Sau một buổi tối quá chén, cảm giác cồn cào, buồn nôn và nôn nao vào sáng hôm sau là trải nghiệm vô cùng khó chịu đối với nhiều người. Trong dân gian, một tách trà gừng nóng từ lâu đã trở thành bài thuốc truyền miệng quen thuộc nhằm xoa dịu dạ dày và giảm bớt cảm giác chao đảo sau cơn say. Liệu phương pháp đơn giản này có thực sự mang lại hiệu quả dựa trên các cơ sở sinh học rõ ràng, hay chỉ đơn thuần là thói quen tâm lý?
Câu trả lời ngắn gọn là trà gừng có thể hỗ trợ làm dịu cảm giác buồn nôn và giảm bớt tình trạng đầy trướng bụng nhờ khả năng thúc đẩy quá trình làm rỗng dạ dày và điều hòa nhu động ruột. Các hoạt chất sinh học tự nhiên trong gừng giúp làm giảm sự ứ trệ thức ăn và giảm phản xạ kích thích tiêu hóa. Tuy nhiên, gừng không phải là chất giải độc cồn, không làm giảm nồng độ cồn trong máu và hiệu quả thực tế có thể thay đổi tùy thuộc vào cơ địa cũng như mức độ kích ứng của đường tiêu hóa.
Cảm giác nôn nao sau cơn say và phản xạ tự nhiên của cơ thể
Khi uống nhiều rượu bia, cồn ethanol và các sản phẩm chuyển hóa của nó trực tiếp gây kích ứng lớp niêm mạc dạ dày, dẫn đến tình trạng viêm nhẹ và làm gián đoạn sự co bóp nhịp nhàng của hệ tiêu hóa. Sự xáo trộn này thường dẫn đến hiện tượng chậm làm rỗng dạ dày, khiến thức ăn và dịch tiêu hóa bị ứ trệ kéo dài. Tình trạng ứ trệ tại chỗ kết hợp với các tín hiệu truyền về hệ thần kinh trung ương kích hoạt phản xạ buồn nôn nhằm tống xuất các chất kích ứng ra ngoài.
Rối loạn làm rỗng dạ dày là một yếu tố sinh lý bệnh học đã được công nhận, đóng góp trực tiếp vào các bệnh lý tiêu hóa như chứng khó tiêu chức năng và buồn nôn [1]. Khi quá trình tống xuất thức ăn từ dạ dày xuống ruột non bị ngưng trệ, áp lực bên trong dạ dày tăng lên, gây ra cảm giác đầy trướng, ợ chua và nôn nao khó chịu [1]. Bên cạnh đó, việc cơ thể phải xử lý lượng lớn chất cồn còn kích thích các phản ứng viêm cục bộ và tạo ra stress oxy hóa trên tế bào biểu mô đường ruột [1].
Chính vì vậy, để xoa dịu cảm giác khó chịu sau khi uống rượu, mục tiêu hàng đầu là hỗ trợ hệ tiêu hóa khôi phục lại nhịp vận động bình thường và giảm tải các phản ứng kích ứng tại chỗ. Việc sử dụng các nguyên liệu tự nhiên có đặc tính điều hòa nhu động và chống viêm nhẹ như củ gừng trở thành hướng tiếp cận được quan tâm trong chăm sóc sức khỏe thường ngày.
Hoạt chất trong gừng tác động lên đường tiêu hóa như thế nào?
Gừng tươi chứa một tổ hợp phong phú các hợp chất có hoạt tính sinh học, nổi bật nhất là gingerol, shogaol và các loại nhựa dầu tự nhiên [1]. Các thành phần này đã được chứng minh là có khả năng tác động đa cơ chế lên các thụ thể thần kinh tại đường tiêu hóa và não bộ, từ đó điều hòa hoạt động co bóp của cơ trơn dạ dày [1].
Cụ thể, các hoạt chất gingerol và shogaol trong gừng có khả năng tác động lên thụ thể cholinergic M3 và thụ thể serotonergic 5-HT3 để thúc đẩy nhu động của đường tiêu hóa [1]. Gừng giúp tăng cường vận động đường tiêu hóa bằng cách làm tăng trương lực và nhu động của cơ trơn thành ruột [1]. Thông qua việc tăng tốc độ làm rỗng dạ dày và rút ngắn thời gian vận chuyển thức ăn, gừng giúp giảm bớt tình trạng ứ trệ tại dạ dày và chứng khó tiêu, từ đó làm giảm cảm giác buồn nôn liên quan đến sự chậm trễ tống xuất thức ăn [1]. Một thử nghiệm lâm sàng đã chứng minh rằng chiết xuất gừng làm tăng tốc độ làm rỗng dạ dày và kích thích các cơn co bóp vùng hang vị một cách đáng kể so với giả dược ở những người khỏe mạnh [1].
Không chỉ dừng lại ở tác dụng cơ học trên cơ trơn, gừng còn sở hữu đặc tính chống viêm mạnh mẽ, đóng góp vào khả năng chống nôn [1]. Một nghiên cứu đã báo cáo rằng việc sử dụng dự phòng chiết xuất gừng giúp làm giảm đáng kể các cytokine tiền viêm trong huyết thanh, bao gồm yếu tố hoại tử khối u TNF-alpha và interleukin 6 (IL-6) ở bệnh nhân [1]. Sự sụt giảm tình trạng viêm toàn thân này có mối tương quan thuận với việc giảm tần suất và mức độ nghiêm trọng của cảm giác buồn nôn [1]. Các thành phần hoạt tính trong củ gừng cũng can thiệp trực tiếp vào chuỗi phản ứng viêm và các thụ thể cảm nhận đau vanilloid [2].
Bên cạnh đó, năng lực chống oxy hóa mạnh mẽ của gừng cũng giữ vai trò then chốt trong việc bảo vệ tế bào [1]. Các hợp chất sinh học như 6-shogaol, 6-gingerol và nhựa dầu có khả năng thu dọn các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) và bảo vệ mô khỏi tình trạng stress oxy hóa [1]. Hoạt động chống oxy hóa này có thể được điều hòa thông qua việc kích hoạt con đường tín hiệu Nrf2, giúp hỗ trợ sức khỏe đường tiêu hóa và gián tiếp xoa dịu cảm giác buồn nôn cũng như phản xạ nôn [1]. Ngoài ra, việc ức chế thụ thể dopamine tại vùng kích hoạt thụ thể hóa học (CTZ) cũng là một cơ chế quan trọng giúp kiểm soát phản xạ nôn mửa [1].
Bằng chứng từ các nghiên cứu thực nghiệm và mô hình chuyển hóa
Tác dụng của gừng đối với sự co bóp dạ dày và phản xạ nôn đã được ghi nhận qua nhiều nghiên cứu trên động vật thực nghiệm với các chất gây ức chế tiêu hóa mạnh. Một nghiên cứu công bố năm 1998 đã khảo sát tác động của gừng đối với tình trạng ức chế làm rỗng dạ dày do hóa chất cisplatin gây ra [3]. Nghiên cứu này trước đó đã chứng minh tác dụng chống nôn của chiết xuất gừng bằng dung môi axeton và ethanol đối với hiện tượng nôn do cisplatin ở loài chó [3].
Khi tiến hành thử nghiệm trên chuột cống, các nhà khoa học đã sử dụng chiết xuất axeton và chiết xuất ethanol 50% của gừng ở các liều 100, 200 và 500 mg/kg theo đường uống, cùng với nước ép gừng tươi ở các liều 2 và 4 ml/kg [3]. Kết quả cho thấy cả ba dạng chế phẩm từ gừng đều đảo ngược đáng kể tình trạng chậm làm rỗng dạ dày do cisplatin gây ra [3]. Trong đó, nước ép gừng tươi và chiết xuất axeton đạt hiệu quả cao hơn so với chiết xuất ethanol 50% [3]. Sự đảo ngược tình trạng chậm tống xuất dạ dày của chiết xuất axeton tương đương với hiệu quả của thuốc đối kháng thụ thể 5-HT3 ondansetron [3]. Đáng chú ý, nước ép gừng tươi thậm chí còn mang lại hiệu quả cải thiện sự làm rỗng dạ dày tốt hơn cả ondansetron [3].
Trên lâm sàng, hiệu quả chống nôn của gừng cũng được đánh giá rộng rãi trong phẫu thuật. Một phân tích gộp và tổng quan hệ thống công bố năm 2021 tổng hợp 14 nghiên cứu với 1.417 người tham gia nhằm đánh giá hiệu quả dự phòng buồn nôn và nôn sau phẫu thuật [4]. Kết quả phân tích cho thấy nhóm sử dụng gừng có mức độ nghiêm trọng của buồn nôn thấp hơn đáng kể so với nhóm giả dược [4]. Tỷ lệ cần sử dụng thuốc chống nôn cứu nguy ở nhóm dùng gừng cũng giảm đáng kể so với giả dược [4]. Trong vòng 6 giờ đầu sau phẫu thuật, nhóm dùng gừng có tỷ lệ buồn nôn thấp hơn rõ rệt so với giả dược [4]. Thậm chí khi so sánh trực tiếp với nhóm dùng thuốc chống nôn dự phòng, nhóm sử dụng gừng vẫn ghi nhận tỷ lệ buồn nôn thấp hơn [4].
Phương pháp sử dụng hương thơm của gừng cũng cho thấy những ghi nhận tích cực trên lâm sàng. Một nghiên cứu công bố năm 2015 đã so sánh tác dụng của việc hít tinh chất gừng đối với chứng buồn nôn và nôn sau phẫu thuật cắt thận hở và nội soi [5]. Kết quả chỉ ra rằng so với giả dược dùng nước muối sinh lý, tinh chất gừng làm giảm hiệu quả mức độ nghiêm trọng trung bình của cảm giác buồn nôn và giảm số đợt nôn sau mổ [5]. Lượng thuốc chống nôn ondansetron cần dùng cho bệnh nhân ở nhóm hít tinh chất gừng cũng thấp hơn đáng kể [5]. Nghiên cứu này cũng viện dẫn các thử nghiệm trước đó, như nghiên cứu của Phillips và cộng sự ghi nhận gừng có hiệu quả tương đương thuốc metoclopramide trong việc giảm buồn nôn và nôn sau phẫu thuật trong ngày [5].
Những kết quả trái chiều: Gừng có thực sự hiệu quả trong mọi trường hợp?
Mặc dù có nhiều dữ liệu cho thấy tiềm năng điều hòa tiêu hóa của gừng, giới khoa học vẫn duy trì cái nhìn thận trọng bởi kết quả giữa các nghiên cứu lâm sàng còn nhiều điểm chưa đồng nhất. Sự khác biệt về liều dùng, dạng bào chế và nguyên nhân gây nôn dẫn đến những kết luận rất khác nhau.
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược công bố năm 2018 trên 140 bệnh nhân ung thư phổi sử dụng phác đồ hóa trị chứa cisplatin đã kiểm tra hiệu quả của bột củ gừng [6]. Bệnh nhân được cho uống bột củ gừng với liều 0,5 g mỗi ngày (chia làm 2 viên nang, mỗi viên 0,25 g, uống cách nhau mỗi 12 giờ) liên tục trong 5 ngày bắt đầu từ ngày đầu hóa trị [6]. Đánh giá bằng công cụ chuyên dụng cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm dùng gừng và nhóm chứng về việc giảm tỷ lệ cũng như mức độ nghiêm trọng của buồn nôn và nôn [6]. Nghiên cứu kết luận rằng khi dùng như một biện pháp bổ trợ cho liệu pháp chống nôn tiêu chuẩn, gừng không mang lại thêm lợi ích rõ rệt [6].
Tương tự, một phân tích tổng quan hệ thống và gộp công bố năm 2013 thu thập dữ liệu từ 5 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trên 872 bệnh nhân ung thư để đánh giá hiệu quả chống nôn của gừng [7]. Kết quả phân tích gộp cho thấy tỷ lệ buồn nôn cấp tính, tỷ lệ nôn cấp tính và mức độ nghiêm trọng của buồn nôn cấp tính không có sự khác biệt đáng kể giữa nhóm dùng gừng và nhóm đối chứng dùng giả dược hoặc metoclopramide [7]. Các tác giả kết luận rằng các bằng chứng hiện tại chưa đủ để ủng hộ việc sử dụng gừng trong việc kiểm soát buồn nôn và nôn do hóa trị [7].
Ở một hướng tiếp cận khác, một thử nghiệm lâm sàng nhãn mở công bố năm 2012 thực hiện trên 100 phụ nữ mắc ung thư vú tiến triển dùng phác đồ hóa trị TEC [8]. Bệnh nhân được phân ngẫu nhiên để dùng gừng liều 1,5 g mỗi ngày (chia làm 3 lần uống cách nhau 8 giờ) kết hợp phác đồ chống nôn tiêu chuẩn hoặc chỉ dùng phác đồ tiêu chuẩn đơn thuần trong 4 ngày [8]. Kết quả ghi nhận nhóm dùng gừng có tỷ lệ buồn nôn thấp hơn đáng kể trong khoảng thời gian từ 6 đến 24 giờ sau hóa trị [8]. Tuy nhiên, ngoài tác dụng trong khung giờ này, gừng liều 1,5 g mỗi ngày không mang lại thêm lợi ích nào đối với mức độ nghiêm trọng hay tần suất của nôn và buồn nôn ở các mốc thời gian khác [8].
Một bài tổng quan toàn diện công bố năm 2005 cũng nhấn mạnh rằng bằng chứng lâm sàng không thể bàn cãi về tác dụng chống nôn của gừng thực chất chỉ mới được xác lập vững chắc đối với chứng buồn nôn và nôn liên quan đến thai kỳ [2]. Các phân tích gộp vào thời điểm đó chưa thể chứng minh hiệu quả chống nôn sau phẫu thuật hay chứng say tàu xe và các nguyên nhân gây nôn khác [2]. Các dữ liệu dược động học ở người hiện nay cũng chỉ mới có đầy đủ đối với hoạt chất 6-gingerol và zingiberene [2].
Hiểu lầm phổ biến khi dùng trà gừng giải rượu
Nhiều người lầm tưởng rằng uống một ly trà gừng đậm đặc ngay sau khi uống rượu say sẽ giúp "hóa giải" toàn bộ lượng cồn trong cơ thể. Đây là quan niệm hoàn toàn sai lầm. Cồn sau khi vào cơ thể sẽ được hấp thu vào máu và chuyển hóa chủ yếu tại gan thông qua các enzyme khử hydro. Gừng không có khả năng thúc đẩy quá trình chuyển hóa cồn tại gan và cũng không làm giảm nồng độ cồn trong hơi thở hay trong máu.
Một hiểu lầm khác là uống nước gừng càng cay, càng đặc thì hiệu quả làm dịu dạ dày càng nhanh. Thực tế, khi niêm mạc dạ dày đang bị kích ứng dữ dội bởi cồn ethanol, việc nạp vào một lượng lớn nước gừng quá cay hoặc quá đậm đặc có thể phản tác dụng. Vị cay nồng từ nồng độ gingerol quá cao có thể kích thích trực tiếp lên lớp niêm mạc đang tổn thương, gây cảm giác nóng rát vùng thượng vị, ợ nóng và thậm chí khiến phản xạ co thắt dạ dày trở nên trầm trọng hơn.
Gừng chỉ đóng vai trò hỗ trợ điều hòa cơ học bằng cách kích thích nhu động và hỗ trợ làm rỗng dạ dày, giảm cảm giác đầy bụng và ứ trệ thức ăn [1]. Việc phụ thuộc hoàn toàn vào trà gừng mà bỏ qua các biện pháp phục hồi cơ bản khác như bù nước, bù điện giải và nghỉ ngơi sẽ không thể giải quyết được hội chứng nôn nao sau cơn say.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng gừng?
Mặc dù gừng là một loại gia vị và thảo dược tự nhiên rất phổ biến, không phải ai cũng có thể sử dụng gừng một cách tùy tiện, đặc biệt là ở liều lượng lớn hoặc dạng chiết xuất cô đặc. Dữ liệu an toàn tiền lâm sàng cho thấy không thể loại trừ khả năng gây độc tính khi tiêu thụ gừng liên tục trong thời gian dài [2].
Vấn đề an toàn quan trọng nhất trên người cần được lưu ý là tương tác tiềm tàng giữa các chế phẩm từ gừng và sự ngưng tập tiểu cầu [2]. Gừng có thể can thiệp vào quá trình đông máu, do đó những người đang sử dụng thuốc chống đông máu hoặc có rối loạn đông máu cần hết sức thận trọng và tham khảo ý kiến chuyên môn y tế [2]. Nếu bạn chuẩn bị bước vào các cuộc phẫu thuật hoặc đang điều trị bệnh lý tim mạch, việc dùng gừng liều cao cần phải được bác sĩ giám sát.
Ngoài ra, những người có tiền sử viêm loét dạ dày tá tràng tiến triển, trào ngược dạ dày thực quản nặng cần cẩn trọng khi uống trà gừng lúc bụng đói. Khi dạ dày đang bị viêm trợt do rượu bia, nước gừng quá nóng hoặc quá cay có thể gây xót ruột và làm tăng cảm giác khó chịu. Những người có cơ địa dị ứng với các thành phần của củ gừng cũng tuyệt đối không nên sử dụng [4].
Hướng dẫn sử dụng trà gừng đúng cách để xoa dịu dạ dày
Để tận dụng tối đa lợi ích của gừng trong việc làm dịu cảm giác buồn nôn sau khi uống rượu mà không gây kích ứng thêm cho hệ tiêu hóa, bạn có thể áp dụng các bước chuẩn bị đơn giản và khoa học tại nhà:
Về liều lượng, nghiên cứu lâm sàng trên người cho thấy liều dùng bột gừng dao động từ 0,5 g đến 1,5 g mỗi ngày đã được thử nghiệm và mang lại sự an toàn, không làm gia tăng các biến cố bất lợi [6], [8]. Nếu sử dụng gừng tươi, bạn chỉ cần khoảng 3 đến 5 lát mỏng (tương đương 2-3 g gừng tươi). Không nên lạm dụng quá nhiều lát gừng trong một lần pha vì sẽ khiến nước quá cay nồng.
Về cách chế biến, bạn nên rửa sạch gừng tươi, thái lát mỏng hoặc đập dập nhẹ để tinh dầu và các hoạt chất gingerol dễ dàng khuếch tán vào nước. Hãm gừng với khoảng 150-200 ml nước nóng trong vòng 5-10 phút. Nước gừng tươi đã được chứng minh trong mô hình thực nghiệm là có khả năng cải thiện sự làm rỗng dạ dày rất tốt [3]. Uống nước gừng ở nhiệt độ ấm vừa phải, tránh uống nước quá nóng vì nhiệt độ cao kết hợp với cồn còn sót lại sẽ gây tổn thương thêm niêm mạc thực quản và dạ dày.
Về thời điểm và cách phối hợp, bạn nên nhấp từng ngụm nhỏ trà gừng ấm sau khi thức dậy hoặc khi cảm thấy bụng đầy trướng, buồn nôn. Có thể pha thêm một thìa nhỏ mật ong để bổ sung năng lượng nhẹ nhàng cho cơ thể. Điều quan trọng nhất vẫn là phải kết hợp uống nhiều nước lọc hoặc nước oresol để bù lại lượng nước đã mất do tác dụng lợi tiểu của cồn, giúp cơ thể nhanh chóng tái lập trạng thái cân bằng.
Nhìn chung, một tách trà gừng ấm là giải pháp hỗ trợ tự nhiên, an toàn và dễ thực hiện để giảm bớt cảm giác buồn nôn, khó tiêu sau khi uống rượu bia nhờ tác dụng hỗ trợ tống xuất dạ dày và kháng viêm nhẹ [1]. Tuy nhiên, gừng không thể thay thế cho việc uống có chừng mực và không thể chữa khỏi các tổn thương do lạm dụng rượu. Đối với những người có bệnh lý mạn tính hoặc đang dùng thuốc điều trị, hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ trước khi áp dụng các bài thuốc thảo dược thường xuyên.