Nhiều người thường xuyên cảm thấy cộm xốn, cay mắt hoặc mỏi mắt dù đã nhỏ nước mắt nhân tạo liên tục trong ngày. Thói quen phổ biến là đưa tay dụi mắt, nhưng hành động này không giải quyết được nguồn cơn của tình trạng khô rát kéo dài.
Thực tế, nguyên nhân hàng đầu khiến mắt khô rát là do tắc nghẽn tuyến bã nhờn Meibomian nằm dọc theo bờ mi [1], [2]. Việc mát-xa bờ mi và ép cơ học đúng cách giúp tạo lực nén vật lý để tống xuất dịch nhờn ứ đọng, giải phóng bít tắc ống tuyến và khôi phục màng bảo vệ mắt tự nhiên [1], [2].
Tuyến Meibomian và vai trò của lớp dầu nước mắt
Tuyến Meibomian là các tuyến bã nhờn nằm bên dưới kết mạc mi mắt, không thể nhìn thấy bằng mắt thường nếu không có thiết bị chụp hình hồng ngoại [1], [3]. Các tuyến này giữ vai trò tiết ra chất nhờn (meibum) lên bề mặt nhãn cầu nhằm bảo vệ và bôi trơn cho mắt [3], [4].
Lớp dầu này tạo thành tầng ngoài cùng của màng phim nước mắt, ngăn cản sự bay hơi nhanh chóng của nước [3]. Khi các tuyến này bị rối loạn chức năng (MGD), đoạn cuối ống dẫn tuyến bị bít tắc và chất tiết biến đổi bất thường, dẫn đến bệnh lý khô mắt bốc hơi [1], [3], [2]. Lúc này, nước mắt bốc hơi rất nhanh làm xuất hiện các triệu chứng kích ứng, tổn thương bề mặt nhãn cầu và giảm thị lực thoáng qua [4].
Cơ chế ép cơ học giải phóng ứ đọng như thế nào?
Khi tuyến Meibomian bị tắc nghẽn, các chất bã nhờn không thể tự thoát ra mà đông đặc lại bên trong lòng ống [2]. Việc chỉ điều trị viêm hoặc nhiễm trùng ở bờ mi và bề mặt nhãn cầu là chưa đủ nếu không giải phóng được sự tắc nghẽn cơ học của tuyến [2].
Thao tác mát-xa và ép cơ học tác động một áp lực trực tiếp lên bề mặt mi mắt [2]. Lực nén này đẩy khối dầu ứ đọng di chuyển dọc theo chiều ống tuyến và thoát ra ngoài qua các lỗ chân lông ở bờ mi [3], [2]. Tuy nhiên, các mô của mi mắt bao gồm nhiều lớp da, cơ và sụn mi có tính cách nhiệt, khiến việc làm mềm chất nhờn đòi hỏi kết hợp nhiệt độ phù hợp trước khi ép cơ học để đạt kết quả tối ưu [2].
Bằng chứng khoa học về hiệu quả mát-xa bờ mi
Nhiều nghiên cứu lâm sàng đã phân tích chi tiết tác động của việc tác động lực ép và mát-xa lên hệ thống tuyến Meibomian:
Nghiên cứu can thiệp tiến cứu công bố năm 2021 đã đánh giá hiệu quả của phương pháp mát-xa nhiệt kết hợp ép cơ học trên 49 bệnh nhân rối loạn chức năng tuyến Meibomian chia làm 2 nhóm: nhóm 1 gồm 29 người bị mất tuyến mức độ nhẹ đến trung bình (điểm mi mắt từ 0 đến 4) và nhóm 2 gồm 20 người bị mất tuyến nặng (điểm mi mắt từ 5 đến 6) [1]. Người tham gia được thực hiện mát-xa nhiệt và ép cơ học mỗi tuần một lần trong 4 tuần, chỉ dùng thêm nước mắt nhân tạo không chất bảo quản [1].
Đến tuần thứ 5, kết quả cho thấy ở cả hai nhóm, chỉ số bệnh bề mặt nhãn cầu (OSDI), thời gian vỡ phim nước mắt (TBUT), khả năng bài tiết của tuyến và điểm chụp tuyến Meibomian đều cải thiện đáng kể [1]. Khi tính chung toàn bộ bệnh nhân, điểm nhuộm giác mạc, OSDI và điểm chụp tuyến đều giảm, còn TBUT và khả năng tống dịch nhờn tăng lên rõ rệt [1]. Điều này chứng minh mát-xa nhiệt và ép cơ học có hiệu quả đối với bệnh nhân bị mất tuyến Meibomian bất kể mức độ nặng hay nhẹ [1].
Một nghiên cứu đối chứng năm 2024 khảo sát trên 40 người bị khô mắt nhằm so sánh hiệu quả giữa việc chỉ chườm ấm mi mắt trong 10 phút bằng mặt nạ nhiệt (HEM) với việc chườm ấm kết hợp mát-xa bờ mi bằng thiết bị chuyên dụng EyePeace (EP) trên mắt đối bên [3]. Đánh giá tại mốc 30 phút sau thực hiện cho thấy nhóm kết hợp mát-xa có sự cải thiện vượt trội về độ dày lớp lipid màng nước mắt (đạt 2,40 +- 0,50 so với 2,18 +- 0,45) và mức độ bài xuất tuyến meibum (đạt 0,98 +- 0,70 so với 0,68 +- 0,53) [3]. Thời gian vỡ màng nước mắt không xâm lấn (NITBUT) và chiều cao liềm nước mắt cũng duy trì cải thiện lần lượt đến 5 phút và 15 phút [3].
Một thử nghiệm năm 2024 khác trên 24 người (độ tuổi trung bình 26 +- 6,9) được sưởi ấm mi mắt 5 phút kết hợp 5 phút mát-xa cho thấy chiều cao liềm nước mắt (TMH) tăng lên và hiệu quả này được duy trì sau 5 phút mát-xa mi mắt [5]. Đồng thời, độ bền vững của màng phim nước mắt cũng được duy trì nhờ 5 phút mát-xa bờ mi [5].
Một nghiên cứu hồi cứu tại bệnh viện mắt công bố năm 2025 trên 220 bệnh nhân (440 mắt) bị rối loạn tuyến Meibomian so sánh nhóm chỉ mát-xa bờ mi tiêu chuẩn (119 người) và nhóm mát-xa kết hợp châm cứu bấm huyệt (101 người) [6]. Kết quả ghi nhận cả hai nhóm đều cải thiện chức năng nước mắt, trong đó nhóm có kết hợp cho thấy hiệu quả vượt trội hơn về thời gian vỡ phim nước mắt, thử nghiệm Schirmer, khả năng bài tiết tuyến và điểm bất thường bờ mi [6].
Các thiết bị hỗ trợ ép tuyến cơ học hiện đại
Bên cạnh thao tác tự làm thủ công, y học hiện đại đã phát triển các thiết bị ứng dụng nguyên lý nhiệt và ép cơ học đồng thời:
Nghiên cứu về hệ thống xung nhiệt LipiFlow chỉ ra rằng thiết bị này tác động nhiệt vào cả bề mặt kết mạc mi trên và mi dưới, đồng thời dùng túi khí tạo áp lực ép cơ học lên mặt ngoài mí mắt trong một lần điều trị kéo dài 12 phút [2]. Thiết bị giúp giải phóng tắc nghẽn tuyến thuận tiện hơn so với phương pháp chườm ấm thông thường [2].
Một nghiên cứu năm 2022 thực hiện trên 30 bệnh nhân rối loạn chức năng tuyến Meibomian đã so sánh một lần điều trị bằng LipiFlow (15 người) với việc tự mát-xa bờ mi tại nhà một lần mỗi ngày trong 3 tháng (15 người) [7]. Kết quả sau 3 tháng cho thấy cả hai phương pháp đều cải thiện triệu chứng chủ quan lẫn dấu hiệu khách quan, tuy nhiên nhóm dùng LipiFlow đạt hiệu quả vượt trội hơn [7].
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2021 về thiết bị sưởi ấm có kiểm soát SmartLid (TearCare) kết hợp dụng cụ cầm tay để ép cơ học lấy dịch dầu đã hóa lỏng trên 92 bệnh nhân khô mắt (176 mắt) [4]. Sau khoảng 8 đến 12 tuần chỉ với một lần can thiệp, điểm số đánh giá khô mắt SPEED trung bình giảm từ 16 xuống còn 9, đồng thời điểm số bài xuất tuyến Meibomian tăng từ 5,0 lên 9,0 ở mắt phải và từ 4,0 lên 9,0 ở mắt trái [4].
Lợi ích thực tế và rào cản cần lưu ý
Mát-xa bờ mi đem lại lợi ích rõ rệt trong việc cải thiện độ dày màng mỡ nước mắt và độ ổn định của bề mặt nhãn cầu [1], [3]. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học cũng chỉ ra rào cản lớn nhất của phương pháp tự mát-xa và chườm ấm thủ công tại nhà là tính tuân thủ kém [2], [7].
Theo một nghiên cứu lâm sàng, tỷ lệ bệnh nhân tuân thủ tự mát-xa bờ mi đều đặn mỗi ngày chỉ đạt mức 30% [7]. Hơn nữa, việc tự chườm ấm bên ngoài gặp trở ngại do nhiệt phải đi qua nhiều lớp da, cơ và sụn mi mới đến được tuyến Meibomian, dẫn đến hiệu quả kém hơn các thiết bị chuyên dụng nếu làm không đúng kỹ thuật [2]. Dù vậy, phương pháp can thiệp bằng thiết bị công nghệ cao lại đi kèm chi phí đáng kể do các đầu kích hoạt chỉ dùng một lần [7].
Ai nên thận trọng khi thực hiện ép mi mắt?
Các thao tác ép cơ học và mát-xa mắt đòi hỏi lực tác động vừa phải và vị trí chính xác:
Người đang có tổn thương viêm kết mạc cấp, nhiễm trùng mắt hoạt tính hoặc vừa phẫu thuật mắt cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa mắt trước khi thực hiện. Việc đè ép quá mạnh có thể gây kích ứng hoặc tổn hại giác mạc. Nghiên cứu thực tế ghi nhận các thông số an toàn như thị lực điều chỉnh tối đa và nhãn áp không bị ảnh hưởng xấu nếu thao tác thực hiện đúng chuẩn y khoa [3], [7].
Nếu người bệnh có các bệnh lý nền về mắt hoặc xuất hiện các triệu chứng đau rát bất thường sau can thiệp, cần ngừng mát-xa và đến cơ sở y tế để được kiểm tra.
Hướng dẫn áp dụng mát-xa bờ mi đúng cách
Để giải phóng dịch nhờn hiệu quả tại nhà, người bệnh nên thực hiện theo các bước khoa học:
Đầu tiên, cần làm mềm chất nhờn ứ đọng bằng nhiệt. Có thể chườm ấm vùng mắt trong khoảng 5 đến 10 phút trước khi bắt đầu ép cơ học [3], [5]. Nhiệt độ giúp hóa lỏng khối dầu đông đặc trong lòng tuyến [2], [4].
Tiếp theo, tiến hành mát-xa và ép mi mắt nhẹ nhàng trong khoảng 5 phút [5]. Hướng ép cơ học phải đi từ phía đáy tuyến hướng về phía bờ mi (nơi có lỗ thoát của tuyến bã nhờn): vuốt từ trên xuống dưới đối với mi trên, và vuốt từ dưới lên trên đối với mi dưới [3], [2]. Nên duy trì thói quen đều đặn mỗi ngày một lần để đảm bảo tính liên tục của quá trình thông tuyến [7]. Kết hợp sử dụng thêm nước mắt nhân tạo không chứa chất bảo quản theo hướng dẫn của bác sĩ để hỗ trợ bề mặt nhãn cầu [1].
Mát-xa bờ mi và ép cơ học là giải pháp vật lý hữu hiệu giúp khôi phục dòng chảy tự nhiên của tuyến Meibomian, giảm thiểu nguy cơ khô mắt [1], [3]. Sự kiên trì thực hiện đúng kỹ thuật kết hợp theo dõi y khoa định kỳ sẽ giúp đôi mắt duy trì được độ ẩm mượt và khỏe mạnh lâu dài.
