Nhiều người khi tìm kiếm các bài thuốc từ mẫu đơn thường nghĩ rằng mọi loài mẫu đơn đều mang lại giá trị dược liệu và cách dùng giống nhau. Trong y học cổ truyền cũng như đời sống hiện đại, mẫu đơn tử ban và mẫu đơn trắng là hai cái tên thường xuyên được nhắc tới nhưng lại rất dễ bị nhầm lẫn. Việc hiểu sai về hai loại thảo dược này có thể dẫn đến việc lựa chọn sai mục đích điều trị hoặc không đạt được hiệu quả như mong đợi.
Mẫu đơn tử ban và mẫu đơn trắng thực chất thuộc hai nhóm thực vật khác nhau trong cùng chi Paeonia, sở hữu sự phân bố hoạt chất paeoniflorin và paeonol hoàn toàn riêng biệt. Trong khi mẫu đơn trắng nổi bật với hàm lượng paeoniflorin dồi dào ở phần rễ, thì mẫu đơn tử ban lại là đại diện của nhóm mẫu đơn thân gỗ với các đặc điểm hóa thực vật đặc thù ở từng bộ phận.
Hai loài mẫu đơn quen thuộc nhưng khác biệt về bản chất
Mẫu đơn trắng có tên khoa học là Paeonia lactiflora, là một loài cây thân thảo lâu năm vừa có giá trị làm cảnh vừa có giá trị y học [1]. Trong các bài thuốc dân gian và thực hành lâm sàng, phần rễ của loài cây thân thảo này được thu hái và sử dụng rất rộng rãi để hỗ trợ cải thiện nhiều vấn đề sức khỏe [2]. Ngược lại, mẫu đơn tử ban với tên khoa học là Paeonia rockii lại thuộc nhóm mẫu đơn thân gỗ, sở hữu cấu trúc sinh học và đặc tính phát triển khác biệt so với các loài thân thảo [3], [4].
Sự khác biệt về dạng sống giữa cây thân thảo như mẫu đơn trắng và cây thân gỗ như mẫu đơn tử ban dẫn đến sự khác nhau rất lớn về khả năng tích lũy các hợp chất thứ cấp trong mô thực vật [4]. Phần rễ của mẫu đơn trắng từ lâu đã được xem là nguồn nguyên liệu kinh điển để chiết xuất các hợp chất tự nhiên [1]. Trong khi đó, các bộ phận trên mặt đất của mẫu đơn tử ban như lá và hoa lại mở ra những tiềm năng khai thác mới cho ngành hóa dược [3].
Việc phân biệt rõ ràng hai loài này có ý nghĩa tiên quyết trong việc ứng dụng y học cũng như sản xuất dược phẩm và mỹ phẩm. Người tiêu dùng nếu chỉ nhìn vào tên gọi chung là "mẫu đơn" mà không chú ý đến tên khoa học hay bộ phận dùng sẽ rất khó nhận biết được hoạt chất thực sự mà mình đang tiếp nhận.
Điểm khác biệt mấu chốt giữa paeoniflorin và paeonol
Hai hoạt chất được quan tâm hàng đầu khi nhắc đến chi mẫu đơn là paeoniflorin và paeonol. Paeoniflorin là một hợp chất monoterpene glycoside, đóng vai trò là một trong những thành phần hoạt tính sinh học chủ chốt trong rễ của loài mẫu đơn trắng [5]. Hoạt chất này được xác định là được tổng hợp tại lá của cây mẫu đơn trắng rồi sau đó mới vận chuyển dần xuống tích lũy tại rễ [6].
Nghiên cứu tổng hợp về phân bố paeoniflorin chỉ ra một kết luận nhất quán rằng hàm lượng paeoniflorin trong rễ của các loài mẫu đơn thân thảo cao hơn so với rễ của các loài mẫu đơn thân gỗ [4]. Điều này đồng nghĩa với việc rễ mẫu đơn trắng (Paeonia lactiflora) sở hữu ưu thế vượt trội về hàm lượng paeoniflorin so với rễ mẫu đơn tử ban (Paeonia rockii) [4]. Tỷ lệ paeoniflorin trong rễ các loài thuộc họ Mẫu đơn có thể dao động rất rộng, từ mức thấp 0,09% cho tới 10,72% tùy thuộc vào từng loài và phân loài cụ thể [4].
Đối với paeonol, đây là hợp chất phenolic điển hình thường hiện diện ở hạt và rễ của các loài thuộc chi Mẫu đơn [3]. Đáng chú ý, một phân tích chuyên sâu trên lá và hoa của mẫu đơn tử ban cho thấy không phát hiện thấy paeonol cùng các dẫn xuất của nó ở những bộ phận này [3]. Trong mẫu đơn trắng, paeonol cũng là một thành phần quan trọng trong rễ và có sự thay đổi rõ rệt tùy theo thời điểm thu hoạch cũng như tuổi đời của cây [6].
Cơ chế tác động sinh học của các hoạt chất chính
Paeoniflorin từ mẫu đơn trắng đã được chứng minh là mang lại nhiều tác động sinh học tích cực, đặc biệt là tiềm năng can thiệp vào sắc tố biểu bì [2]. Trong thử nghiệm trên mô biểu bì người mô phỏng 3D, paeoniflorin tinh khiết và chiết xuất rễ mẫu đơn trắng đã cho thấy khả năng làm giảm mật độ sắc tố melanin một cách rõ rệt [2]. Cơ chế này mở ra hướng ứng dụng đầy hứa hẹn trong việc làm mờ các vết tăng sắc tố da hoặc các mảng sẫm màu mà không làm tổn hại cấu trúc tế bào biểu bì thông thường [2].
Tuy nhiên, khi sử dụng qua đường tiêu hóa, paeoniflorin lại bộc lộ một đặc tính sinh học đáng lưu ý là khả năng hấp thu qua ruột tương đối kém [7]. Trong mô hình tưới máu ruột ở động vật thí nghiệm, hệ số thấm qua các đoạn ruột của paeoniflorin đơn chất chỉ đạt mức từ 0,209 đến 0,290 [7]. Điều thú vị là khi dùng chiết xuất toàn phần từ rễ mẫu đơn trắng, hệ số thấm tăng lên mức 0,252 đến 0,333, cho thấy các thành phần đồng hành trong dược liệu giúp cải thiện phần nào khả năng hấp thu của paeoniflorin [7].
Về phía mẫu đơn tử ban, các bộ phận trên mặt đất lại thể hiện một hướng tác động dược lý khác biệt nhờ sự hiện diện dồi dào của methyl gallate [3]. Methyl gallate là một chất trung gian dược phẩm vô cùng quan trọng, xuất hiện với lượng vượt trội trong lá và hoa của mẫu đơn tử ban so với các hợp chất khác [3]. Sự phong phú của hợp chất này mang lại tiềm năng hỗ trợ kháng khuẩn, chống oxy hóa và phục vụ làm tiền chất tổng hợp thuốc [3].
Bằng chứng khoa học về hàm lượng và đặc tính dược liệu
Một nghiên cứu công bố năm 2016 sử dụng kỹ thuật sắc ký lỏng siêu cao áp kết hợp khối phổ phân giải cao (UHPLC-Q-Exactive Orbitrap HRMS) đã định danh sơ bộ 46 hợp chất trong lá và hoa của mẫu đơn tử ban [3]. Nhóm hợp chất này bao gồm 11 monoterpene glycoside, 5 axit phenolic, 6 tannin và 24 flavonoid [3]. Nghiên cứu lần đầu tiên phát hiện 16 hợp chất mới trong mẫu đơn tử ban, đồng thời xác nhận sự có mặt của paeoniflorin, oxypaeoniflorin nhưng hoàn toàn không tìm thấy triterpene, steroid hay paeonol trong mẫu thử lá và hoa [3].
Đối với mẫu đơn trắng, các nghiên cứu tập trung sâu vào phần rễ và các giống lai. Nghiên cứu năm 2023 đánh giá tính nhất quán DUS và phân tích dấu vân tay hóa học trên 9 giống lai liên phân chi của mẫu đơn trắng [1]. Kết quả cho thấy các giống lai này có hàm lượng paeoniflorin tăng cao rõ rệt so với dược liệu đối chiếu, biến chúng thành nguồn nguyên liệu thô rất triển vọng để chiết xuất hoạt chất này [1].
Một nghiên cứu tiến hành năm 1996 trên 37 mẫu thương phẩm rễ mẫu đơn từ thị trường dược liệu đã so sánh thành phần giữa Paeonia lactiflora và Paeonia veitchii bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao HPLC [8]. Các thành phần chính của Paeonia lactiflora được xác định gồm paeoniflorin, albiflorin và pentagalloylglucose [8]. Ngoài ra, tỷ lệ diện tích đỉnh của albiflorin trên oxypaeoniflorin ở mẫu đơn trắng luôn lớn hơn 1, giúp phân biệt rõ ràng loài này với các loài mẫu đơn khác [8].
Khảo sát năm 2010 về các yếu tố ảnh hưởng đến rễ mẫu đơn trắng cho thấy hàm lượng paeoniflorin và catechin đạt mức cao nhất khi cây được thu hái vào mùa thu [6]. Cây mẫu đơn trắng có tuổi đời càng cao thì lượng paeoniflorin và catechin tích lũy trong rễ càng lớn [6]. Hàm lượng các chất này trong rễ cũng vượt trội hơn hẳn so với các bộ phận khác trên cây [6].
Lợi ích trị liệu và những giới hạn nghiên cứu hiện nay
Từ các dữ liệu khoa học, mẫu đơn trắng cho thấy thế mạnh rất lớn trong việc ứng dụng làm nguyên liệu chiết xuất paeoniflorin dùng cho da liễu và mỹ phẩm [2]. Thực nghiệm trên mô biểu bì người tái tạo cho thấy bôi ngoài chiết xuất rễ mẫu đơn trắng nồng độ 300 microgram/mL giúp giảm 28% lượng melanin đo theo phương pháp 2D và giảm 27% theo phương pháp 3D [2]. Hoạt chất paeoniflorin đơn lẻ ở nồng độ 120 microgram/mL cũng làm giảm lần lượt 30% và 23% lượng melanin [2].
Dù có tiềm năng lớn, các bằng chứng hiện tại vẫn tồn tại những rào cản cần được làm rõ trước khi áp dụng đại trà. Nghiên cứu hấp thu đường ruột năm 2012 chỉ ra rằng dù chiết xuất rễ cải thiện độ thấm, paeoniflorin vẫn không xuất hiện trong huyết tương hay dịch mật của động vật thí nghiệm trong thời gian ngắn [7]. Điều này cho thấy việc uống nước sắc hay cao chiết thô có thể không mang lại nồng độ paeoniflorin mong muốn trong máu nếu không có công nghệ dẫn truyền thích hợp [7].
Hơn nữa, một nghiên cứu tổng quan năm 2022 ghi nhận hàm lượng paeoniflorin giữa các nghiên cứu có sự dao động cực kỳ lớn do khác biệt về thời điểm thu mẫu, vị trí địa lý và phương pháp phân tích [4]. Một số nghiên cứu ghi nhận cây trên 5 năm tuổi bắt đầu suy giảm paeoniflorin do phân hủy nội sinh và tích lũy tinh bột, trong khi nghiên cứu khác lại không tìm thấy mối tương quan rõ ràng [4]. Các kết quả trên lá và hoa mẫu đơn tử ban hiện mới dừng lại ở bước nhận diện thành phần hóa thực vật bằng khối phổ chứ chưa trải qua đầy đủ thử nghiệm can thiệp lâm sàng [3].
Những hiểu lầm phổ biến khi sử dụng mẫu đơn
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng mọi bộ phận của cây mẫu đơn đều chứa đầy đủ các hoạt chất chữa bệnh như nhau. Thực tế chứng minh lá và hoa của mẫu đơn tử ban không hề chứa paeonol – chất vốn chỉ tập trung ở hạt và rễ cây [3]. Nếu người dùng thu hái hoa hoặc lá mẫu đơn tử ban với hy vọng tìm kiếm tác dụng của paeonol thì sẽ hoàn toàn không đạt được mục đích [3].
Một sai lầm nghiêm trọng khác nằm ở khâu chế biến và bảo quản rễ mẫu đơn trắng. Nhiều cơ sở chế biến truyền thống thường sử dụng chất xông lưu huỳnh để chống ẩm mốc và làm trắng dược liệu. Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2006 đã phát hiện việc xử lý bằng tác nhân chứa sulphite làm suy giảm nghiêm trọng hàm lượng paeoniflorin tự nhiên trong rễ mẫu đơn trắng [5]. Quá trình này sinh ra một dẫn xuất nhân tạo phân cực mới là sodium paeoniflorin sulphonate, làm thay đổi bản chất hóa học vốn có của vị thuốc [5].
Nhiều người cũng tin rằng mẫu đơn trồng lâu năm sẽ luôn có dược tính tốt hơn mẫu đơn hoang dã. Trái ngược với suy nghĩ này, các khảo sát khoa học chỉ ra rễ các loài mẫu đơn thu hái từ môi trường tự nhiên hoang dã thường có hàm lượng paeoniflorin cao hơn hẳn so với mẫu đơn thu hoạch từ môi trường canh tác nông nghiệp [4].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Mặc dù là dược liệu nguồn gốc tự nhiên, các chế phẩm từ mẫu đơn trắng và mẫu đơn tử ban không hoàn toàn phù hợp cho mọi người dùng. Những người có tiền sử dị ứng hoặc mẫn cảm với các hợp chất phenolic, glycoside thực vật cần thử phản ứng cẩn thận trước khi dùng đường bôi ngoài da để tránh nguy cơ viêm da tiếp xúc. Phụ nữ mang thai hoặc đang trong giai đoạn cho con bú cần tuyệt đối tránh tự ý sử dụng các bài thuốc chứa mẫu đơn đậm đặc, bởi các hoạt chất trong dược liệu có thể gây biến đổi co bóp tử cung hoặc chưa được chứng minh an toàn tuyệt đối trên thai nhi.
Bệnh nhân mắc các bệnh lý đường tiêu hóa mãn tính, suy giảm chức năng gan thận hoặc người đang dùng thuốc điều trị theo toa cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi kết hợp thêm mẫu đơn. Do paeoniflorin có tốc độ hấp thu qua niêm mạc ruột rất hạn chế và có thể tương tác với các hệ enzyme đường tiêu hóa, việc phối hợp không đúng cách có thể làm giảm hiệu lực của các thuốc chính đang điều trị [7]. Đặc biệt, người tiêu dùng không nên tự ý tìm kiếm các loại dược liệu xông lưu huỳnh trôi nổi trên thị trường nhằm tránh nạp thêm các sản phẩm biến đổi hóa học độc hại vào cơ thể [5].
Hướng dẫn sử dụng an toàn và tối ưu trong đời sống
Để khai thác tối đa giá trị của hai loài mẫu đơn này, người dùng cần căn cứ vào mục đích cụ thể để chọn đúng loài và đúng bộ phận dùng. Nếu mục tiêu là tận dụng paeoniflorin để chăm sóc da hoặc giảm sắc tố, chiết xuất từ rễ mẫu đơn trắng chuẩn hóa nồng độ là lựa chọn phù hợp nhất dựa trên các bằng chứng thực nghiệm đã được xác lập [2]. Khi lựa chọn các sản phẩm bôi ngoài, nên ưu tiên các nhãn hàng công bố rõ nồng độ hoạt chất paeoniflorin và sử dụng công nghệ chiết xuất không qua lưu huỳnh [5], [2].
Đối với rễ mẫu đơn trắng dùng trong các bài thuốc cổ truyền, thời điểm thu hái tối ưu được khoa học khuyến cáo là vào mùa thu [6]. Không nên thu hoạch những cây còn non chưa đủ tuổi trưởng thành vì lượng hoạt chất chưa tích lũy đầy đủ [6]. Dược liệu sau thu hái cần được rửa sạch, thái lát và sấy khô ở nhiệt độ tiêu chuẩn, tránh lạm dụng hóa chất bảo quản sulphite để không làm phá hủy cấu trúc của paeoniflorin [5].
Trong trường hợp quan tâm đến mẫu đơn tử ban, người dùng có thể hướng tới việc khai thác nguồn lá và hoa như một nguồn bổ sung chất chống oxy hóa tự nhiên và methyl gallate dồi dào [3]. Tuy nhiên, do các nghiên cứu về loài này vẫn đang ở giai đoạn phân tích thành phần cơ bản, người dùng chỉ nên sử dụng dưới dạng trà thảo mộc nhẹ nhàng hoặc theo đúng chỉ dẫn của chuyên gia y học cổ truyền, tuyệt đối không tự ý dùng liều cao kéo dài [3].
Mẫu đơn tử ban và mẫu đơn trắng là hai vị thuốc quý sở hữu những giá trị hóa thực vật riêng biệt, từ hàm lượng paeoniflorin vượt trội trong rễ mẫu đơn trắng đến nguồn methyl gallate dồi dào trong lá và hoa mẫu đơn tử ban [3], [4]. Việc hiểu đúng bản chất khoa học của từng loài sẽ giúp người tiêu dùng sử dụng thảo dược một cách tỉnh táo và hiệu quả. Trước khi áp dụng bất kỳ bài thuốc hay sản phẩm điều trị nào từ mẫu đơn, người bệnh nên chủ động tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho sức khỏe.
