Huyết áp tăng vọt khi thời tiết chuyển lạnh ẩm

Khi những đợt mưa kéo dài trút xuống kèm theo không khí ẩm ướt và nhiệt độ giảm, nhiều người có tiền sử tăng huyết áp thường cảm thấy nặng đầu, tức ngực hoặc choáng váng. Không ít người cho rằng thời tiết chỉ gây cảm cúm thông thường, nhưng thực tế đây lại là giai đoạn hệ tim mạch phải đối mặt với nhiều áp lực nhất.

Câu trả lời ngắn gọn là người bệnh huyết áp cao bắt buộc phải siết chặt lượng muối ăn hàng ngày khi trời chuyển mưa lạnh. Lý do là sự kết hợp giữa phản ứng co mạch do nhiệt độ giảm và xu hướng tiêu thụ nhiều natri hơn vào mùa lạnh sẽ khiến huyết áp dễ mất kiểm soát, làm gia tăng nguy cơ biến chứng nguy hiểm.

Theo nghiên cứu dịch tễ học, các đợt mưa và thời tiết ẩm ướt tại các vùng khí hậu nhiệt đới có mối liên hệ mật thiết với việc gia tăng các ca bệnh lý liên quan đến huyết áp [1]. Việc duy trì khẩu vị ăn uống thông thường hoặc gia tăng các món mặn trong mùa này có thể đẩy áp lực lòng mạch lên mức báo động.

Cơ chế đằng sau: Vì sao cơ thể giữ muối và co mạch?

Để thích nghi với môi trường có nhiệt độ hạ thấp trong những ngày mưa gió, cơ thể con người có phản xạ tự nhiên nhằm giữ nhiệt. Môi trường lạnh tác động lên hệ thần kinh giao cảm, kích thích tiết ra các chất dẫn truyền thần kinh như catecholamine [2].

Nghiên cứu cơ chế chỉ ra rằng hoạt động gia tăng của hệ thần kinh giao cảm và thứ phát sau đó là hệ renin-angiotensin-aldosterone (RAAS) đóng vai trò trung tâm trong hiện tượng tăng huyết áp do lạnh [3]. Sự kích hoạt này khiến các mạch máu ngoại vi co lại để hạn chế thoát nhiệt, đồng thời thúc đẩy thận tái hấp thu nước và natri, làm tăng gánh nặng tuần hoàn [3].

Bên cạnh đó, các nhà khoa học đã ghi nhận nồng độ norepinephrine trong huyết tương và lượng bài tiết chất này qua nước tiểu ở bệnh nhân tăng huyết áp nguyên phát tăng cao rõ rệt vào mùa lạnh [4]. Đồng thời, lượng natri được đưa đến thận để đào thải trong mùa này cũng cao hơn mùa ấm, tạo áp lực lớn lên chức năng lọc và làm huyết áp leo thang [4].

Bằng chứng khoa học về sự biến thiên huyết áp theo mùa

Hiện tượng huyết áp tăng cao khi nhiệt độ giảm không phải là suy đoán mà đã được khẳng định qua hàng loạt công trình quy mô lớn. Một bản đồng thuận của Nhóm công tác về Theo dõi Huyết áp thuộc Hiệp hội Tăng huyết áp Châu Âu (ESH) công bố năm 2020 xác nhận huyết áp có sự biến đổi theo mùa trên toàn cầu, với xu hướng thấp hơn khi nhiệt độ môi trường cao và tăng lên khi nhiệt độ giảm [5]. Hiện tượng này xảy ra ở cả hai giới, mọi lứa tuổi, ở người bình thường lẫn người đã mắc tăng huyết áp [5].

Tại Anh, một nghiên cứu theo dõi trên 169.000 người trưởng thành cho thấy độ nhạy cảm của huyết áp với nhiệt độ có mối tương quan thuận với chỉ số huyết áp tâm thu theo dõi và thậm chí liên quan đến tỷ lệ tử vong cao hơn [6]. Một phân tích dữ liệu từ 19 quốc gia với 54 triệu ca tử vong cũng xác nhận đỉnh điểm các ca tử vong do tim mạch xảy ra vào mùa lạnh ở cả hai bán cầu [6].

Tại khu vực nông thôn Trung Quốc, một nghiên cứu năm 2014 trên quần thể dân cư lớn ghi nhận sự biến thiên huyết áp theo mùa chủ yếu do nhiệt độ môi trường chi phối [2]. Các nhà nghiên cứu quan sát thấy sự thay đổi huyết áp theo mùa gần như biến mất sau khi hiệu chỉnh đầy đủ theo yếu tố nhiệt độ môi trường [2].

Hậu quả của sự gia tăng huyết áp này rất nghiêm trọng. Tỷ lệ mắc và biến cố tim mạch vào mùa lạnh cao hơn, với số ca tử vong ghi nhận có thể cao gấp ba lần so với mùa hè [6]. Ngoài ra, nguy cơ xuất huyết dưới nhện và xuất huyết nội sọ cũng tăng cao hơn trong mùa lạnh, tỷ lệ nghịch với nhiệt độ môi trường [6].

Thói quen ăn mặn mùa mưa lạnh: Lượng natri nạp vào tăng vọt

Một yếu tố nguy hiểm thường bị bỏ qua là sự thay đổi trong hành vi ăn uống khi thời tiết ẩm lạnh. Nghiên cứu tổng quan năm 2021 chỉ ra rằng con người có xu hướng nạp nhiều muối hơn vào các mùa lạnh ẩm [7]. Chẳng hạn, khảo sát tại Israel ghi nhận người lao động tăng cân và tiêu thụ lượng natri clorid nhiều hơn 40% vào mùa đông so với mùa hè [7].

Xu hướng tiêu thụ natri gia tăng trong mùa lạnh cũng được ghi nhận ở người cao tuổi tại Thổ Nhĩ Kỳ, người trưởng thành ở miền Nam Brazil và nhóm đoàn hệ trung niên, cao tuổi tại Hà Lan [7]. Ngược lại, ở các bệnh nhân tăng huyết áp ngoại trú tại Nhật Bản, lượng bài tiết natri clorid qua nước tiểu 24 giờ - một chỉ dấu tin cậy của lượng muối ăn vào - giảm đi rõ rệt trong mùa hè [7].

Tại sao chúng ta lại thèm mặn khi trời mưa lạnh? Trời mưa khiến cơ thể tiêu hao nhiều năng lượng để giữ ấm, dẫn đến xu hướng tìm kiếm các món ăn đậm đà, giàu chất béo và carbohydrate như món kho, món nướng, lẩu hoặc dưa muối [7]. Các loại ngũ cốc chế biến, đồ nướng và thịt là những nguồn cung cấp phần lớn lượng natri trong khẩu phần hàng ngày [7]. Việc vô thức ăn mặn hơn kết hợp với phản xạ co mạch tạo nên một "cú hích kép" đẩy chỉ số huyết áp lên đỉnh điểm.

Mối liên hệ giữa natri và chỉ số huyết áp: Giới hạn của bằng chứng

Mặc dù việc hạn chế muối luôn là nền tảng điều trị, các nhà khoa học cũng chỉ ra rằng natri không phải là thủ phạm duy nhất quyết định toàn bộ mức dao động huyết áp theo mùa.

Một nghiên cứu thực hiện tại Thụy Sĩ trên 2.845 người dựa trên ba khảo sát dân số sử dụng phương pháp thu thập nước tiểu 24 giờ cho thấy lượng bài tiết natri và kali đều biến thiên theo mùa [8]. Lượng natri đạt điểm thấp nhất vào khoảng tháng 8 đến tháng 10 và đạt đỉnh vào tháng 2 đến tháng 4, với mức chênh lệch điều chỉnh đa biến là 9,2 mmol [8]. Đối với kali, mức thấp nhất rơi vào tháng 10 và đỉnh vào tháng 4 với độ lệch 4,0 mmol [8].

Tuy nhiên, nghiên cứu Thụy Sĩ này ước tính tác động tối đa của sự biến thiên natri theo mùa lên huyết áp tâm thu chỉ dao động từ 0,4 đến 1,1 mmHg [8]. Các tác giả kết luận rằng sự biến thiên trong tiêu thụ natri và kali không giải thích được toàn bộ biên độ thay đổi lớn của huyết áp theo mùa [8].

Điều này đồng nghĩa với việc bên cạnh kiểm soát muối, các yếu tố vật lý như nhiệt độ môi trường và phản xạ thần kinh giao cảm vẫn là mắt xích cực kỳ cốt lõi cần can thiệp [4, 8]. Kiểm soát muối là điều kiện cần để ngăn huyết áp leo thang, nhưng giữ ấm và theo dõi chỉ số huyết áp mới là điều kiện đủ để bảo vệ tim mạch toàn diện.

Những hiểu lầm thường gặp trong mùa mưa

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng "mùa mưa mát mẻ nên huyết áp sẽ ổn định hơn mùa nắng nóng". Thực tế, nhiệt độ mát hoặc lạnh kèm độ ẩm cao làm mạch máu co lại, cản trở lưu thông máu và khiến tim phải co bóp mạnh hơn [3]. Một phân tích tổng quan năm 2022 cho thấy nhiệt độ môi trường và tử vong tim mạch có mối quan hệ hình chữ U, nhưng mức độ lạnh - đặc biệt là lạnh vừa phải - chịu trách nhiệm cho phần lớn gánh nặng tử vong [3].

Nhiều người cũng nghĩ rằng không ăn mặn nghĩa là chỉ cần không chấm thêm nước mắm. Tuy nhiên, lượng natri tiềm ẩn rất lớn trong các loại thực phẩm chế biến sẵn, thực phẩm đóng hộp, bánh mì nướng và các món dưa cà muối chua thường được dùng nhiều trong mùa lạnh [1, 4].

Một sai lầm khác là tự ý tăng hoặc giảm liều thuốc huyết áp khi thấy chỉ số thay đổi thất thường. Theo khuyến cáo của Hiệp hội Tăng huyết áp Châu Âu, việc thay đổi chỉ số huyết áp do thời tiết cần được xác nhận bằng việc đo nhiều lần tại phòng khám hoặc ưu tiên đo tại nhà, đo huyết áp lưu động 24 giờ trước khi bác sĩ quyết định điều chỉnh thuốc [5]. Người bệnh tuyệt đối không được tự ý đổi đơn thuốc.

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Nhóm đầu tiên là phụ nữ mang thai. Một tổng quan hệ thống năm 2011 phân tích 20 nghiên cứu từ năm 1938 đến 2010 đã chỉ ra rằng tỷ lệ mắc tăng huyết áp thai kỳ, tiền sản giật và sản giật cao hơn rõ rệt trong các giai đoạn ẩm ướt, mưa nhiều tại vùng khí hậu nhiệt đới hoặc mùa đông ở vùng phi nhiệt đới [1]. Phụ nữ mang thai trong mùa mưa cần kiểm tra huyết áp định kỳ và kiểm soát nghiêm ngặt lượng muối nạp vào cơ thể [1].

Nhóm thứ hai là người cao tuổi và bệnh nhân tăng huyết áp lâu năm. Ở nhóm đối tượng này, mạch máu đã giảm tính đàn hồi, phản ứng co mạch trước nhiệt độ ẩm lạnh diễn ra mạnh mẽ hơn, trong khi khả năng bài tiết natri của thận suy giảm [1, 7].

Nhóm thứ ba là những bệnh nhân đang dùng thuốc hạ áp nhưng xuất hiện các triệu chứng tụt huyết áp quá mức (huyết áp tâm thu dưới 110 mmHg) khi thời tiết chuyển mùa ấm, hoặc ngược lại huyết áp tăng vọt khi trời lạnh ẩm [5]. Bất kỳ thay đổi nào cũng cần sự tư vấn trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa [5].

Hướng dẫn thực hành: Kiểm soát muối và bảo vệ huyết áp

Để kiểm soát huyết áp ổn định trong suốt mùa mưa kéo dài, người bệnh cần thiết lập một lối sống khoa học kết hợp giữa điều chỉnh ẩm thực và giữ ấm cơ thể:

  • Giảm gia vị mặn khi nấu nướng: Thay vì kho mặn hoặc nấu canh đậm đà để đưa cơm, hãy ưu tiên các món hấp, luộc. Giảm bớt lượng muối ăn, hạt nêm, nước mắm trực tiếp khi nêm nếm. Hạn chế tối đa các thực phẩm muối chua, đồ đóng hộp và đồ chế biến sẵn [1, 4].
  • Cân bằng kali và natri: Bổ sung thực phẩm tự nhiên chứa kali để hỗ trợ cân bằng điện giải và bài tiết natri tốt hơn [8]. Tránh ăn quá nhiều tinh bột tinh chế hay đồ béo vốn là nguồn mang nhiều muối tiềm ẩn [7].
  • Giữ ấm không gian sống và cơ thể: Nghiên cứu cho thấy nhiệt độ phòng khách thấp do thiếu sưởi ấm cùng điều kiện thời tiết nhiều mây, không ổn định làm tăng tỷ lệ tử vong trong mùa lạnh [6]. Hãy mặc đủ ấm, tránh để cơ thể nhiễm lạnh đột ngột khi ra ngoài trời mưa.
  • Theo dõi huyết áp tại nhà thường xuyên: Đo huyết áp vào các khung giờ cố định bằng máy đo chuẩn, ghi chép nhật ký huyết áp cẩn thận để bác sĩ có căn cứ đánh giá và điều chỉnh phác đồ nếu cần [5].

Mùa mưa kéo dài mang đến những thách thức thực sự cho hệ tuần hoàn của người bệnh tăng huyết áp. Việc chủ động giảm bớt vị mặn trong từng bữa ăn, duy trì không gian sống ấm áp và đo huyết áp đều đặn chính là lá chắn hữu hiệu nhất để phòng tránh các biến cố tim mạch khôn lường. Khi nhận thấy huyết áp tăng cao liên tục hoặc cơ thể có dấu hiệu bất thường, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị kịp thời.