Nhiều người trưởng thành gặp phải tình trạng khó chịu ở bụng chỉ sau khi uống một ly sữa tươi hoặc thưởng thức một tách cà phê sữa. Những cơn đau quặn bụng, cảm giác đầy trướng khó tiêu hay thậm chí là tiêu chảy xuất hiện nhanh chóng khiến không ít người e ngại các chế phẩm từ sữa. Đây chính là biểu hiện điển hình của hội chứng bất dung nạp đường lactose do cơ thể thiếu hụt enzyme tiêu hóa tự nhiên.

Liệu việc bổ sung men vi sinh (probiotics) có thực sự giúp giải quyết triệt để vấn đề này hay không? Câu trả lời ngắn gọn là một số chủng vi khuẩn thuộc chi Lactobacillus và Bifidobacterium đã được chứng minh có khả năng hỗ trợ cải thiện đáng kể các triệu chứng khó chịu, tuy nhiên hiệu quả thực tế phụ thuộc rất lớn vào chủng vi sinh cụ thể, liều lượng sử dụng cũng như cơ địa hấp thu của từng cá thể [1], [2].

Vì sao uống sữa lại bị đầy hơi, tiêu chảy?

Hơn 60% dân số toàn cầu bị suy giảm khả năng tiêu hóa đường lactose do hoạt tính của enzyme lactase tại niêm mạc ruột non suy giảm dần theo độ tuổi [3]. Tình trạng này được gọi là thiếu hụt lactase, khiến lượng đường đôi lactose tự nhiên trong sữa không thể phân cắt thành glucose và galactose để hấp thu vào máu [2].

Khi không được phân giải tại ruột non, lượng lactose dư thừa sẽ di chuyển xuống đại tràng và bị hệ vi sinh vật tại đây lên men yếm khí [2]. Quá trình lên men này sinh ra nhiều khí như hydro, methane, carbon dioxide cùng các axit béo chuỗi ngắn, dẫn đến hàng loạt triệu chứng lâm sàng như chướng bụng, đau quặn bụng, xì hơi, nôn ói và tiêu chảy thẩm thấu [4], [2].

Mức độ nghiêm trọng của các phản ứng tiêu hóa này không giống nhau ở mỗi người, mà chịu sự chi phối của nhiều yếu tố như lượng lactose nạp vào, lượng lactase nội sinh còn sót lại, thành phần bữa ăn dùng kèm, thời gian lưu chuyển thức ăn trong đường ruột và cấu trúc của hệ vi sinh vật bản địa [2]. Ở nhiều trường hợp, việc kiểm soát chế độ ăn uống kết hợp điều chỉnh hệ vi khuẩn đường ruột có thể giúp người bệnh dung nạp sữa tốt hơn [2].

Men vi sinh hỗ trợ đường ruột xử lý lactose như thế nào?

Men vi sinh là những vi sinh vật sống mang lại lợi ích sức khỏe rõ rệt cho vật chủ khi được đưa vào cơ thể với số lượng đầy đủ [4]. Từ lâu, các sản phẩm lên men từ vi khuẩn axit lactic đã được sử dụng rộng rãi nhằm nâng cao sức khỏe tiêu hóa [5]. Khả năng giảm thiểu các triệu chứng bất dung nạp đường lactose đã được công nhận rộng rãi đối với một số chủng men vi sinh chọn lọc [5].

Cơ chế sinh học quan trọng nhất giúp men vi sinh phát huy tác dụng là khả năng tự sinh tổng hợp enzyme beta-galactosidase (còn gọi là lactase vi khuẩn) ngay trong lòng ống tiêu hóa. Khi đi vào đường ruột, các vi khuẩn này hỗ trợ thủy phân một phần đường lactose trước khi chúng bị các vi khuẩn sinh khí tại đại tràng lên men [2]. Nhờ đó, lượng khí sinh ra được kiềm chế và áp lực thẩm thấu trong lòng ruột giảm đi đáng kể [6].

Bên cạnh việc cung cấp enzyme hỗ trợ tiêu hóa trực tiếp, men vi sinh còn mang lại nhiều tác động tích cực khác lên hệ trục tiêu hóa. Các nghiên cứu chỉ ra rằng men vi sinh giúp củng cố vững chắc hàng rào niêm mạc ruột, bình thường hóa tính thấm của thành ruột, điều hòa nhu động tiêu hóa và làm dịu tính nhạy cảm quá mức của hệ thần kinh nội tạng [4]. Một số chủng vi sinh còn sở hữu đặc tính kháng khuẩn tự nhiên, hỗ trợ giải quyết tình trạng mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột vốn là nguyên nhân khiến các rối loạn tiêu hóa kéo dài [4].

Điểm mặt các chủng Lactobacillus được chứng minh hiệu quả

Trong nhóm vi khuẩn sinh axit lactic, các chủng thuộc chi Lactobacillus giữ vai trò trung tâm trong nhiều thử nghiệm lâm sàng điều trị bất dung nạp lactose. Chúng thường cư trú tại ruột non và có khả năng lên men carbohydrate mạnh mẽ.

Các thử nghiệm thực tế đã ghi nhận tác dụng tích cực của một số chủng cụ thể đối với đường tiêu hóa:

  • Chủng Lactobacillus acidophilus B62F04 và Lactobacillus acidophilus DDS-1 đã được ghi nhận trong nghiên cứu lâm sàng là giúp cải thiện rõ rệt các triệu chứng khó chịu ở vùng bụng so với nhóm dùng giả dược sau 2 tuần sử dụng liên tục [7].
  • Chủng Lactobacillus reuteri mang lại hiệu quả tốt trong việc giảm thiểu tình trạng đầy hơi và khó tiêu hóa [7].
  • Chủng Lactobacillus rhamnosus HN001 khi phối hợp cùng với vi khuẩn khác và vitamin B6 cũng cho thấy tác động tích cực trong việc làm giảm triệu chứng chướng bụng [7].
  • Chủng Lactiplantibacillus plantarum được biết đến rộng rãi với đặc tính kháng khuẩn hỗ trợ điều trị loạn khuẩn đường ruột, đồng thời góp phần làm giảm các cơn đau quặn bụng, tiêu chảy và đầy hơi [4].

Tuy nhiên, không phải mọi chủng Lactobacillus đều mang lại kết quả giống nhau. Một nghiên cứu kéo dài 6 tuần tiến hành bổ sung chủng Lactobacillus plantarum MP2026 kết hợp cùng Bifidobacterium animalis IM386 đã không tìm thấy bất kỳ sự khác biệt có ý nghĩa thống kê nào về lượng khí hydro đào thải qua hơi thở cũng như các triệu chứng tiêu hóa so với nhóm đối chứng [7]. Điều này khẳng định rằng lợi ích của men vi sinh mang tính đặc hiệu chủng rất cao.

Lợi ích từ các chủng Bifidobacterium đối với hệ tiêu hóa

Bên cạnh Lactobacillus, các vi khuẩn thuộc chi Bifidobacterium đóng vai trò chủ đạo tại đại tràng, nơi diễn ra phần lớn quá trình lên men gây khó chịu của đường lactose chưa tiêu hóa.

Một thử nghiệm lâm sàng thực hiện trên 27 bệnh nhân bị kém tiêu hóa và bất dung nạp lactose đã đánh giá việc sử dụng kết hợp hai chủng Lactobacillus casei Shirota và Bifidobacterium breve Yakult với liều từ $10^7$ đến $10^9$ CFU cho mỗi chủng [8]. Sau 4 tuần can thiệp, phác đồ kết hợp này đã làm giảm đáng kể điểm số triệu chứng lâm sàng với giá trị $P < 0,01$ và làm giảm diện tích dưới đường cong (AUC) của nồng độ hydro trong hơi thở với $P = 0,04$ so với thời điểm ban đầu [8]. Đáng chú ý, mức độ giảm triệu chứng của hỗn hợp men vi sinh này tương đương với khi cho bệnh nhân uống 9000 đơn vị enzyme lactase thương mại [8]. Hiệu quả giảm triệu chứng và giảm sinh khí hydro vẫn duy trì ổn định trong ít nhất 3 tháng sau khi ngừng uống men vi sinh hoàn toàn [8], [7].

Ngoài ra, các chủng khác như Bifidobacterium longum và Bifidobacterium animalis cũng cho thấy tác dụng tích cực trong việc đẩy lùi chứng chướng hơi, đầy bụng và táo bón [7]. Chủng Bifidobacterium longum BB536 khi phối hợp cùng các dưỡng chất khác cũng cho kết quả tương tự [7].

Dẫu vậy, hiệu quả không phải lúc nào cũng xuất hiện trên mọi chế phẩm. Một thử nghiệm năm 2021 sử dụng kem chứa chủng Bifidobacterium bifidum 900791 ở cả nồng độ cao và thấp lại không ghi nhận sự cải thiện có ý nghĩa về triệu chứng đường ruột hay lượng khí hydro thở ra so với nhóm dùng kem đối chứng không chứa lợi khuẩn [7]. Sự thất bại này có thể bắt nguồn từ việc số lượng tình nguyện viên bỏ cuộc quá cao do tác động của đại dịch SARS-CoV-2 khiến cỡ mẫu nghiên cứu không đủ lớn để tạo ra sức mạnh thống kê cần thiết [7].

Bằng chứng từ các nghiên cứu lâm sàng và phân tích gộp

Bức tranh tổng thể về tác dụng của men vi sinh đối với chứng bất dung nạp lactose đã được làm sáng tỏ qua các công trình phân tích gộp quy mô lớn.

Một phân tích tổng quan hệ thống năm 2005 tiến hành rà soát các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) từ năm 1966 đến năm 2002, chọn lọc được 10 nghiên cứu phù hợp [1]. Trong 9 nghiên cứu đo nồng độ hydro qua hơi thở, có 3 nghiên cứu cho kết quả dương tính, 3 nghiên cứu âm tính và 3 nghiên cứu cho kết quả hỗn hợp [1]. Trong 7 nghiên cứu theo dõi triệu chứng, chỉ có 1 nghiên cứu ghi nhận kết quả dương tính rõ rệt, 5 nghiên cứu âm tính và 1 nghiên cứu có kết quả đan xen [1]. Nghiên cứu đi đến kết luận rằng việc bổ sung men vi sinh nói chung chưa đủ cơ sở để khẳng định làm thuyên giảm triệu chứng ở người lớn, nhưng một số chủng, nồng độ và dạng bào chế cụ thể cho thấy tiềm năng rõ ràng [1].

Đến năm 2019, một đánh giá hệ thống khác trên 15 nghiên cứu mù đôi ngẫu nhiên đối chứng tập trung vào 8 chủng lợi khuẩn có nhiều dữ liệu chứng minh nhất đã ghi nhận mối liên hệ tích cực tổng thể giữa việc dùng men vi sinh và việc cải thiện các triệu chứng lâm sàng của bất dung nạp lactose, mặc dù mức độ hiệu quả giữa các chủng vẫn có sự dao động [3]. Tiếp đó, tổng quan hệ thống năm 2020 cũng khẳng định mối quan hệ tích cực tổng thể giữa men vi sinh và bất dung nạp lactose phụ thuộc chặt chẽ vào chủng vi khuẩn và nồng độ áp dụng [2].

Gần đây nhất, một phân tích gộp năm 2023 tổng hợp 12 nghiên cứu trên người trưởng thành đã đưa ra những bằng chứng định lượng thuyết phục [6]. Kết quả phân tích cho thấy việc dùng men vi sinh giúp làm dịu rõ rệt các biểu hiện đau bụng, tiêu chảy và đầy hơi [6]. Đặc biệt, chỉ số diện tích dưới đường cong (AUC) biểu thị nồng độ hydro thở ra ghi nhận mức giảm rất mạnh với chênh lệch trung bình chuẩn hóa SMD là -4,96 (khoảng tin cậy 95% từ -6,92 đến -3,00) [6].

Phân tích đa biến trong công trình này chỉ ra rằng dùng đơn chủng vi sinh có hiệu quả làm giảm đau bụng và tổng điểm triệu chứng, trong khi dùng đa chủng lại tối ưu cho việc giảm đầy hơi [6]. Đồng thời, liều lượng men vi sinh nạp vào có mối liên hệ mật thiết với mức độ thuyên giảm tổng điểm triệu chứng thông qua mô hình hồi quy tuyến tính chặt chẽ [6].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng men vi sinh

Rất nhiều người lầm tưởng rằng men vi sinh có thể chữa khỏi hoàn toàn chứng bất dung nạp đường lactose. Trên thực tế, men vi sinh chỉ là giải pháp hỗ trợ sinh học giúp cung cấp thêm enzyme lactase nội sinh tại chỗ và tối ưu hóa hệ vi sinh vật đại tràng [4], [2]. Khi ngừng sử dụng trong thời gian dài, nếu hệ vi sinh bản địa không duy trì được mật độ vi khuẩn có ích, các triệu chứng hoàn toàn có thể quay trở lại.

Một hiểu lầm phổ biến khác là cho rằng mọi loại men vi sinh trên thị trường đều có tác dụng giống nhau. Như các nghiên cứu lâm sàng đã chứng minh, một số chủng như L. acidophilus DDS-1 hay B. breve Yakult mang lại chuyển biến tích cực, trong khi các chủng khác như L. plantarum MP2026 hay B. animalis IM386 lại không tạo ra sự khác biệt [8], [7]. Do đó, người dùng không thể chọn bừa bất kỳ sản phẩm nào mà cần xem rõ tên chủng vi sinh cụ thể trên bao bì nhãn mác.

Ngoài ra, nhiều người tin rằng việc giảm sinh khí hydro trong hơi thở luôn đồng nghĩa với việc hết triệu chứng đau bụng. Tuy nhiên, một nghiên cứu bổ sung liên tục 11 chủng men vi sinh trong 6 tháng đã ghi nhận hiện tượng triệu chứng lâm sàng được cải thiện rõ rệt nhưng lượng khí hydro thở ra không hề suy giảm [7]. Điều này cho thấy men vi sinh cải thiện cảm giác khó chịu thông qua nhiều cơ chế phức tạp như điều hòa cảm giác đau nội tạng chứ không chỉ đơn thuần là phân giải khí [7], [4].

Ai nên thận trọng trước khi bổ sung men vi sinh?

Mặc dù men vi sinh an toàn với đa số người sử dụng, các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng:

  • Người bị suy giảm miễn dịch nặng, bệnh nhân đang hóa trị ung thư hoặc dùng thuốc ức chế miễn dịch mạnh không nên tự ý dùng men vi sinh liều cao vì có nguy cơ nhiễm trùng cơ hội.
  • Người đang mắc các bệnh lý đường tiêu hóa cấp tính nghiêm trọng hoặc có tổn thương thủng niêm mạc ruột cần có sự đồng thuận từ bác sĩ điều trị.
  • Người có tiền sử dị ứng với đạm sữa bò cần đọc kỹ thành phần sản phẩm, vì nhiều loại men vi sinh được nuôi cấy trên môi trường nền sữa hoặc có chứa thành phần từ sữa.

Nếu bạn đang trong quá trình điều trị các bệnh mạn tính hoặc dùng nhiều loại thuốc kê đơn, hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi bắt đầu bất kỳ liệu trình bổ sung men vi sinh nào.

Gợi ý cách áp dụng thực tế và phối hợp thực phẩm

Để kiểm soát chứng bất dung nạp lactose hiệu quả trong sinh hoạt thường nhật, người tiêu dùng có thể linh hoạt áp dụng các biện pháp sau:

  • Ưu tiên thực phẩm lên men tự nhiên: Sữa chua và phô mai cứng là những lựa chọn tuyệt vời. Lượng đường lactose trong các sản phẩm này đã được vi khuẩn sống phân giải một phần trong quá trình lên men, giúp người kém dung nạp có thể tiêu thụ bình thường mà không xuất hiện triệu chứng khó chịu [2].
  • Chọn đúng chủng vi khuẩn: Khi tìm kiếm các sản phẩm bổ sung men vi sinh dạng bột hoặc viên nang, nên tìm các sản phẩm chứa các chủng đã được thử nghiệm thành công như Lactobacillus casei Shirota, Bifidobacterium breve, Lactobacillus acidophilus DDS-1 hoặc Bifidobacterium longum [8], [7].
  • Chia nhỏ lượng sữa nạp vào: Thay vì uống một lượng lớn sữa cùng một lúc, hãy chia nhỏ thành nhiều lần uống trong ngày và nên dùng sữa kèm với bữa ăn đặc để làm chậm tốc độ rỗng của dạ dày, giúp enzyme có đủ thời gian tiêu hóa lactose [2].
  • Bổ sung đúng thời điểm: Nên uống men vi sinh đều đặn mỗi ngày, dùng cùng hoặc ngay trước bữa ăn có chứa chế phẩm từ sữa để men vi sinh đồng hành và phân giải đường lactose hiệu quả nhất.

Bất dung nạp lactose không đồng nghĩa với việc bạn phải loại bỏ hoàn toàn các sản phẩm sữa bổ dưỡng ra khỏi khẩu phần ăn. Việc hiểu rõ cơ thể, kết hợp hợp lý giữa các thực phẩm lên men tự nhiên và các chủng men vi sinh đã được kiểm chứng khoa học sẽ giúp bạn thoải mái thưởng thức các món ăn từ sữa một cách êm bụng và an toàn.