Mẹ bầu có nên dùng đỗ trọng để an thai như kinh nghiệm dân gian?

Trong thai kỳ, sự thay đổi của nội tiết tố cùng áp lực cơ học khi thai nhi lớn dần thường khiến phụ nữ mang thai đối mặt với nhiều cơn đau lưng, mỏi gối khó chịu. Để giảm bớt các triệu chứng này và mong muốn dưỡng thai khỏe mạnh, nhiều gia đình tìm đến các bài thuốc dân gian lưu truyền từ lâu đời. Trong đó, đỗ trọng là vị thuốc thường được truyền tai nhau như một phương thuốc an thai, bồi bổ gân cốt và phòng ngừa sảy thai.

Tuy nhiên, liệu kinh nghiệm dân gian này có thực sự an toàn và được khoa học hiện đại bảo chứng cho thai phụ hay không? Câu trả lời ngắn gọn là mẹ bầu tuyệt đối không nên tự ý dùng đỗ trọng để dưỡng thai khi chưa có chỉ định và giám sát chặt chẽ từ bác sĩ chuyên khoa. Mặc dù đỗ trọng sở hữu nhiều dược tính sinh học quý giá trong phòng thí nghiệm, dữ liệu nghiên cứu lâm sàng về độ an toàn trên cơ thể phụ nữ mang thai hiện nay vẫn còn rất hạn chế.

Thói quen dùng đỗ trọng an thai và nỗi băn khoăn của mẹ bầu

Bước vào giai đoạn mang thai, việc chăm sóc sức khỏe của mẹ và sự phát triển của thai nhi luôn là ưu tiên hàng đầu của mỗi gia đình. Khi gặp các dấu hiệu bất ổn nhẹ như đau mỏi vùng thắt lưng, nặng bụng dưới hoặc lo lắng về nguy cơ dọa sảy, tâm lý tìm kiếm các thảo dược tự nhiên lành tính xuất hiện rất phổ biến. Đỗ trọng thường được nhắc đến trong các thực đơn truyền thống như canh đỗ trọng hầm đuôi heo hoặc sắc nước uống để dưỡng thai.

Sự tin tưởng này chủ yếu bắt nguồn từ thói quen truyền miệng rằng cây cỏ thiên nhiên thì luôn vô hại đối với mẹ bầu. Rất nhiều người cho rằng việc dùng một vị thuốc thảo mộc quen thuộc sẽ an toàn hơn việc can thiệp bằng các biện pháp y khoa hiện đại. Tuy nhiên, ranh giới giữa một vị thuốc bổ và một hoạt chất có thể gây rối loạn sinh lý thai kỳ là rất mong manh nếu người dùng thiếu kiến thức khoa học chuẩn xác.

Mẹ bầu có nên tự ý dùng đỗ trọng?

Dưới góc nhìn y học chứng cứ, câu trả lời trực tiếp cho băn khoăn này là thai phụ không được tự ý sử dụng đỗ trọng dưới bất kỳ hình thức nào, dù là thuốc sắc hay món ăn bài thuốc. Mặc dù y học cổ truyền có những ghi chép về công dụng của vị thuốc này, việc áp dụng tùy tiện không qua chẩn đoán chuyên môn tiềm ẩn rất nhiều rủi ro cho sự an toàn của thai nhi.

Hiện nay chưa có bất kỳ hướng dẫn lâm sàng chính thống nào từ sản phụ khoa hiện đại khuyến nghị phụ nữ mang thai sử dụng đỗ trọng như một giải pháp thường quy để giữ thai. Mọi can thiệp bằng dược liệu tác động đến tuần hoàn, nội tiết hay trương lực cơ tử cung trong thai kỳ đều cần được kiểm soát nghiêm ngặt. Tự ý dùng thảo dược khi cơ thể xuất hiện các triệu chứng bất thường có thể làm che lấp các dấu hiệu cấp cứu sản khoa nguy hiểm.

Đỗ trọng dưới góc nhìn của y học cổ truyền

Cây đỗ trọng có tên khoa học là Eucommia ulmoides Oliver, thuộc họ Đỗ trọng (Eucommiaceae), vốn là một loài cây bản địa từng phân bố rộng nhưng trải qua thời kỳ băng hà chỉ còn tồn tại tự nhiên tại Trung Quốc ^[1]. Cây thuốc này lần đầu tiên được ghi chép trong cuốn Thần Nông Bản Thảo Kinh và đã có lịch sử ứng dụng y học kéo dài hơn 2.000 năm ^[1]. Từ xưa, các bộ phận của cây như vỏ cây, lá, hạt và thậm chí cả hoa đực đều được thu hái để làm thuốc chữa bệnh ^[1].

Theo các tài liệu y học cổ truyền, đỗ trọng là vị thuốc có vị ngọt hơi cay, tính ôn, quy vào hai kinh can và thận. Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2021 nhắc lại rằng trong y học cổ truyền phương Đông, đỗ trọng từng được ứng dụng để điều trị nhiều chứng bệnh khác nhau như đau thắt lưng, đau mỏi khớp gối, loãng xương, bảo vệ gan, liệt, trĩ xuất huyết, chảy máu âm đạo, sảy thai, di tinh và hỗ trợ chống lão hóa ^[1]. Nhờ công năng bổ can thận và làm mạnh gân cốt, vị thuốc này từng được đưa vào các bài thuốc cổ phương nhằm an thai và cầm máu nhẹ khi thai động.

Tuy nhiên, trong nguyên lý điều trị của y học cổ truyền, một vị thuốc chỉ phát huy hiệu quả khi được bốc theo đúng "chứng" và thể trạng của từng người bệnh. Thai phụ bị đau lưng do thận hư sẽ dùng phương thuốc khác hoàn toàn với người đau lưng do khí trệ, huyết ứ hoặc thấp nhiệt. Việc người dân tự ý mua đỗ trọng về dùng đơn độc mà không qua quá trình bắt mạch, biện chứng luận trị hoàn toàn sai lệch với nguyên tắc sử dụng thuốc cổ truyền.

Khoa học hiện đại đã nghiên cứu gì về đỗ trọng?

Trước sự phát triển mạnh mẽ của ngành dược liệu học, đỗ trọng đã thu hút sự chú ý lớn từ các nhà khoa học trên khắp thế giới ^[1]. Loài cây này hiện đã được di thực và trồng thành công tại nhiều quốc gia như Mỹ, Anh, Pháp, Hungary, Nga, Nhật Bản và Hàn Quốc ^[1]. Các nghiên cứu dược lý hiện đại đã phát hiện nhiều tác dụng sinh học đáng chú ý của chiết xuất từ đỗ trọng.

Một công bố tổng quan năm 2021 cho biết các nghiên cứu thực nghiệm đã ghi nhận đỗ trọng có hiệu quả điều trị rõ rệt đối với các bệnh lý như tăng huyết áp, tăng đường huyết, đái tháo đường, béo phì, loãng xương, bệnh Parkinson, bệnh Alzheimer và rối loạn chức năng tình dục ^[1]. Bên cạnh đó, thảo dược này còn thể hiện hàng loạt hoạt tính sinh học quan trọng bao gồm chống oxy hóa, chống viêm, bảo vệ tế bào thần kinh, chống mệt mỏi, làm chậm quá trình lão hóa, kháng ung thư và điều hòa miễn dịch ^[1]. Nhiều nghiên cứu cũng khẳng định vỏ và lá của loài cây này chứa đựng các hoạt tính dược lý phong phú ^[2].

Đáng chú ý nhất trong số các tác dụng của đỗ trọng là khả năng hạ huyết áp đã được chứng minh qua nhiều mô hình thực nghiệm động vật. Một nghiên cứu công bố năm 2020 trên chuột cống tăng huyết áp tự phát đã đi sâu làm sáng tỏ cơ chế điều hòa huyết áp của chiết xuất nước từ hoa đực đỗ trọng ^[2]. Các nhà nghiên cứu nhận thấy chiết xuất này thúc đẩy sự biểu hiện của enzyme chuyển đổi angiotensin 2 (ACE2) ^[2]. Trong cơ thể, enzyme ACE2 đóng vai trò xúc tác quá trình thoái giáng Angiotensin II (Ang II) thành Angiotensin-(1-7) hay Ang-(1-7), một peptide có khả năng liên kết với thụ thể Mas để làm giãn mạch và hạ huyết áp ^[2].

Kết quả thực nghiệm trên chuột cống tăng huyết áp tự phát năm 2020 cho thấy, chiết xuất nước từ hoa đực đỗ trọng đã làm giảm đáng kể nồng độ chất gây co mạch Ang II trong huyết tương ^[2]. Ngược lại, hàm lượng chất gây giãn mạch Ang-(1-7) trong huyết tương của những con chuột này lại tăng lên rõ rệt sau khi được dùng dịch chiết ^[2]. Khi các nhà khoa học sử dụng chất ức chế ACE2 có tên DX600, hiện tượng giảm Ang II và tăng Ang-(1-7) do đỗ trọng kích hoạt đã bị đảo ngược hoàn toàn ^[2].

Để khẳng định thêm vai trò của con đường này, nhóm nghiên cứu đã tiêm chất đối vận thụ thể Ang-(1-7)-Mas là A-779 cho chuột tăng huyết áp 30 phút trước khi dùng chiết xuất đỗ trọng ^[2]. Kết quả theo dõi huyết áp xác nhận chất đối vận A-779 đã triệt tiêu gần như hoàn toàn tác dụng hạ huyết áp của chiết xuất hoa đực đỗ trọng ^[2]. Thí nghiệm này chứng minh rõ ràng rằng hoạt tính hạ áp của dược liệu phụ thuộc trực tiếp vào quá trình tạo thành Ang-(1-7) thông qua sự tham gia của enzyme ACE2 ^[2].

Lỗ hổng lớn về bằng chứng lâm sàng trên thai kỳ

Dù các kết quả dược lý kể trên rất tiềm năng trong điều trị tim mạch và chuyển hóa, giới y khoa vẫn đặt dấu hỏi lớn về tính an toàn của đỗ trọng đối với thai kỳ. Phần lớn các dữ liệu thực nghiệm hiện có mới chỉ dừng lại ở quy mô tế bào trong ống nghiệm hoặc trên mô hình động vật như chuột cống ^[2]. Các nghiên cứu này chỉ tập trung vào cơ chế chuyển hóa, điều hòa huyết áp hoặc hoạt tính chống viêm thông thường chứ không mô phỏng toàn diện môi trường tử cung phức tạp của phụ nữ mang thai.

Khoa học hiện đại hiện đang thiếu vắng hoàn toàn các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, có đối chứng (RCT) được thiết kế bài bản trên phụ nữ mang thai để đánh giá hiệu quả giữ thai của đỗ trọng. Không có bất kỳ dữ liệu định lượng nào chứng minh việc uống đỗ trọng có thể làm giảm tỷ lệ sảy thai tự nhiên hay điều trị dọa sảy thai thành công ở người. Hơn nữa, những tác động sinh học sâu sắc của thảo dược này đối với tuần hoàn nhau thai và sự phát triển của các cơ quan phôi thai vẫn chưa được kiểm chứng đầy đủ.

Khi một hoạt chất có khả năng làm biến đổi nồng độ các peptide vận mạch như Ang II và Ang-(1-7) mạnh mẽ ^[2], việc sử dụng tùy tiện có thể dẫn đến những thay đổi bất lợi về huyết động học ở tử cung. Trong thai kỳ, sự cân bằng của hệ tuần hoàn giữa mẹ và thai nhi có tính chất sống còn. Bất kỳ sự xáo trộn mạch máu thiếu kiểm soát nào cũng có thể đe dọa đến lượng máu và oxy cung cấp cho bào thai. Do đó, việc xem đỗ trọng là thảo dược an thai an toàn khi chưa có bằng chứng lâm sàng là một giả định thiếu căn cứ khoa học nghiêm túc.

Những hiểu lầm nguy hiểm khi sử dụng thảo dược dưỡng thai

Một ngộ nhận vô cùng phổ biến trong cộng đồng là quan niệm "thuốc Nam, thuốc Bắc từ cây cỏ thì không độc, uống vào nếu không bổ mẹ thì cũng bổ con". Thực tế dược lý chứng minh rằng mọi thảo dược có tác dụng chữa bệnh đều chứa các hoạt chất hóa học có hoạt tính sinh học mạnh mẽ ^[1]. Khi đi vào cơ thể, các hợp chất này phải được chuyển hóa qua gan và đào thải qua thận, hai cơ quan vốn đã phải hoạt động với công suất rất cao trong giai đoạn mang thai.

Nhiều người còn lầm tưởng rằng đỗ trọng có thể thay thế hoàn toàn các biện pháp can thiệp y tế khi thai phụ xuất hiện triệu chứng đau bụng hoặc ra máu bất thường. Đây là một sai lầm cực kỳ nguy hiểm. Tình trạng dọa sảy thai, thai ngoài tử cung hay tụ dịch màng nuôi đòi hỏi phải được thăm khám siêu âm và can thiệp bằng các phác đồ y khoa chuẩn mực kịp thời. Nếu gia đình tự ý sắc thuốc đỗ trọng cho thai phụ uống tại nhà nhằm "chữa cháy", thời gian vàng để cấp cứu bảo vệ thai kỳ có thể bị bỏ lỡ, dẫn đến những hậu quả đáng tiếc.

Hiểu lầm khác liên quan đến liều lượng và chất lượng dược liệu trôi nổi trên thị trường. Nhiều người cho rằng thảo dược càng dùng nhiều thì càng nhanh khỏi đau lưng, nên đã tự ý tăng liều sắc hoặc uống thay nước lọc hàng ngày. Bên cạnh đó, các sản phẩm đỗ trọng khô không rõ nguồn gốc có nguy cơ tồn dư nấm mốc, chất bảo quản chống mối mọt hoặc kim loại nặng độc hại. Việc nạp các chất độc này vào cơ thể có thể gây ngộ độc trực tiếp cho cả thai phụ lẫn thai nhi.

Những ai cần đặc biệt thận trọng với đỗ trọng?

Do đỗ trọng đã được chứng minh có tác dụng hạ huyết áp rõ rệt thông qua việc tác động lên enzyme ACE2 và thụ thể Ang-(1-7)-Mas ^[2], phụ nữ mang thai có tiền sử huyết áp thấp hoặc huyết áp không ổn định cần tuyệt đối tránh xa dược liệu này. Việc tụt huyết áp đột ngột trong thai kỳ có thể khiến mẹ bầu chóng mặt, choáng váng, ngất xỉu, dẫn đến nguy cơ té ngã chấn thương và suy giảm nghiêm trọng lưu lượng tưới máu đến bánh nhau.

Những thai phụ đang được điều trị bằng các loại thuốc hạ áp, thuốc tim mạch hoặc thuốc chống đông máu cũng không được tự ý dùng kết hợp đỗ trọng. Các hợp chất tự nhiên trong dược liệu có thể tương tác với thuốc Tây y, làm tăng quá mức tác dụng hạ áp hoặc gây rối loạn đông máu khó lường. Ngoài ra, những người mắc các bệnh lý rối loạn chuyển hóa đường huyết cần thận trọng, bởi đỗ trọng cũng có hoạt tính ảnh hưởng đến đường huyết đã được ghi nhận trong nghiên cứu thực nghiệm ^[1].

Phụ nữ mang thai trong 3 tháng đầu là đối tượng cần được bảo vệ ở mức tối đa trước mọi loại dược liệu. Đây là giai đoạn các cơ quan quan trọng của phôi thai đang hình thành và cực kỳ nhạy cảm với các phân tử lạ. Nếu chưa có sự tư vấn và chỉ định rõ ràng từ bác sĩ có chuyên môn sâu về y học cổ truyền kết hợp sản khoa, việc sử dụng đỗ trọng trong giai đoạn tam cá nguyệt thứ nhất tiềm ẩn rủi ro rất lớn cho quá trình phát triển phôi học tự nhiên.

Lời khuyên thực tế để bảo vệ thai kỳ an toàn

Để chăm sóc sức khỏe và khắc phục chứng đau lưng mỏi gối trong thai kỳ, mẹ bầu nên ưu tiên các biện pháp vật lý và điều chỉnh lối sống an toàn đã được y học kiểm chứng. Thai phụ nên duy trì tư thế ngồi thẳng lưng, tránh đứng hoặc ngồi liên tục một chỗ quá lâu, sử dụng gối đỡ chuyên dụng cho bà bầu khi ngủ để giảm áp lực lên cột sống thắt lưng. Các bài tập vận động nhẹ nhàng như đi bộ, yoga cho bà bầu hoặc bơi lội cũng giúp tăng cường sức mạnh gân cốt rất hiệu quả.

Về chế độ dinh dưỡng, mẹ bầu cần đảm bảo cung cấp đầy đủ các vi chất thiết yếu như canxi, magie, vitamin D và sắt thông qua các thực phẩm tự nhiên giàu dinh dưỡng hoặc viên uống bổ sung theo chỉ dẫn của bác sĩ sản khoa. Việc bổ sung dinh dưỡng cân đối sẽ giúp hệ xương khớp vững chắc mà không cần phụ thuộc vào các vị thuốc thảo mộc trôi nổi.

Trong trường hợp mẹ bầu thực sự mong muốn sử dụng các bài thuốc y học cổ truyền để hỗ trợ sức khỏe, nguyên tắc bất di bất dịch là phải đến khám trực tiếp tại các bệnh viện y học cổ truyền uy tín có khoa sản. Tuyệt đối không tự ý mua vị thuốc đỗ trọng tại các quầy hàng trôi nổi không rõ nguồn gốc xuất xứ. Chỉ sử dụng thuốc khi được bác sĩ thăm khám cẩn thận, cân nhắc kỹ lưỡng giữa lợi ích điều trị và rủi ro đối với thai nhi, đồng thời tuân thủ nghiêm ngặt về liều lượng cũng như thời gian dùng thuốc được kê toa.

Tóm lại, kinh nghiệm dân gian dùng đỗ trọng để an thai hiện vẫn chỉ là một quan niệm cổ truyền chưa có đủ cơ sở khoa học hiện đại xác thực ^[1]. Các nghiên cứu dược lý mới chỉ chứng minh đỗ trọng có tác dụng hạ áp thông qua con đường ACE2/Ang-(1-7) trên động vật ^[2], cùng các hoạt tính kháng viêm và chống oxy hóa tổng quát ^[1]. Để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho cả mẹ và bé, phụ nữ mang thai hãy luôn lắng nghe cơ thể, thăm khám định kỳ và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi đưa bất kỳ loại thảo dược nào vào cơ thể.