Thiếu sữa, chậm về sữa hay tắc tia sữa là nỗi lo âu thường trực của rất nhiều sản phụ sau khi vượt cạn. Trong nỗ lực tìm kiếm các giải pháp tự nhiên nhằm kích thích nguồn sữa mẹ dồi dào, kinh nghiệm dân gian truyền tai nhau việc uống nước sắc từ hạt thì là như một phương thuốc lợi sữa hiệu quả. Nhưng liệu phương pháp truyền thống này có thực sự mang lại kết quả như mong đợi dưới góc nhìn của y học hiện đại?

Câu trả lời ngắn gọn là: Khoa học ghi nhận hạt thì là có hoạt tính kích thích tiết sữa (galactagogue) nhờ khả năng làm tăng nồng độ hormone prolactin trong máu [1]. Tuy nhiên, việc áp dụng cần hết sức cẩn trọng do các hoạt chất tự nhiên đi kèm và cảnh báo an toàn từ các cơ quan y tế quốc tế [1], [2].

Cơ chế tác động: Vai trò của prolactin và hạt thì là

Để hiểu tại sao hạt thì là được quan tâm trong vấn đề lợi sữa, trước hết cần nhìn vào vai trò của prolactin. Đây là hormone chính chịu trách nhiệm kích thích sản xuất sữa mẹ sau khi sinh con, do tuyến yên tiết ra [1]. Tuyến yên trước giải phóng prolactin dưới sự kiểm soát ức chế của dopamine [3]. Khi phụ nữ mang thai và sinh nở, prolactin tham gia vào việc phát triển tuyến vú, chuẩn bị bầu ngực cho quá trình tiết sữa và duy trì sự tổng hợp sữa liên tục [3].

Hàm lượng prolactin tăng cao trong thai kỳ giúp mở rộng các tuyến sữa để chuẩn bị cho bé bú mẹ [1]. Nồng độ prolactin cao trong những tháng đầu nuôi con bằng sữa mẹ cũng ức chế quá trình rụng trứng [1]. Nếu cơ thể thiếu hụt prolactin (hypoprolactinemia), một biểu hiện lâm sàng rõ rệt chính là mất sữa hoặc thất bại trong việc tiết sữa [3].

Hạt thì là (Foeniculum vulgare) từ lâu đã được xem là một loại thảo dược có tiềm năng thúc đẩy tiết sữa nhờ chứa các hợp chất phytoestrogen và các hoạt chất kích thích [1]. Vai trò kích thích sản xuất prolactin của thì là đã được khẳng định thông qua cả các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật lẫn nghiên cứu lâm sàng trên người [1].

Nghiên cứu khoa học nói gì về hạt thì là?

Các bằng chứng thực nghiệm đã làm sáng tỏ khả năng nâng cao nồng độ prolactin của chiết xuất từ cây thì là.

Ở giai đoạn tiền lâm sàng, việc tiêm phúc mạc chiết xuất dạng nước của cây thì là trong 5 đến 10 ngày đã làm tăng đáng kể lượng prolactin huyết thanh [1]. Bên cạnh đó, khi thử nghiệm tiêm phúc mạc chiết xuất ethanol của thì là với liều lượng 100 mg/kg và 200 mg/kg cho chuột cái chưa sinh sản trong 5 ngày, các nhà khoa học nhận thấy mức prolactin tăng lên tỷ lệ thuận theo liều dùng [1].

Ở nghiên cứu lâm sàng trên người, một thử nghiệm can thiệp trên 46 phụ nữ đang cho con bú đã mang lại con số định lượng cụ thể [1]. Những người tham gia được cho sử dụng hạt thì là dạng viên nang (mỗi viên 500 mg, uống 6 viên chia làm 3 lần mỗi ngày) [1]. Kết quả cho thấy, nồng độ prolactin huyết thanh của các bà mẹ đã tăng từ 64,55 ± 32,06 lên mức 95,55 ± 65,9 sau đợt điều trị bằng hạt thì là, với sự khác biệt có ý nghĩa thống kê rõ rệt (P < 0,001) [1].

Dữ liệu này chứng minh chiết xuất hạt thì là thực sự có tác động sinh học làm gia tăng hormone kích sữa trên cơ thể phụ nữ đang trong thời kỳ cho con bú [1].

Lợi ích ghi nhận và những hạn chế của bằng chứng

Mặc dù dầu hoặc chiết xuất thì là được đánh giá là một chất kích thích tiết sữa phù hợp cho phụ nữ trong giai đoạn nuôi con bằng sữa mẹ dựa trên các chỉ số hormone [1], các bằng chứng khoa học hiện nay vẫn có những giới hạn nhất định.

Số lượng nghiên cứu lâm sàng có đối chứng trên người vẫn còn khiêm tốn. Nghiên cứu nêu trên được thực hiện trên cỡ mẫu tương đối nhỏ với 46 phụ nữ [1]. Hơn nữa, việc gia tăng nồng độ prolactin trong máu là một chỉ số sinh hóa quan trọng, nhưng việc lượng sữa thực tế tiết ra tăng thêm bao nhiêu mililit mỗi ngày và tốc độ tăng trưởng của trẻ bú mẹ ra sao vẫn cần thêm các thử nghiệm quy mô lớn để xác nhận toàn diện.

Chính vì dữ liệu nghiên cứu tổng thể còn hạn chế, Ủy ban Sản phẩm Thuốc Thảo dược (HMPC) thuộc Cơ quan Quản lý Dược phẩm Châu Âu (EMA) đã đưa ra quan điểm không khuyến cáo sử dụng thì là cho phụ nữ mang thai hoặc bà mẹ đang cho con bú do chưa đủ dữ liệu an toàn đầy đủ [1].

Hiểu lầm thường gặp về việc dùng thảo dược kích sữa

Nhiều bà mẹ thường tin rằng các loại thảo mộc, nước lá tự nhiên như hạt thì là hoàn toàn lành tính, uống càng nhiều sữa về càng đặc và nhanh. Đây là một quan niệm sai lầm phổ biến.

Thảo dược tự nhiên chứa nhiều hợp chất hóa học phức tạp. Cây thì là chứa các thành phần tinh dầu bay hơi, trong đó trans-anethole chiếm 60-90% và estragole chiếm khoảng 3,3-5,3% ở các bộ phận trên mặt đất tùy phương pháp chiết xuất [2]. Việc chưng cất hydro từ quả thì là thậm chí có thể mang lại hàm lượng estragole lên tới 88% [2].

Điều đáng chú ý là các hợp chất này có thể bài tiết qua sữa mẹ. Phân tích cho thấy chỉ một giờ sau khi người mẹ đang cho con bú uống trà thảo mộc kết hợp thì là - tiểu hồi - caraway, khoảng 1% (tương đương 0,13 microg/L sữa) lượng estragole hấp thụ và tối đa 5% (tương đương 4,23 microg/L sữa) lượng trans-anethole đã xuất hiện trong sữa mẹ [2]. Do đó, việc tự ý sắc nước hạt thì là quá đặc hoặc uống liên tục không kiểm soát liều lượng có thể khiến trẻ sơ sinh tiếp nhận các hoạt chất này mà cơ thể non nớt của bé chưa thể xử lý hoàn toàn.

Uống nước hạt thì là cũng không thể thay thế cho cơ chế kích thích sữa quan trọng nhất: đó là việc cho trẻ bú đúng khớp ngậm, bú thường xuyên hoặc hút sữa đều đặn để tạo phản xạ giải phóng prolactin tự nhiên.

Những ai nên thận trọng khi sử dụng thì là?

Trước khi cân nhắc dùng thì là để kích sữa, sản phụ cần lưu ý những đối tượng đặc biệt sau:

Thứ nhất, phụ nữ đang mang thai tuyệt đối không nên dùng các chế phẩm chiết xuất thì là đậm đặc do khuyến cáo từ HMPC vì thiếu dữ liệu an toàn [1]. Chiết xuất thì là còn có hoạt tính phytoestrogen, tác động lên nồng độ hormone sinh sản [1].

Thứ hai, những người có cơ địa dị ứng với các loại cây thuộc họ Hoa tán (Apiaceae) như cần tây, cà rốt, tiểu hồi.

Thứ ba, các bà mẹ đang điều trị các bệnh lý nội tiết hoặc sử dụng các thuốc tác động lên hệ thần kinh và thụ thể dopamine cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa [3], [4]. Tuyệt đối không tự ý dùng thì là thay thế các phác đồ điều trị y khoa khi gặp tình trạng mất sữa bệnh lý.

Cách áp dụng thực tế an toàn cho mẹ sau sinh

Nếu mẹ sau sinh muốn sử dụng thì là để hỗ trợ tiêu hóa hoặc bổ trợ lượng nước hàng ngày, nên tuân thủ các nguyên tắc sau:

  • Dạng dùng: Ưu tiên sử dụng thì là như một loại rau gia vị tươi trong các bữa ăn hàng ngày (như canh cá thì là, chả cá) hoặc dùng trà túi lọc thì là thương mại đã qua kiểm định tiêu chuẩn an toàn. Trong các loại trà túi lọc thương mại, nồng độ estragole đã được kiểm soát ở mức nhất định [2]. Tránh tự ý mua các loại tinh dầu thì là nguyên chất hoặc chiết xuất cô đặc không rõ nguồn gốc để uống trực tiếp [2].
  • Liều lượng tham khảo: Trong nghiên cứu lâm sàng, liều dùng đạt hiệu quả tăng prolactin là hạt thì là dạng viên nang 500 mg, dùng 6 viên chia làm 3 lần mỗi ngày [1]. Tuy nhiên, mẹ không nên tự ý áp dụng liều cao này mà chưa có sự tư vấn y khoa. Nếu dùng trà hạt thì là nhẹ nhàng, chỉ nên hãm lượng nhỏ (khoảng 1 thìa cà phê hạt khô) với nước sôi và uống ấm, không dùng kéo dài nhiều tuần liên tục.
  • Nền tảng cốt lõi: Luôn nhớ rằng việc uống đủ nước (từ nước lọc, nước canh), ăn uống cân bằng đủ chất đạm, ngủ đủ giấc và tăng cường cho con bú trực tiếp mới là chìa khóa then chốt để nguồn sữa mẹ dồi dào, ổn định lâu dài.

Tóm lại, khoa học đã chứng minh hạt thì là có khả năng kích thích tăng hormone prolactin hỗ trợ tiết sữa mẹ [1]. Dẫu vậy, do những cảnh báo về mặt an toàn hóa chất thực vật từ các cơ quan y tế quốc tế [1], các mẹ sau sinh nên tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi sử dụng các chế phẩm từ loại hạt này để bảo vệ tốt nhất cho sức khỏe của cả mẹ và bé.