp ép cân tiêu cực [8].





