Nhiều người có thói quen uống bột bổ sung chất xơ hoặc ăn bữa giàu xơ ngay cùng lúc uống thuốc tây hằng ngày để tiện nhớ. Tuy nhiên, thói quen này khiến không ít người băn khoăn liệu chất xơ có cản trở cơ thể hấp thu hoạt chất và làm giảm hiệu quả điều trị của thuốc hay không.

Câu trả lời ngắn gọn là chất xơ ở lượng cao có thể làm giảm hấp thu thuốc khi dùng cùng thời điểm [1]. Tuy nhiên, mức độ bằng chứng hiện nay còn hạn chế vì nhiều dữ liệu mới dừng ở mô hình ống nghiệm [1]. Các kết quả đáng chú ý khác lại xuất phát từ thí nghiệm trên động vật [2]. Ngoài ra, nhiều nhận định về nguy cơ tương tác vẫn mang tính lý thuyết nên cần thêm nghiên cứu trên người để kiểm chứng [3]. Các tài liệu được xem xét cũng chưa có dữ liệu về thuốc tuyến giáp và chưa nêu mốc giờ giãn cách cụ thể.

Vì sao chất xơ ảnh hưởng đến hấp thu thuốc tây?

Chất xơ không chỉ đi qua đường tiêu hóa mà còn có thể tạo ra tương tác vật lý, hóa học hoặc sinh lý với thuốc uống cùng [4]. Một cơ chế được ghi nhận là chất xơ tạo thành dung dịch có độ nhớt cao trong đường tiêu hóa [2]. Lớp dịch nhớt này làm chậm tốc độ làm rỗng dạ dày và giữ phân tử thuốc lại bên trong, khiến lượng thuốc hấp thu vào máu giảm xuống [2].

Bên cạnh tác động lên thuốc, chất xơ còn có thể tương tác với quá trình hấp thu một số chất dinh dưỡng từ khẩu phần ăn [5]. Ở góc độ rộng hơn, các sản phẩm bổ sung có thể ảnh hưởng đến thuốc theo cơ chế dược động học làm thay đổi hấp thu, chuyển hóa, hoặc cơ chế dược lực học làm thay đổi tác dụng của thuốc [3]. Khi lượng thuốc vào máu giảm xuống dưới ngưỡng cần thiết, hiệu quả điều trị có nguy cơ bị suy giảm [2].

Nghiên cứu nói gì về chất xơ và các nhóm thuốc?

Thuốc chống đông máu đường uống (nhóm tim mạch): Một nghiên cứu trong ống nghiệm công bố năm 2021 đã khảo sát tác động của chất xơ lên các thuốc chống đông máu đường uống trực tiếp gồm dabigatran, rivaroxaban và apixaban [1]. Kết quả cho thấy lượng cao chất xơ hòa tan, chất xơ không hòa tan và cellulose làm giảm đáng kể sinh khả dụng, tức tỷ lệ thuốc đi vào tuần hoàn, của cả ba loại thuốc này [1]. Ngược lại, lượng chất xơ thấp hoặc vừa phải trong một bữa ăn cân đối đủ đạm, béo và tinh bột không gây ảnh hưởng đáng kể đến sinh khả dụng của thuốc [1].

Thuốc tiểu đường metformin: Năm 2017, một nghiên cứu trên thỏ mắc tiểu đường đã đánh giá việc dùng vỏ hạt mã đề (Plantago ovata husk), một nguồn chất xơ, cùng với thuốc metformin [2]. Khi dùng đồng thời, chất xơ làm giảm nồng độ đỉnh của metformin trong máu do làm chậm làm rỗng dạ dày và giữ thuốc trong khối dịch nhớt [2]. Tuy vậy, nhóm thỏ dùng kết hợp cả metformin và chất xơ lại giảm đường huyết nhiều nhất, đồng thời có sự khác biệt lớn về nồng độ insulin giữa từng cá thể thỏ [2].

Thuốc hạ mỡ máu và thuốc thần kinh trung ương: Một tổng quan năm 1999 cho biết các chế phẩm bổ sung chất xơ được khuyến nghị dùng phối hợp trong quá trình điều trị bằng thuốc hạ cholesterol máu, dù cần lưu ý tương tác với hấp thu dưỡng chất [5]. Trong khi đó, một bài tổng quan năm 2013 cảnh báo việc dùng đồng thời chất xơ với thuốc chống trầm cảm hoặc thuốc chống loạn thần có thể dẫn đến tương tác [6]. Tài liệu này cũng lưu ý cần thận trọng khi bổ sung chất xơ trong quá trình điều trị bệnh Parkinson [6].

Điều chưa biết về khoảng cách uống chất xơ và thuốc

Dù người bệnh rất cần biết khoảng cách uống chất xơ an toàn là bao lâu, các tài liệu nghiên cứu hiện có không đưa ra con số giờ hay phút cụ thể. Nghiên cứu năm 2021 chỉ gợi ý có thể cần duy trì một khoảng cách thời gian giữa lúc uống thuốc chống đông đường uống với bữa ăn chứa nhiều cellulose và inulin [1]. Nhóm tác giả cũng nhấn mạnh cần thêm các nghiên cứu trên cơ thể sống để đánh giá rõ hơn tác động thực tế của chất xơ [1].

Đối với thuốc tuyến giáp, toàn bộ các nghiên cứu được cung cấp không có dữ liệu khảo sát tương tác với chất xơ. Do đó, chưa thể kết luận mức độ ảnh hưởng hay thời gian giãn cách cho người đang điều trị bệnh lý tuyến giáp từ nguồn tài liệu này. Tương tự, kết quả về tương tác giữa chất xơ và metformin mới thu được trên động vật nên chưa đủ cơ sở để áp dụng trực tiếp thành hướng dẫn giờ uống cho người bệnh [2].

Ai nên thận trọng khi uống chất xơ với thuốc?

Theo tổng quan về tương tác giữa sản phẩm bổ sung và thuốc, nhóm có nguy cơ cao nhất là người mắc bệnh mạn tính và đang dùng nhiều loại thuốc cùng lúc [3]. Những người sử dụng thuốc có khoảng điều trị hẹp cần đặc biệt lưu ý vì thay đổi nhỏ trong hấp thu cũng có thể ảnh hưởng lớn đến hiệu quả hoặc độ an toàn [3]. Người suy giảm chức năng cơ quan, có biến thể di truyền về chuyển hóa thuốc, trẻ em hoặc người cao tuổi cũng dễ gặp rủi ro tương tác hơn [3].

Xét theo từng nhóm thuốc trong các nghiên cứu, người đang dùng thuốc chống đông máu đường uống cần tránh uống thuốc cùng bữa ăn hoặc chế phẩm quá giàu chất xơ [1]. Người bệnh tiểu đường dùng metformin cũng không nên tự ý thêm chế phẩm chất xơ liều cao khi chưa hỏi bác sĩ vì có thể làm thay đổi quá trình hấp thu thuốc [2]. Ngoài ra, người điều trị dài ngày các rối loạn thần kinh trung ương như trầm cảm, rối loạn tâm thần hoặc Parkinson cần thận trọng khi dùng chất xơ bổ sung [6].

Cách áp dụng thực tế khi đang điều trị bằng thuốc tây

Nếu đang dùng thuốc kê đơn hằng ngày, bạn nên ưu tiên bổ sung chất xơ ở mức vừa phải từ bữa ăn cân đối thay vì dùng chế phẩm chất xơ liều cao ngay sát giờ uống thuốc [1]. Dữ liệu trên thuốc chống đông cho thấy chất xơ ở mức thấp đến vừa phải trong bữa ăn đủ nhóm chất ít làm thay đổi sinh khả dụng thuốc hơn so với lượng chất xơ cao [1]. Tuy vậy, đặc tính hấp thu của mỗi loại thuốc khác nhau nên bạn vẫn cần tuân theo hướng dẫn riêng trên từng đơn thuốc.

Vì các nghiên cứu hiện có chưa chốt được khoảng cách uống chất xơ tính bằng giờ, người bệnh không nên tự đoán thời gian giãn cách hay tự ngưng thuốc đang điều trị. Trước khi dùng thêm bất kỳ chế phẩm chất xơ nào, hãy trao đổi với bác sĩ hoặc dược sĩ về toàn bộ các thuốc bạn đang sử dụng. Nhân viên y tế sẽ giúp bạn xác định thời điểm uống phù hợp và theo dõi hiệu quả điều trị an toàn hơn.

Kết luận

Chất xơ mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe, nhưng dùng lượng cao cùng lúc với một số thuốc tây có thể làm giảm hấp thu thuốc và ảnh hưởng đến hiệu quả điều trị. Vì bằng chứng hiện tại chủ yếu mới ở mức ống nghiệm và động vật, đồng thời còn thiếu dữ liệu về thuốc tuyến giáp hay mốc giờ cụ thể, người đang điều trị bệnh mạn tính nên ăn uống cân đối và hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng chế phẩm chất xơ bổ sung.