Nhiều người khi mới cắt giảm tinh bột thường phàn nàn về cảm giác uể oải, kém tập trung và cho rằng chế độ low-carb gây "sương mù não". Hiện tượng suy giảm độ tỉnh táo tạm thời này thường được nhắc đến trong các diễn đàn ăn kiêng. Tuy nhiên, bằng chứng khoa học ghi nhận thực tế phức tạp và cân bằng hơn so với trải nghiệm chủ quan của người dùng.
Các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trên người cho thấy chế độ low-carb không gây suy giảm chức năng nhận thức dài hạn, dù một số dữ liệu ghi nhận sự sụt giảm độ tỉnh táo trong tuần đầu tiên [1] [2]. Các thay đổi tiêu cực nếu có chỉ mang tính ngắn hạn khi cơ thể thích nghi với nguồn năng lượng mới [2].
Chế độ ăn low-carb có gây sương mù não không?
Chế độ ăn low-carb không làm suy giảm nhận thức hay trí nhớ về lâu dài, nhưng tuần đầu có thể xuất hiện phản xạ chậm hơn ở một số người [1] [2].
Bằng chứng lâm sàng ở người trưởng thành thừa cân hoặc béo phì chứng minh low-carb không làm giảm khả năng ghi nhớ [1] [3]. Cảm giác "sương mù não" chủ yếu xuất hiện ở giai đoạn đầu cắt giảm tinh bột nghiêm ngặt [2]. Trong các can thiệp kéo dài từ 8 đến 52 tuần, chức năng trí tuệ nhìn chung tương đương với chế độ ăn giàu carbohydrate [4] [5].
Cơ chế phản ứng của não bộ khi cắt giảm tinh bột
Não người phụ thuộc gần như hoàn toàn vào quá trình oxy hóa glucose để duy trì hoạt động năng lượng hàng ngày [6]. Khi lượng carbohydrate nạp vào giảm mạnh, nguồn cung cấp glucose tức thì cho các tế bào thần kinh bị xáo trộn [1].
Ở động vật, nghiên cứu trên 24 con lợn thu nhỏ Gottingen cho thấy chế độ ăn ít carbohydrate kết hợp nhiều chất béo và cholesterol làm suy giảm trí nhớ không gian và trí nhớ làm việc [7]. Chế độ ăn này đồng thời làm tăng nồng độ triglyceride trong máu mà không làm thay đổi các dấu ấn viêm như protein phản ứng C hay BDNF trong mô não [7]. Tuy nhiên, kết quả từ mô hình động vật ăn nhiều mỡ bão hòa không thể suy diễn nguyên vẹn cho chế độ ăn của con người [7].
Nghiên cứu ngắn hạn: Khả năng tập trung thay đổi thế nào trong tuần đầu?
Bằng chứng về sự suy giảm nhận thức trong tuần đầu áp dụng chế độ low-carb còn hạn chế và cho kết quả chưa thống nhất [1] [2].
Một thử nghiệm trên 47 người trưởng thành thừa cân theo dõi chức năng nhận thức ở tuần 1, 4, 12 và 24 [1]. Kết quả cho thấy không có sự khác biệt nào giữa nhóm low-carb và nhóm high-carb về độ chính xác hay tốc độ xử lý ở mốc 1 tuần [1]. Cả hai nhóm đều có sự cải thiện độ chính xác trong bài kiểm tra Stroop theo thời gian [1].
Ngược lại, một nghiên cứu sơ bộ trên 20 nam giới áp dụng chế độ ăn ketogenic với 74% năng lượng từ chất béo và 1,5% từ carbohydrate trong 7 ngày [2]:
- Trí nhớ không có sự thay đổi sau 7 ngày can thiệp [2].
- Thời gian phản xạ đơn giản và phức tạp bị kéo dài hơn một chút [2].
- Độ tỉnh táo và trạng thái bình tĩnh suy giảm rõ rệt sau chế độ ăn nhiều chất béo ít bột đường [2].
- Hạn chế lớn của thử nghiệm này là không có nhóm đối chứng song song để so sánh [2].
Một nghiên cứu chéo khác trên 16 nam giới trẻ tuổi trong 5 ngày ăn chế độ 70% chất béo và 4% carbohydrate cũng được thực hiện để đánh giá tác động tức thì này [2].
Nghiên cứu dài hạn: Chức năng nhận thức sau 8 đến 52 tuần
Các thử nghiệm lâm sàng dài hạn xác nhận việc cắt giảm carbohydrate không làm suy thoái chức năng trí tuệ [4] [5].
Thời gian Số lượng người tham gia Can thiệp Kết quả nhận thức chính 8 tuần [3] 93 người béo phì Low-carb (LCHF) so với High-carb (HCLF), giảm 30% năng lượng Trí nhớ làm việc không khác biệt; tốc độ xử lý ở nhóm LCHF cải thiện ít hơn nhóm HCLF [3]. 24 tuần [1] 47 người béo phì Low-carb (n=22) so với High-carb (n=25) Cả hai nhóm cải thiện bài test Stroop; không có sự khác biệt giữa hai chế độ [1]. 52 tuần [5] 106 người béo phì Low-carb (LC) so với Low-fat (LF) (1433–1672 kcal/ngày) Trí nhớ làm việc cải thiện ở cả hai nhóm; tốc độ xử lý không bị ảnh hưởng bởi loại chế độ ăn [5]. 52 tuần [4] 115 người mắc đái tháo đường típ 2 Low-carb kết hợp tập thể dục 60 phút (3 ngày/tuần) Không có khác biệt ở 9 bài kiểm tra nhận thức; giảm cân giúp tăng tốc độ tri giác [4].Ở nghiên cứu 52 tuần, dù nhận thức không suy giảm, nhóm low-carb có mức độ cải thiện tâm trạng kém hơn nhóm ít béo, thể hiện qua các thang điểm về lo âu và bối rối [5].
Hiểu lầm phổ biến về low-carb và hoạt động trí não
Quan niệm cho rằng ăn ít tinh bột sẽ làm teo não hoặc hỏng trí nhớ vĩnh viễn là hoàn toàn sai lệch [4] [5].
Dữ liệu dài hạn trên 115 bệnh nhân đái tháo đường típ 2 cho thấy chế độ ăn rất ít carbohydrate không gây bất kỳ tác động tiêu cực nào lên trí nhớ làm việc hay trí nhớ ngắn hạn [4]. Nghiên cứu theo dõi đoàn hệ 1252 người tại Anh cũng chỉ ra rằng chỉ số đường huyết (GI) của chế độ ăn ở tuổi 53 không dự đoán sự suy giảm nhận thức hay trí nhớ ở tuổi 69 [6]. Sự suy giảm này chủ yếu liên quan đến trình độ học vấn và khả năng nhận thức từ thời niên thiếu [6].
Những điều khoa học chưa làm rõ
Các nghiên cứu hiện tại chưa theo dõi chi tiết diễn biến nhận thức từng ngày trong 3 đến 5 ngày đầu tiên khi mới bắt đầu cắt giảm carb. Hầu hết các thử nghiệm lâm sàng chỉ kiểm tra nhận thức theo các mốc tuần hoặc tháng [1] [5].
Sự khác biệt giữa việc giảm carb mức độ vừa phải và chế độ ketosis nghiêm ngặt (dưới 5% carb) đối với mức độ tỉnh táo vẫn chưa được phân định rõ ràng trong các thử nghiệm quy mô lớn [2] [8]. Ngoài ra, vai trò điều hòa của hệ vi sinh vật đường ruột lên trục não - ruột khi thay đổi tỷ lệ chất bột đường vẫn đang dừng lại ở các giả thuyết nghiên cứu [8].
Ai nên thận trọng khi áp dụng chế độ low-carb?
Những người cần độ tập trung cao độ ngay lập tức hoặc có bệnh lý nền cần lưu ý kỹ trước khi cắt giảm mạnh tinh bột:
- Người lái xe đường dài hoặc vận hành máy móc nguy hiểm: Nguy cơ kéo dài thời gian phản xạ trong tuần đầu có thể gây mất an toàn [2].
- Bệnh nhân đái tháo đường đang dùng thuốc hạ đường huyết: Cần có sự giám sát của bác sĩ vì thay đổi đột ngột lượng carb có thể ảnh hưởng đến kiểm soát đường huyết [4].
- Người có tiền sử rối loạn cảm xúc hoặc trầm cảm: Nghiên cứu 1 năm cho thấy chế độ low-carb có thể cải thiện cảm xúc kém hơn so với chế độ ăn ít chất béo [5].
Áp dụng thực tế để hạn chế cảm giác uể oải
Khi bắt đầu áp dụng chế độ low-carb, bạn không nên cắt giảm toàn bộ lượng tinh bột một cách đột ngột trong một ngày. Việc hạ dần lượng carbohydrate qua từng tuần giúp cơ thể và não bộ có thời gian điều chỉnh việc sử dụng năng lượng [2] [6].
Bên cạnh đó, việc kết hợp tập thể dục đều đặn 60 phút mỗi lần, 3 buổi mỗi tuần như trong phác đồ nghiên cứu hỗ trợ quản lý cân nặng mà không gây hại nhận thức [4]. Hãy luôn uống đủ nước và tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng nếu xuất hiện tình trạng mệt mỏi kéo dài.
Tóm lại, hiện tượng "sương mù não" khi ăn low-carb nếu xảy ra thường chỉ là phản ứng tạm thời trong thời gian đầu thích nghi [2]. Về lâu dài, các bằng chứng lâm sàng khẳng định low-carb không làm tổn hại đến khả năng ghi nhớ hay tư duy của người trưởng thành [4] [1] [5].




