Nhiều người dù đã kiên trì cắt giảm khẩu phần ăn và tập thể dục đều đặn nhưng số đo vòng eo vẫn không thay đổi đáng kể. Trước thực tế đó, các sản phẩm men vi sinh được quảng bá với công dụng "đốt mỡ bụng", "giảm cân nhanh chóng" đang trở thành xu hướng tìm kiếm của người thừa cân. Liệu các vi khuẩn sống bé nhỏ này có thực sự tạo ra phép màu cho vóc dáng như lời đồn thổi?
Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học hiện tại là: men vi sinh thực sự có thể hỗ trợ giảm cân và giảm mỡ bụng, nhưng hiệu quả này phụ thuộc rất lớn vào từng chủng vi khuẩn cụ thể và chỉ mang tính hỗ trợ khiêm tốn chứ không thể thay thế cho chế độ dinh dưỡng lành mạnh [1]. Trong số các chủng lợi khuẩn đã được nghiên cứu, nổi bật nhất là Lactobacillus gasseri, một vi khuẩn cho thấy tiềm năng rõ rệt trong việc cải thiện các chỉ số mỡ cơ thể [2].
Hệ vi sinh đường ruột tác động đến cân nặng và mỡ thừa ra sao?
Đường ruột của con người chứa hàng nghìn tỷ vi sinh vật, và cấu trúc của hệ sinh thái này đóng vai trò then chốt đối với quá trình chuyển hóa lipid cũng như sự phát triển của tình trạng béo phì [2]. Béo phì là một tình trạng phức tạp đặc trưng bởi sự tích tụ mỡ thừa gây ảnh hưởng tiêu cực tới sức khỏe toàn diện [3]. Các nhà khoa học định nghĩa men vi sinh (probiotics) là những vi sinh vật sống mang lại lợi ích sức khỏe cho vật chủ khi được dung nạp một lượng đầy đủ [2].
Khi hệ vi sinh đường ruột mất cân bằng, nguy cơ thừa cân và rối loạn chuyển hóa sẽ gia tăng rõ rệt [3]. Sự suy giảm của các vi khuẩn thế hệ mới như Faecalibacterium prausnitzii, Akkermansia muciniphila hay các chủng Clostridia có liên quan trực tiếp đến việc tăng nguy cơ béo phì và bệnh tiểu đường tuýp 2 [2]. Nghiên cứu cho thấy mật độ của vi khuẩn A. muciniphila có mối tương quan nghịch với tình trạng thừa cân, béo phì, huyết áp cao và tiểu đường chưa điều trị [2]. Ở động vật thí nghiệm, loại vi khuẩn này có khả năng kìm hãm phản ứng viêm và cải thiện rối loạn chuyển hóa mô mỡ [2].
Bên cạnh đó, việc điều hòa hệ vi sinh đường ruột bằng men vi sinh còn giúp củng cố tính toàn vẹn của hàng rào ruột, làm giảm tính thấm của ruột và hạn chế tình trạng nội độc tố xâm nhập vào hệ tuần hoàn [4]. Một nghiên cứu đã chứng minh việc bổ sung hỗn hợp gồm Lactobacillus paracasei HII01, Bifidobacterium breve và Bifidobacterium longum giúp cải thiện chức năng hàng rào ruột cùng các dấu ấn sinh học liên quan đến béo phì ở người [2].
Chủng vi khuẩn Lactobacillus gasseri: Khắc tinh của mỡ nội tạng
Trong nhóm các vi khuẩn sinh axit lactic, Lactobacillus gasseri là cái tên nhận được sự chú ý đặc biệt nhờ khả năng tác động chuyên biệt đến mô mỡ bụng [2]. Chủng Lactobacillus gasseri BNR17 thậm chí đã được Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hàn Quốc công nhận là một thành phần chức năng giúp giảm lượng mỡ trong cơ thể [2]. Đây là chủng vi khuẩn ban đầu được phân lập từ sữa mẹ [3].
Ở cấp độ phân tử và tế bào, các nghiên cứu tiền lâm sàng đã làm sáng tỏ nhiều cơ chế giảm mỡ của chủng vi khuẩn này. Khi cho chuột thực nghiệm ăn chế độ giàu carbohydrate được bổ sung L. gasseri BNR17 ngày hai lần trong 12 tuần, các nhà khoa học ghi nhận sự sụt giảm trọng lượng cơ thể, giảm khối lượng mô mỡ trắng cùng nồng độ leptin và insulin trong huyết thanh [5]. Đáng chú ý, chủng vi khuẩn này đã kích hoạt các gen liên quan đến quá trình oxy hóa chất béo, đồng thời ức chế các gen tham gia vào quá trình tổng hợp axit béo [5].
Một chủng khác là Lactobacillus gasseri SBT2055 cũng cho thấy tác động sinh học ấn tượng trên động vật. Trong một thử nghiệm kéo dài 24 tuần trên chuột ăn chế độ chứa 10% chất béo, L. gasseri SBT2055 đã ức chế sự biểu hiện của các gen tiền viêm như CCL2 và CCR2 trong mô mỡ, từ đó ngăn ngừa việc tăng cân và tích lũy mỡ thừa [5]. Khi chuột cống được cho uống sữa tách béo chứa chủng vi khuẩn này, kích thước trung bình của tế bào mỡ cũng giảm rõ rệt, đi kèm với sự suy giảm cholesterol và leptin [5].
Các thử nghiệm lâm sàng trên người chứng minh điều gì?
Hiệu quả giảm mỡ bụng của men vi sinh không chỉ dừng lại ở phòng thí nghiệm mà đã được kiểm chứng qua nhiều nghiên cứu can thiệp trên người lớn có xu hướng béo phì [6].
Một nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược đa trung tâm đã được tiến hành trên 87 người trưởng thành khỏe mạnh có chỉ số BMI từ 24,2 đến 30,7 kg/m² và diện tích mỡ nội tạng từ 81,2 đến 178,5 cm² [6]. Những người tham gia được chia ngẫu nhiên để uống 200 gam sữa lên men mỗi ngày chứa chủng Lactobacillus gasseri SBT2055 (43 người) hoặc sữa lên men không chứa chủng này (44 người) liên tục trong 12 tuần [6]. Diện tích mỡ bụng được đo lường chính xác bằng phương pháp chụp cắt lớp vi tính (CT scan) [6].
Kết quả sau 12 tuần can thiệp cho thấy nhóm sử dụng sữa lên men chứa L. gasseri SBT2055 có diện tích mỡ nội tạng giảm trung bình 4,6% (tương đương giảm 5,8 cm²) và diện tích mỡ dưới da giảm 3,3% (tương đương giảm 7,4 cm²) so với ban đầu [6]. Trọng lượng cơ thể của họ giảm 1,4% (khoảng 1,1 kg), chỉ số BMI giảm 1,5% (0,4 kg/m²), vòng eo thu nhỏ 1,8% (giảm 1,7 cm) và vòng mông giảm 1,5% (giảm 1,5 cm) [6]. Ngược lại, nhóm dùng sữa lên men đối chứng không ghi nhận bất kỳ sự thuyên giảm đáng kể nào ở các chỉ số trên [6]. Nồng độ adiponectin trọng lượng phân tử cao trong huyết thanh ở cả hai nhóm đều tăng lên [6].
Hiệu quả của chủng Lactobacillus gasseri BNR17 cũng được khẳng định trong một nghiên cứu mù đôi, ngẫu nhiên, có đối chứng với giả dược kéo dài 12 tuần trên 90 người tham gia [3]. Kết quả cho thấy nhóm sử dụng BNR17 liều cao có sự sụt giảm đáng kể diện tích mô mỡ nội tạng so với nhóm giả dược [3]. Hơn nữa, cả nhóm dùng liều thấp lẫn liều cao đều ghi nhận sự thu nhỏ chu vi vòng eo sau quá trình sử dụng [3].
Các chủng men vi sinh khác và vai trò phối hợp
Bên cạnh Lactobacillus gasseri, nhiều chủng vi khuẩn khác thuộc chi Lactobacillus và Bifidobacterium cũng cho thấy tác động tích cực đến vóc dáng [2]. Việc bổ sung hai hộp sữa chua mỗi ngày chứa Lactobacillus amylovorus (đạt mật độ 10⁹ đơn vị hình thành khuẩn lạc/hộp) đã giúp người dùng giảm tổng khối lượng mỡ cơ thể nhờ tác động điều biến thành phần vi sinh đường ruột và thay đổi chuyển hóa năng lượng [7].
Trong một nghiên cứu kéo dài 24 tuần trên 126 người béo phì, công thức phối hợp giữa chủng Lactobacillus rhamnosus cùng các chất xơ hòa tan prebiotic (oligofructose và inulin) đã giúp những phụ nữ tham gia giảm số cân nặng gấp đôi so với nhóm dùng giả dược [7]. Công thức này còn làm thay đổi hệ vi sinh bằng cách giảm tỷ lệ vi khuẩn thuộc họ Lachnospiraceae, nhóm vốn có liên quan tới bệnh tiểu đường tuýp 2 [7].
Sự kết hợp giữa chủng Lactobacillus curvatus HY7601 và Lactobacillus plantarum KY1032 cũng mang lại hiệu quả giảm trọng lượng cơ thể, BMI và vòng eo rõ rệt [8]. Ngoài ra, việc phối hợp Lactobacillus acidophilus cùng với Lactobacillus casei và Bifidobacterium trong điều kiện người tham gia duy trì lối sống bình thường cũng ghi nhận tín hiệu giảm cân khả quan [8]. Đáng chú ý, một nghiên cứu kéo dài 10 năm theo dõi trẻ em mà mẹ của chúng từng bổ sung Lactobacillus rhamnosus GG từ 4 tuần trước sinh đến 6 tháng sau sinh cho thấy biện pháp này giúp hạn chế tình trạng tăng cân quá mức trong giai đoạn đầu đời của trẻ [4].
Giới hạn của bằng chứng: Không phải men vi sinh nào cũng giúp giảm cân
Mặc dù có nhiều kết quả tích cực, các chuyên gia cảnh báo người tiêu dùng không nên thần thánh hóa men vi sinh. Một tổng quan hệ thống năm 2017 rà soát 1.567 bài báo khoa học nhưng chỉ chọn lọc được 14 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng đạt chuẩn [1]. Trong số 14 nghiên cứu này, có 9 nghiên cứu cho thấy giảm cân hoặc giảm mỡ, 3 nghiên cứu không ghi nhận tác dụng, và thậm chí có 2 nghiên cứu ghi nhận tình trạng tăng cân [1].
Điều này chứng minh rõ ràng rằng tác dụng sinh học của men vi sinh phụ thuộc rất chặt chẽ vào từng chủng cụ thể (strain-dependent) [1]. Việc sử dụng tùy tiện một sản phẩm men vi sinh thông thường không thể đảm bảo mang lại hiệu quả giảm mỡ.
Một tổng quan hệ thống khác công bố năm 2021 cũng chỉ ra rằng phần lớn các thử nghiệm lâm sàng đạt kết quả tích cực về số đo nhân trắc học đều có sự can thiệp đồng thời của chế độ ăn giảm calo hoặc tăng cường hoạt động thể lực [8]. Do đó, hiệu quả giảm cân không thể chỉ quy hoàn toàn cho men vi sinh [8]. Thậm chí, ở một thử nghiệm trên bệnh nhân tiểu đường sử dụng chủng L. gasseri BNR17, người ta chỉ quan sát thấy sự suy giảm nhẹ không có ý nghĩa thống kê về cân nặng và vòng eo [8]. Đồng thời, liều lượng cũng là yếu tố mang tính quyết định; nghiên cứu với L. gasseri SBT2055 cho thấy ở liều 10⁶ CFU/g chỉ giúp giảm mỡ nội tạng, nhưng khi nâng lên liều cao hơn mới làm giảm thêm cả diện tích mỡ dưới da bụng [8].
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng men vi sinh để giảm cân
Hiểu lầm lớn nhất của nhiều người là xem men vi sinh như một loại "thuốc đốt mỡ cấp tốc". Men vi sinh bản chất là vi sinh vật sống hỗ trợ đường ruột và cân bằng chuyển hóa, không có khả năng triệt tiêu hàng nghìn calo từ những bữa ăn thịnh soạn [2].
Nhiều người cũng lầm tưởng rằng chỉ cần uống men vi sinh là mỡ bụng sẽ biến mất mà không cần ăn kiêng. Thực tế, một nghiên cứu trên 75 người béo phì kéo dài 8 tuần đã chứng minh sự kết hợp giữa chế độ ăn ít calo và sữa chua men vi sinh mang lại tác dụng cộng hưởng vượt trội trong việc giảm BMI và tỷ lệ mỡ cơ thể so với việc chỉ ăn kiêng dùng sữa chua thường hoặc chỉ uống men vi sinh mà không ăn kiêng [7].
Hiểu lầm tiếp theo là cho rằng mọi loại sữa chua hoặc men tiêu hóa trên thị trường đều giúp giảm cân. Các nghiên cứu chứng minh hiệu quả giảm mỡ đều sử dụng các chủng vi sinh chuyên biệt với liều lượng xác định như L. gasseri BNR17 hay L. gasseri SBT2055 [3], [6]. Các loại sữa chua ăn thông thường nếu chứa nhiều đường tinh luyện thậm chí có thể gây phản tác dụng và làm tăng lượng calo nạp vào.
Những ai nên thận trọng khi sử dụng men vi sinh?
Mặc dù men vi sinh tương đối an toàn với người khỏe mạnh, một số đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng. Người bị suy giảm miễn dịch nặng, bệnh nhân đang điều trị ung thư, người vừa trải qua phẫu thuật lớn hoặc bệnh nhân mang catheter tĩnh mạch trung tâm không nên tự ý bổ sung các chế phẩm vi sinh sống liều cao do nguy cơ nhiễm trùng máu hoặc nhiễm khuẩn cơ hội.
Những người mắc hội chứng phát triển quá mức vi khuẩn ruột non (SIBO) hoặc có tổn thương nghiêm trọng ở niêm mạc ruột có thể gặp triệu chứng đầy hơi, chướng bụng, đau quặn dữ dội khi nạp thêm lợi khuẩn. Phụ nữ mang thai, người mắc bệnh tiểu đường hoặc các bệnh mạn tính phức tạp cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu sử dụng bất kỳ chế phẩm men vi sinh bổ sung nào để đảm bảo tính an toàn và phù hợp.
Áp dụng vào đời sống: Cách dùng đúng để tối ưu chuyển hóa
Để tận dụng tối đa lợi ích của men vi sinh trong việc quản lý cân nặng, bạn nên lựa chọn các sản phẩm công bố rõ ràng tên chủng vi khuẩn (chẳng hạn như Lactobacillus gasseri BNR17 hoặc SBT2055) và có kiểm chứng lâm sàng [3], [6]. Lượng dùng cần đạt tiêu chuẩn khuyến cáo của nhà sản xuất hoặc nghiên cứu khoa học, ví dụ các thử nghiệm lâm sàng thường sử dụng lượng sữa lên men tương đương 200 g mỗi ngày trong thời gian tối thiểu 12 tuần liên tục [6].
Thời điểm sử dụng men vi sinh tốt nhất thường là trong hoặc ngay trước bữa ăn, giúp lợi khuẩn giảm thiểu sự tiếp xúc trực tiếp với nồng độ axit cao của dịch vị dạ dày khi đói. Men vi sinh dạng sống rất nhạy cảm với nhiệt độ, do đó không bao giờ được pha bột men hoặc trộn sữa chua vi sinh vào thức ăn, nước uống còn nóng để tránh làm chết vi khuẩn.
Điều quan trọng nhất là phải nuôi dưỡng các vi khuẩn có lợi này bằng prebiotic, tức là nguồn chất xơ hòa tan từ rau xanh, các loại đậu, yến mạch và trái cây tươi [7]. Một chế độ dinh dưỡng kiểm soát năng lượng kết hợp cùng việc bổ sung chủng vi khuẩn phù hợp sẽ tạo ra tác động cộng hưởng bền vững nhất cho vóc dáng [7]. Men vi sinh là người đồng hành hỗ trợ chuyển hóa, nhưng chính lối sống khoa học và kiên trì mới là chìa khóa quyết định sự thành bại của quá trình giảm mỡ.