Khi mùa mưa đến và dịch sốt xuất huyết bùng phát, nhiều gia đình thường truyền tai nhau các biện pháp tăng cường thể lực, trong đó việc uống nước cam, nước chanh hoặc mua viên sủi vitamin C liều cao về uống là thói quen rất phổ biến. Không ít người tin rằng việc nạp thật nhiều vitamin C sẽ giúp tăng cường miễn dịch cấp tốc, giữ vững thành mạch và giúp cơ thể mau khỏi bệnh. Vậy việc bổ sung vitamin C liều cao khi mắc sốt xuất huyết có thực sự mang lại hiệu quả thần tốc như lời đồn?

Dưới góc nhìn y học thực chứng, vitamin C thực sự mang lại một số hỗ trợ nhất định đối với việc cải thiện số lượng tiểu cầu và rút ngắn thời gian điều trị tại bệnh viện theo các nghiên cứu bước đầu [1]. Tuy nhiên, quan niệm cho rằng dùng "liều càng cao càng tốt" lại là một hiểu lầm tai hại, bởi việc lạm dụng chất này có thể dẫn tới những tác dụng phụ khó lường trên đường tiêu hóa và thận, trong khi bằng chứng về liều tối ưu ở bệnh nhân sốt xuất huyết vẫn chưa được chuẩn hóa [1].

Nguy cơ tổn thương thành mạch và cơ chế tác động của vitamin C

Trong cơ chế bệnh sinh của sốt xuất huyết Dengue, một trong những hiện tượng nguy hiểm nhất là sự gia tăng tính thấm thành mạch và phản ứng viêm toàn thân dữ dội. Nhiễm virus Dengue làm biến đổi nhiều phân tử sinh học như các enzyme gây viêm và giải phóng ồ ạt các cytokine [2]. Tình trạng này khiến các tế bào nội mô mạch máu bị tổn thương, dẫn đến hiện tượng thoát huyết tương ra ngoài lòng mạch, gây cô đặc máu và nguy cơ tụt huyết áp nghiêm trọng [2].

Bên cạnh đó, phản ứng viêm và stress oxy hóa cũng là tác nhân thúc đẩy sự phá hủy tiểu cầu, làm số lượng tế bào này tụt dốc nhanh chóng [2]. Các nhà khoa học ghi nhận rằng một số vitamin, bao gồm vitamin C, vitamin D và vitamin E, đóng vai trò tiềm năng trong việc hỗ trợ người bệnh nhờ đặc tính chống oxy hóa [2]. Về mặt lý thuyết, việc bổ sung các hợp chất này có liên quan mật thiết đến quá trình kích thích tạo tiểu cầu, ngăn chặn sự xâm nhập và nhân lên của virus Dengue, đồng thời giảm thiểu tổn thương oxy hóa liên quan đến suy giảm tiểu cầu [2].

Đặc biệt, vai trò hỗ trợ của vitamin C còn được ghi nhận ở khả năng góp phần làm giảm hiện tượng rò rỉ huyết tương qua thành mạch [2]. Việc củng cố tính bền vững của tế bào nội mô giúp hạn chế sự thoát dịch, một yếu tố sống còn để ngăn ngừa người bệnh tiến triển sang giai đoạn sốc nguy hiểm [2]. Dẫu vậy, các chuyên gia nhấn mạnh rằng cơ chế phân tử chính xác của các vi chất này trong việc ức chế tổn thương do virus vẫn còn đang trong quá trình tiếp tục nghiên cứu và chưa thể định lượng hoàn toàn [2].

Nghiên cứu lâm sàng ghi nhận gì về thời gian nằm viện và tiểu cầu?

Để đánh giá tác dụng thực tế của vitamin C trên bệnh nhân sốt xuất huyết, các nhà nghiên cứu đã tiến hành các thử nghiệm lâm sàng nhằm theo dõi sự phục hồi của người bệnh. Một nghiên cứu hồi cứu được công bố năm 2020 do nhóm tác giả Ramalingam và các cộng sự thực hiện trên 200 bệnh nhân nhiễm virus Dengue tại nhiều bệnh viện ở Ấn Độ đã cung cấp những dữ liệu đáng chú ý [1].

Trong nghiên cứu của Ramalingam và cộng sự, bệnh nhân tham gia có 35,5% thuộc độ tuổi từ 0 đến 15 tuổi [1]. Nhóm nghiên cứu đã chia các đối tượng thành hai nhóm đối chứng: 100 bệnh nhân được cho bổ sung thêm vitamin C và 100 bệnh nhân thuộc nhóm không dùng vi chất này [1]. Về phương thức đưa thuốc vào cơ thể, trong số những người được chỉ định dùng vitamin C, có 67% bệnh nhân sử dụng đường uống, 28% dùng qua đường truyền tĩnh mạch và 5% bệnh nhân thuộc nhóm ca bệnh nặng hơn được kết hợp cả hai đường dùng [1].

Kết quả theo dõi cho thấy sự khác biệt rất rõ rệt về tốc độ hồi phục của các tế bào máu. Mức tăng số lượng tiểu cầu trung bình ở nhóm bệnh nhân được bổ sung vitamin C đạt tới 363%, trong khi ở nhóm không bổ sung vi chất này chỉ đạt mức tăng 105% (với giá trị P = 0,00) [1]. Sự gia tăng vượt trội này gợi ý rằng vitamin C có thể đóng vai trò kích thích quá trình hồi phục của dòng tế bào cầm máu sau khi bị suy giảm trầm trọng do nhiễm trùng [1].

Không chỉ cải thiện chỉ số huyết học, việc sử dụng vitamin C còn giúp rút ngắn đáng kể thời gian người bệnh phải điều trị nội trú. Nhóm bệnh nhân có dùng vitamin C ghi nhận thời gian nằm viện ít ngày hơn hẳn so với những người không được dùng [1]. Cụ thể, có tới 39% bệnh nhân ở nhóm có bổ sung vitamin C có thời gian nằm viện dưới 5 ngày, trong khi ở nhóm không dùng vitamin C, tỷ lệ bệnh nhân được xuất viện dưới 5 ngày chỉ đạt vỏn vẹn 3% [1].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu quan sát tiến cứu khác của nhóm tác giả Rammohan và cộng sự cũng được thực hiện trên 123 bệnh nhân sốt xuất huyết bị hạ tiểu cầu tại một trung tâm y khoa học thuật ở Bangalore, Ấn Độ [1]. Các đối tượng tham gia được phân ngẫu nhiên vào hai nhóm, trong đó 60 bệnh nhân chỉ nhận chế độ chăm sóc chuẩn mà không bổ sung vitamin C, trong khi nhóm còn lại được hỗ trợ vi chất để đánh giá [1].

Bằng chứng khoa học hiện tại có những hạn chế nào?

Mặc dù các chỉ số thống kê về mức tăng tiểu cầu và ngày nằm viện đem lại nhiều kỳ vọng, giới chuyên môn vẫn chỉ ra nhiều khoảng trống dữ liệu quan trọng trước khi xem đây là phác đồ điều trị chuẩn mực. Điểm hạn chế lớn đầu tiên trong nghiên cứu hồi cứu của Ramalingam và cộng sự là nhóm tác giả đã không cung cấp thông tin chi tiết về liều lượng vitamin C cụ thể được sử dụng cho người bệnh [1].

Hơn nữa, khi tổng hợp kết quả lâm sàng, nghiên cứu này không phân tách rạch ròi hiệu quả giữa những bệnh nhân dùng vitamin C đường uống với những người được truyền tĩnh mạch [1]. Việc gộp chung các hình thức can thiệp khiến các bác sĩ khó xác định liệu việc uống vitamin thông thường có mang lại lợi ích tương đương với việc dùng đường tiêm truyền chuyên sâu trong bệnh viện hay không [1].

Một lỗ hổng phương pháp luận khác là nghiên cứu không theo dõi tình trạng dinh dưỡng nền của người tham gia, không xác định bệnh nhân có bị thiếu hụt vitamin C từ trước hay không, và hoàn toàn thiếu dữ liệu về chế độ ăn uống hàng ngày của họ [1]. Tương tự, dữ liệu từ nghiên cứu của Rammohan và cộng sự chỉ mới được tóm tắt trong kỷ yếu hội nghị mà chưa công bố kích thước hiệu ứng chi tiết hay thông tin nhân khẩu học của nhóm bệnh nhân [1].

Do đó, các bằng chứng hiện nay về vai trò của vitamin C chủ yếu đến từ các thử nghiệm bổ sung quy mô nhỏ [2]. Các nhà khoa học lưu ý rằng cần có thêm nhiều thử nghiệm lâm sàng chặt chẽ hơn để xác định chính xác liều lượng chuẩn hóa cũng như cách phối hợp can thiệp an toàn nhất [2].

Những hiểu lầm tai hại khi tự ý uống vitamin C liều cao

Trước những thông tin về tác dụng chống oxy hóa và hỗ trợ thành mạch, nhiều người lầm tưởng rằng cứ uống thật nhiều vitamin C dạng viên nén, viên sủi liều cao (như 1000mg đến 2000mg mỗi ngày) thì tiểu cầu sẽ tăng vọt và bệnh sẽ thoái lui ngay lập tức. Đây là một quan niệm sai lầm và tiềm ẩn nhiều rủi ro sức khỏe.

Cần hiểu rằng vitamin C là một chất hỗ trợ dinh dưỡng chứ không phải là thuốc kháng virus đặc hiệu [2]. Hiện nay, các loại thuốc điều trị trúng đích hoặc vaccine lý tưởng chống lại virus Dengue vẫn đang trong quá trình hoàn thiện và thử nghiệm [2]. Việc cố tình nạp lượng lớn vitamin C không thể tiêu diệt virus ngay lập tức hay đảo ngược hoàn toàn cơn bão cytokine trong cơ thể.

Hơn thế nữa, vitamin C dư thừa qua đường uống liều cao rất dễ gây kích ứng niêm mạc dạ dày, dẫn tới cồn cào, buồn nôn, tiêu chảy và đau bụng. Trong bối cảnh bệnh nhân sốt xuất huyết vốn đã mệt mỏi, chán ăn, dễ nôn ói và có nguy cơ xuất huyết tiêu hóa do giảm tiểu cầu, việc dùng vitamin C liều cao gây đau rát dạ dày có thể làm phức tạp thêm việc theo dõi các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm.

Ngoài ra, việc lạm dụng vitamin C dạng viên sủi còn vô tình đưa vào cơ thể một lượng muối natri đáng kể, không có lợi cho những người đang cần kiểm soát dịch truyền và huyết áp. Uống quá liều vitamin C kéo dài cũng làm tăng đào thải oxalate qua đường tiết niệu, làm tăng nguy cơ lắng đọng và hình thành sỏi thận ở những người có cơ địa nhạy cảm hoặc đang trong tình trạng mất nước do sốt cao.

Ai nên thận trọng khi sử dụng vitamin C?

Không phải tất cả bệnh nhân sốt xuất huyết đều có thể sử dụng vitamin C một cách tùy tiện. Việc bổ sung vi chất này cần được cân nhắc kỹ lưỡng trên một số nhóm đối tượng đặc thù để tránh gây hại thêm cho cơ thể:

  • Người có tiền sử viêm loét dạ dày, tá tràng hoặc trào ngược dạ dày thực quản: Các dạng bổ sung vitamin C có tính acid cao dễ gây tổn thương niêm mạc đường tiêu hóa, làm tăng nguy cơ đau thượng vị và xuất huyết tiêu hóa.
  • Người mắc bệnh sỏi thận hoặc có tiền sử sỏi oxalate: Lượng vitamin C vượt ngưỡng hấp thu của cơ thể sẽ chuyển hóa thành oxalate, kết hợp với tình trạng thiếu nước do sốt xuất huyết dễ dẫn tới kết tinh sỏi mới hoặc làm trầm trọng thêm tổn thương đường tiểu.
  • Người thiếu hụt men G6PD (Glucose-6-Phosphate Dehydrogenase): Việc tiếp nhận vitamin C liều rất cao có thể kích hoạt quá trình tan máu cấp tính, gây thiếu máu nghiêm trọng đe dọa tính mạng.
  • Bệnh nhân sốt xuất huyết có dấu hiệu cảnh báo hoặc bệnh nền mạn tính: Những người suy gan, suy thận, tim mạch hoặc đang được theo dõi dịch truyền nội trú tuyệt đối không tự ý uống thêm thuốc hoặc thực phẩm bổ sung khi chưa có chỉ định của bác sĩ điều trị.

Hướng dẫn bổ sung vitamin C đúng cách và an toàn

Thay vì tìm kiếm các chế phẩm liều cao trôi nổi trên thị trường, người bệnh sốt xuất huyết nên tiếp cận việc bổ sung vitamin C một cách tự nhiên và an toàn thông qua chế độ dinh dưỡng hàng ngày:

  • Ưu tiên nguồn thực phẩm tươi: Vitamin C có dồi dào trong các loại hoa quả như ổi, bưởi, cam, quýt, kiwi, dâu tây hoặc các loại rau xanh. Ăn trực tiếp trái cây mềm hoặc uống nước ép tươi vừa cung cấp vitamin C ở nồng độ sinh lý dễ hấp thu, vừa bổ sung nước và các khoáng chất cần thiết.
  • Không uống nước chua khi bụng đói: Tránh uống nước cam, nước chanh quá đặc vào lúc đói cồn cào hoặc buổi tối muộn. Nên pha loãng nước quả với một chút nước ấm, có thể thêm một chút mật ong hoặc đường phèn để giảm độ chua, uống sau bữa ăn nhẹ.
  • Uống đủ lượng nước cần thiết: Trong điều trị sốt xuất huyết, việc bù đủ dịch qua đường uống (như nước lọc, dung dịch oresol pha đúng tỷ lệ, nước dừa, nước canh) giữ vai trò sống còn. Việc bổ sung bất kỳ vitamin nào cũng phải đi kèm với việc cung cấp đủ lượng nước hàng ngày để thận hoạt động trơn tru.
  • Chỉ dùng dạng thuốc khi có chỉ dẫn: Nếu chế độ ăn quá kém do buồn nôn, mệt mỏi, người bệnh có thể trao đổi với bác sĩ để được hướng dẫn bổ sung các viên đa vi chất với liều lượng vừa phải theo nhu cầu khuyến nghị, tránh xa các sản phẩm quảng cáo liều cực đại.

Lời khuyên cho người bệnh sốt xuất huyết

Vitamin C đã cho thấy những tín hiệu tích cực trong việc hỗ trợ tăng sinh tiểu cầu và rút ngắn số ngày nằm viện ở bệnh nhân sốt xuất huyết theo các báo cáo khoa học [1]. Đồng thời, các đặc tính hỗ trợ thành mạch và chống tổn thương oxy hóa giúp nó trở thành một vi chất hỗ trợ đáng giá trong quá trình hồi phục [2].

Dẫu vậy, vi chất này không phải là chiếc phao cứu sinh vạn năng có thể thay thế việc theo dõi y tế sát sao. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua vitamin C liều cao về uống để tránh gây kích ứng dạ dày và tạo gánh nặng cho thận. Khi có biểu hiện sốt cao liên tục không hạ, mệt lả, chảy máu chân răng, nôn ra máu hoặc đau bụng dữ dội, việc đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám và xử trí kịp thời luôn là ưu tiên quan trọng nhất.