Sau nhiều giờ dán mắt vào màn hình máy tính hay điện thoại, nhiều người thường có thói quen phóng tầm mắt qua cửa sổ, tìm kiếm một tán cây xanh ngoài xa để mong mắt đỡ mỏi. Đây là mẹo truyền miệng quen thuộc chốn văn phòng lẫn học đường, nhưng liệu hành động này có thực sự giúp các cơ bên trong mắt được nghỉ ngơi về mặt sinh học?
Câu trả lời ngắn gọn là có: việc đưa tầm nhìn ra xa giúp cơ thể mi bên trong mắt ngừng co thắt và chuyển về trạng thái thả lỏng. Màu xanh lá tạo cảm giác dễ chịu cho tâm lý, nhưng chính sự thay đổi tiêu cự từ cự ly gần sang vô cực mới là yếu tố cốt lõi giúp hệ thống điều tiết của mắt phục hồi.
Cơ chế điều tiết: Cơ thể mi hoạt động thế nào khi nhìn gần và xa?
Để hiểu vì sao mắt mỏi, trước hết cần nắm rõ cơ chế điều tiết của nhãn cầu. Cơ thể mi là khối cơ trơn đặc biệt nằm bên trong mắt, chịu sự chi phối chủ yếu của hệ thần kinh phó giao cảm [1]. Khối cơ này mang nhiều đặc điểm siêu cấu trúc, hóa mô và dẫn truyền thần kinh vận động giống như cơ vân co rút nhanh [1].
Khi chúng ta làm việc ở cự ly gần như đọc sách hay nhìn màn hình, cơ thể mi phải co thắt liên tục để điều chỉnh độ cong của thể thủy tinh, giúp hình ảnh hội tụ rõ nét trên võng mạc [2], [1]. Thậm chí khi giữ nét trên một vật thể tĩnh, mắt vẫn liên tục thực hiện các vi điều chỉnh tiêu cự rất nhỏ [1]. Ngược lại, khi chuyển điểm nhìn ra xa xôi (tiêu cự vô cực), nhu cầu điều tiết giảm hẳn, cơ thể mi ngừng co thắt và giãn ra, đưa thể thủy tinh trở về trạng thái nghỉ tự nhiên [1], [3].
Cơ thể mi biến dạng ra sao: Góc nhìn từ chẩn đoán hình ảnh
Những thay đổi vật lý của cơ thể mi khi điều tiết nhìn gần đã được ghi nhận cụ thể qua các thiết bị đo quang học hiện đại. Nghiên cứu năm 2013 ứng dụng thiết bị Visante cho thấy trong quá trình mắt điều tiết, phần trước của cơ thể mi dày lên trong khi phần sau mỏng đi [4]. Điểm hạn chế phương pháp luận ở thử nghiệm này là sự dao động phản ứng điều tiết giữa các lần đo ở một số cá nhân, chẳng hạn có người đo độ khúc xạ biến thiên từ -0,28 đến -1,44 D ở lần khám một và từ -0,33 đến -1,62 D ở lần khám hai, dẫn đến độ dày cơ thể mi tối đa lệch từ 780 micromet xuống 700 micromet [4].
Tiếp tục làm rõ hiện tượng này, một nghiên cứu công bố năm 2022 trên 70 người trưởng thành từ 18 đến 27 tuổi (gồm 25 người chính thị có độ tương đương cầu +0,21 +- 0,36 D và 45 người cận thị có độ tương đương cầu -2,84 +- 1,72 D) đã phân tích chi tiết sự biến dạng của cơ thể mi mắt phải ở mức nhu cầu điều tiết 0 D và 6 D [5]. Nhóm tác giả chia người cận thành 23 người cận nhẹ (trên -3 D) và 22 người cận trung bình (-3 đến -6 D) [5].
Kết quả cho thấy khi mắt điều tiết (tương ứng nhìn gần), cơ thể mi ở cả phía mũi và phía thái dương đều dày lên ở phần trước (vị trí CMT1 và CM25) và mỏng đi ở phần sau (vị trí CMT3 và CM75), đồng thời chiều dài cơ thể mi giảm ở phía mũi [5]. Đáng chú ý, người cận thị có cơ thể mi dài hơn và dày hơn người bình thường; nhóm cận trung bình có cơ dày hơn nhóm cận nhẹ [5]. Do đó, khi nhìn ra xa (nhu cầu 0 D), cơ thể mi thoát khỏi trạng thái phì đại tạm thời này để trở về kích thước ban đầu [5].
Nhìn gần liên tục ảnh hưởng đến cổ vai gáy và cấu trúc nhãn cầu
Sự căng thẳng của cơ thể mi khi nhìn cự ly gần không chỉ dừng lại bên trong hốc mắt. Một nghiên cứu công bố năm 2019 khảo sát trên 12 người từ 21 đến 32 tuổi thực hiện thao tác rê chuột máy tính theo dõi mục tiêu di động ở hai khoảng cách màn hình: 25 cm và 50 cm [2]. Các nhà khoa học đo đạc liên tục hiệu suất theo dõi, khả năng điều tiết của mắt và hoạt động cơ thang hai bên cổ vai [2].
Kết quả phân tích chỉ ra: ở cự ly màn hình gần nhất (25 cm) phía tay thuận, lực co cơ thể mi có tác động ý nghĩa thống kê làm gia tăng hoạt động của cơ thang (p < 0,001) [2]. Lực co cơ thể mi duy trì ở mức cao góp phần phát triển các than phiền cơ xương khớp vùng cổ - vai [2]. Điều này giải thích tại sao làm việc tập trung cao độ trước màn hình gần không chỉ gây mỏi mắt mà còn khiến cổ vai căng cứng.
Nguy hiểm hơn, việc co thắt cơ thể mi kéo dài còn tác động xấu đến trục nhãn cầu. Một nghiên cứu hồi cứu năm 2024 tại 3 trung tâm nhãn khoa ở Thượng Hải và Bắc Kinh trên 198 mắt phải của 198 trẻ cận thị (97 nam, 101 nữ; độ tuổi khởi phát cận từ 5,9 đến 16,9 tuổi; gồm 126 trẻ gốc Hoa và 72 trẻ da trắng) đã chứng minh điều này [3]. Khi cơ thể mi được làm giãn hoàn toàn bằng thuốc liệt điều tiết, chiều dài trục nhãn cầu giảm trung bình 0,028 +- 0,007 mm (p = 6,72 x 10^-35), với 90,4% (179 mắt) giảm trục nhãn cầu sau nhỏ thuốc [3]. Mô hình phần tử hữu hạn chứng minh lực co cơ thể mi truyền lực căng về phía cực sau, kéo dài trục nhãn cầu - yếu tố có thể khởi phát cận thị [3].
Luyện tập điều tiết: Thay đổi cự ly nhìn giúp phục hồi thị lực
Thực tế, không phải lúc nào mắt cũng nên nhìn xa cố định. Cơ thể mi cần sự linh hoạt giữa co và giãn. Một nghiên cứu năm 2022 trên học sinh 10-11 tuổi cho thấy các môn thể thao vận động (đặc biệt là môn bóng dạng kỹ năng mở) đòi hỏi mắt liên tục đảo tiêu cự giữa nhìn gần và xa, buộc cơ thể mi phải thích ứng linh hoạt, hỗ trợ phục hồi chức năng điều tiết và cải thiện co thắt cơ [6].
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2013 trên 11 nữ công nhân nước ngoài bị mỏi mắt cho thấy việc áp dụng bài tập điều tiết thông qua các đoạn video 3D lập thể trong 3 ngày đã giúp cải thiện thị lực có ý nghĩa thống kê nhờ thúc đẩy kéo giãn cơ thể mi [7]. Việc làm thư giãn các cơ điều chỉnh tiêu cự quanh nhãn cầu (bao gồm cơ thể mi và cơ vận nhãn) có thể giúp giảm mức độ cận thị giả [7]. Tuy nhiên, công nghệ 3D này từng bị ghi nhận có thể gây say chuyển động, cần kỹ thuật kiểm soát ổn định tư thế [7].
Hiểu lầm phổ biến và giới hạn khoa học
Nhiều người lầm tưởng sắc xanh của lá cây có năng lượng quang học đặc biệt trực tiếp chữa cận thị. Về mặt sinh lý, màu xanh tự nhiên giúp giải tỏa căng thẳng thần kinh và tâm lý [6], nhưng tác nhân trực tiếp làm cơ thể mi thả lỏng hoàn toàn là cự ly quan sát xa (vô cực) chứ không phải sắc tố xanh [1], [5]. Nếu nhìn một chiếc lá xanh đặt ngay sát mắt 20 cm, cơ thể mi vẫn phải gồng mình co thắt tối đa [2], [5].
Cũng cần lưu ý rằng việc nhìn ra xa chỉ giúp giải tỏa trạng thái co thắt điều tiết tạm thời và giảm cận thị giả [7]. Với cận thị thật do trục nhãn cầu đã dài ra về mặt cấu trúc giải phẫu, nhìn xa không thể đảo ngược hay "chữa khỏi" hoàn toàn độ cận [5], [3]. Dữ liệu từ các nghiên cứu trên cũng tồn tại giới hạn: quy mô mẫu ở một số nghiên cứu còn nhỏ (như 11-12 người [2], [7]), một số kỹ thuật ghi hình nhãn cầu có sai số phụ thuộc vào độ tập trung của người tham gia [4], và dữ liệu trục nhãn cầu năm 2024 mang tính chất hồi cứu [3].
Ai nên thận trọng khi mắt mỏi kéo dài?
Những người làm việc văn phòng, lập trình viên, học sinh sinh viên học tập cường độ cao ở cự ly gần dưới 50 cm là nhóm dễ bị căng cứng cơ thể mi và đau mỏi cổ vai nhất [2]. Trẻ em trong độ tuổi từ 5 đến 16 tuổi cần được kiểm soát thị lực nghiêm ngặt vì co thắt cơ thể mi dễ thúc đẩy dài trục nhãn cầu [3].
Nếu bạn thường xuyên nhức mắt kèm đau đầu dữ dội, nhìn mờ đột ngột, song thị (nhìn một hóa hai), hoặc mắt đỏ rát không giảm dù đã nghỉ ngơi nhìn xa, không nên tự ý điều trị hay chỉ dựa vào các mẹo thư giãn. Đây có thể là dấu hiệu bệnh lý nhãn khoa hoặc tật khúc xạ tiến triển. Bạn cần đến cơ sở y tế chuyên khoa mắt để được bác sĩ khám và đo thị lực chính xác, không tự ý dùng các loại thuốc nhỏ liệt điều tiết làm giãn cơ.
Hướng dẫn áp dụng thực tế bảo vệ mắt
Để cơ thể mi được nghỉ ngơi đúng cách trong sinh hoạt hàng ngày, bạn có thể áp dụng các bước đơn giản sau:
- Quy tắc nghỉ ngơi ngắt quãng: Cứ sau mỗi 20-30 phút làm việc với màn hình ở khoảng cách gần (25-50 cm), hãy ngưng nhìn gần [2]. Đưa mắt nhìn ra cửa sổ vào một vật thể ở khoảng cách xa (tối thiểu từ 6 mét trở lên đến vô cực) trong ít nhất 20 giây [1], [3].
- Tận dụng không gian mở: Hướng tầm nhìn vào ngọn cây, tòa nhà xa hoặc đường chân trời. Tán cây xanh ngoài cửa sổ là mục tiêu tiêu cự tuyệt vời vì vừa đảm bảo khoảng cách xa, vừa tạo sự thư thái cho hệ thần kinh [6].
- Tăng cường vận động thể chất: Tham gia các hoạt động thể thao ngoài trời hoặc các môn bóng phối hợp gần - xa để rèn luyện độ linh hoạt cho cơ thể mi, giảm nguy cơ co quắp điều tiết [6].
- Điều chỉnh cự ly thao tác: Tránh đặt màn hình, sách vở quá gần mắt (dưới 25 cm) nhằm hạn chế tối đa áp lực co rút lên cơ thể mi và cơ thang vùng cổ vai gáy [2].
Thói quen phóng tầm mắt nhìn ra tán cây xa thực sự đem lại lợi ích kép cho đôi mắt và tinh thần. Bằng việc chủ động cho cơ thể mi nghỉ ngơi đúng lúc qua cự ly nhìn vô cực, bạn sẽ giữ cho đôi mắt luôn sáng khỏe và đẩy lùi mệt mỏi hiệu quả.
