Nhiều quý ông truyền tai nhau rằng ăn nhiều cần tây hoặc uống nước ép cần tây mỗi ngày sẽ làm suy giảm bản lĩnh phái mạnh, thậm chí "giết chết" tinh trùng và gây vô sinh. Nỗi e ngại này khiến không ít người vội vã loại bỏ một loại rau vốn rất giàu dưỡng chất ra khỏi thực đơn gia đình. Tuy nhiên, liệu quan niệm này có phản ánh đúng thực tế dưới góc nhìn của khoa học thực nghiệm?
Câu trả lời ngắn gọn là lời đồn thổi trên không có cơ sở xác thực đối với mức ăn uống thông thường. Ngược lại hoàn toàn với lo ngại của dư luận, các nghiên cứu thực nghiệm hiện nay chỉ ra rằng chiết xuất cần tây phần lớn mang lại tác động hỗ trợ tích cực đối với quá trình sinh tinh, giúp tăng số lượng cũng như cải thiện cấu trúc tế bào sinh dục đực ở liều lượng thích hợp.
Bối cảnh về sức khỏe sinh sản nam và nỗi oan của cây cần tây
Hiện tượng vô sinh, hiếm muộn đang trở thành vấn đề y tế phổ biến trên toàn cầu, ảnh hưởng đến khoảng 15% các cặp vợ chồng [1], [2]. Trong số các ca vô sinh, yếu tố bắt nguồn từ nam giới chiếm khoảng 30% đến 50%, với nguyên nhân hàng đầu xuất phát từ các bất thường về tinh trùng như giảm số lượng, giảm khả năng vận động hoặc dị dạng [1], [2]. Điều này khiến cánh mày râu luôn đặc biệt lo lắng về việc chế độ ăn uống hàng ngày có thể vô tình làm tổn hại đến tế bào sinh sản.
Những thông tin lan truyền trên mạng xã hội thường đánh đồng việc sử dụng rau cần tây với nguy cơ làm suy yếu tinh binh. Sự nhầm lẫn này có thể xuất phát từ việc suy diễn thiếu căn cứ từ các thử nghiệm dùng chiết xuất ở liều lượng siêu cô đặc hoặc nhầm lẫn giữa cần tây với các loài thảo mộc khác có tên khoa học gần giống nhau nhưng lại chứa độc tính kháng thụ thai. Trong khi đó, việc tìm kiếm giải pháp hỗ trợ sinh sản từ thảo mộc thiên nhiên vốn đang nhận được nhiều sự quan tâm từ giới khoa học nhờ tiềm năng bảo vệ cơ thể [3], [2].
Cần tây tác động lên cơ quan sinh sản nam giới như thế nào?
Cần tây có tên khoa học là Apium graveolens, từ lâu đã được ứng dụng rộng rãi trong nền y học cổ truyền để điều trị nhiều chứng rối loạn khác nhau, bao gồm cả tình trạng bất lực ở nam giới [3]. Bộ phận thân và lá của loài thực vật này chứa một lượng dồi dào các hoạt chất chống oxy hóa tự nhiên như các hợp chất phenol, furanocoumarin và luteolin [1]. Đáng chú ý nhất, apigenin được ghi nhận là một trong những thành phần flavonoid chủ chốt có trong lá cần tây [1].
Nhờ khả năng chống oxy hóa vượt trội, các chiết xuất từ thảo dược nói chung và cần tây nói riêng giúp che chắn tinh hoàn trước sự tấn công của các gốc tự do gây hại [1], [2]. Trong các phân tích chuyên sâu, cần tây được chứng minh có khả năng bảo vệ cấu trúc tinh hoàn và quá trình tạo tinh trùng trước tác động phá hủy của các chất độc hại như sodium valproate, propylene glycol và diethyl phthalate [4]. Ngoài ra, ở mức nồng độ cân bằng, các dưỡng chất từ cần tây còn tham gia hỗ trợ hoạt động của tế bào kẽ Leydig, thúc đẩy sản xuất hormone sinh dục nam và duy trì tính toàn vẹn của màng tế bào [5].
Bằng chứng từ các thử nghiệm trên mô hình động vật
Để kiểm chứng tác động thực tế của cần tây lên tế bào sinh dục, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều công trình nghiên cứu tiền lâm sàng độc lập và ghi nhận kết quả rất đáng khích lệ.
Một nghiên cứu công bố vào năm 2015 đã khảo sát tác dụng của dịch chiết nước từ lá cần tây (Apium graveolens L.) trên 24 con chuột cống đực khỏe mạnh [3]. Các cá thể được chia đều thành 3 nhóm, trong đó nhóm đối chứng chỉ uống 1 ml nước cất mỗi ngày, còn hai nhóm thử nghiệm được cho uống dịch chiết cần tây với liều lần lượt là 100 mg/kg và 200 mg/kg thể trọng liên tục trong 30 ngày [3]. Kết quả cho thấy nhóm dùng cần tây có sự gia tăng đáng kể về đường kính ống sinh tinh, thể tích tinh hoàn cũng như số lượng tinh nguyên bào, tinh bào bậc một và tinh trùng trưởng thành [3]. Đáng chú ý, số lượng tinh trùng non và khối lượng mào tinh hoàn cũng tăng rõ rệt ở liều cao 200 mg/kg [3]. Nghiên cứu này kết luận rằng dịch chiết lá cần tây có thể cải thiện quá trình sinh tinh và hỗ trợ tốt cho các chỉ số thụ thai [3].
Một công trình khác được thực hiện vào năm 2014 sử dụng chiết xuất cồn - nước từ lá cần tây trên 32 con chuột cống Wistar đực [1]. Động vật được phân vào 4 nhóm gồm nhóm đối chứng, nhóm giả dược dùng nước muối sinh lý và hai nhóm uống chiết xuất cần tây với liều 100 mg/kg và 200 mg/kg thể trọng, cứ hai ngày uống một lần và kéo dài trong suốt 60 ngày [1]. Sau 60 ngày đánh giá, các nhà nghiên cứu ghi nhận sự gia tăng có ý nghĩa thống kê về số lượng tinh trùng, số tế bào Sertoli và tinh bào bậc một ở các nhóm được bổ sung cần tây [1]. Hơn nữa, phân tích mô học xác nhận thảo dược này không hề gây ra bất kỳ biến đổi tiêu cực nào lên cấu trúc mô học của tinh hoàn [1].
Ở cấp độ tế bào, một nghiên cứu in vitro vào năm 2021 đã kiểm tra tác động của dịch chiết Apium graveolens L. lên tế bào Leydig TM3 ở chuột nhắt trắng [5]. Các tế bào được nuôi cấy tiếp xúc với nhiều nồng độ chiết xuất khác nhau (37,5; 75; 150 và 300 microg/ml) trong 24 giờ [5]. Dữ liệu cho thấy ở nồng độ 75 microg/ml, cần tây giúp tăng đáng kể tỷ lệ sống sót và tính toàn vẹn màng tế bào Leydig lên mức 109,0 ± 4,3% [5]. Đặc biệt, ở dải nồng độ 75 và 150 microg/ml, chiết xuất cần tây kích thích gia tăng rõ rệt quá trình tổng hợp progesterone và testosterone [5]. Tuy nhiên, khi nồng độ bị đẩy lên mức quá cao là 300 microg/ml, tỷ lệ sống của tế bào đã ghi nhận mức suy giảm xuống còn 89,4 ± 2,3% [5].
Các kết luận này một lần nữa được củng cố trong một bài tổng quan hệ thống năm 2022 về các loại cây thuốc ảnh hưởng đến việc sản xuất tinh trùng và testosterone, trong đó Apium graveolens được liệt kê là một trong những loại thảo dược tiềm năng hỗ trợ tốt cho hệ sinh dục nam [2].
Điểm mù và ranh giới giữa bổ dưỡng với tác dụng ức chế
Mặc dù phần lớn dữ liệu đều chỉ ra xu hướng có lợi, các nhà khoa học vẫn cảnh báo không nên lạm dụng cần tây bừa bãi. Một báo cáo tổng quan hệ thống xuất bản năm 2017 tổng hợp các công trình từ năm 1995 đến 2015 đã đưa ra cái nhìn toàn diện hơn về tác động của cần tây lên hệ sinh sản [4]. Trong số 16 nghiên cứu được đưa vào rà soát, có 13 công trình báo cáo tác động tích cực của cần tây đối với khả năng sinh sản, nhưng đồng thời có 3 nghiên cứu lại ghi nhận tác động ức chế [4].
Nguyên nhân dẫn tới sự trái ngược này nằm ở liều dùng và thời gian can thiệp [4]. Báo cáo phân tích rằng do cần tây có chứa các hợp chất như apigenin, việc sử dụng chiết xuất cây này ở nồng độ quá cao hoặc dùng kéo dài liên tục có thể gây ra tác dụng ức chế ngược đối với chức năng sinh sản [4]. Điều này cũng trùng khớp với quan sát trong thử nghiệm tế bào năm 2021, khi nồng độ chiết xuất đạt ngưỡng 300 microg/ml thì khả năng sống sót của tế bào sinh tinh bị giảm sút [5]. Bằng chứng khoa học rõ ràng chứng minh cần tây không phải là "thuốc độc" gây triệt sản như lời đồn, nhưng việc đưa vào cơ thể lượng tinh chất đậm đặc quá mức có thể mang lại tác dụng ngược.
Một hạn chế lớn của toàn bộ kho dữ liệu hiện nay là hầu hết các thử nghiệm đều mới dừng lại ở mô hình động vật thí nghiệm (chuột) hoặc tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm [3], [1], [5]. Các bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người vẫn còn rất khiêm tốn. Do đó, việc ngoại suy máy móc từ liều chiết xuất trên động vật sang chế độ ăn của người cần phải hết sức thận trọng và khoa học.
Những hiểu lầm phổ biến nam giới cần gỡ bỏ
Hiểu lầm lớn nhất hiện nay là quan niệm cho rằng hễ là nam giới thì phải tuyệt đối kiêng ăn cần tây vì nó làm "loãng tinh trùng". Thực chất, các nghiên cứu thực nghiệm đã chứng minh dịch chiết cần tây làm tăng mật độ tế bào mầm và số lượng tinh trùng trong mào tinh hoàn [3], [1]. Lời đồn tai hại này hoàn toàn không có căn cứ sinh học đối với chế độ ăn cân bằng.
Hiểu lầm thứ hai lại đi về thái cực đối lập, coi nước ép cần tây đậm đặc là "thần dược phòng the" giúp tăng cường sinh lực tức thì. Cần tây chứa nhiều hoạt chất sinh học tốt, nhưng nó không thể thay thế cho các liệu pháp y khoa điều trị rối loạn cương dương hay vô sinh nam. Lạm dụng uống hàng lít nước ép cần tây mỗi ngày với hy vọng tăng chất lượng tinh binh thậm chí có thể chạm tới ngưỡng nồng độ cao gây ức chế tế bào như các cảnh báo khoa học đã nêu [4], [5].
Một số người cũng nhầm lẫn tên gọi giữa các loài thảo dược họ Hoa tán. Cần tây (Apium graveolens) hoàn toàn khác biệt với các loại cây cỏ dại hay thảo mộc khác vốn có thể chứa độc tính gây sảy thai hoặc kháng hormone nam mạnh.
Những đối tượng nào cần thận trọng khi sử dụng?
Dù cần tây là một loại rau ăn lá quen thuộc, không phải ai cũng có thể thoải mái tiêu thụ với số lượng lớn mỗi ngày. Những người có tiền sử dị ứng với cần tây hoặc các cây cùng họ cần tuyệt đối tránh xa để phòng ngừa phản ứng quá mẫn nguy hiểm.
Những nam giới đang trong quá trình điều trị vô sinh, hiếm muộn bằng các phác đồ y khoa chuyên sâu không nên tự ý sử dụng các loại thực phẩm chức năng hoặc viên uống chứa chiết xuất cần tây cô đặc liều cao mà chưa có sự đồng ý của bác sĩ điều trị. Việc tự ý bổ sung nồng độ apigenin cao kéo dài có nguy cơ can thiệp không mong muốn vào quá trình sản xuất tinh trùng [4].
Ngoài ra, những người đang mắc các bệnh lý nền mạn tính hoặc đang sử dụng thuốc điều trị theo toa cần tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi bắt đầu thói quen uống nước ép cần tây nguyên chất hàng ngày. Cần tây chứa một số hợp chất furanocoumarin có thể tương tác với các enzyme chuyển hóa thuốc trong cơ thể [1].
Cách dùng cần tây an toàn và khoa học trong đời sống
Để tận dụng tối đa lợi ích chống oxy hóa của cần tây mà không lo ngại nguy cơ tác dụng phụ, nam giới nên xem loại rau này như một phần của chế độ dinh dưỡng đa dạng. Thay vì ép lấy nước cốt đặc với khối lượng rau quá lớn, bạn có thể đưa cần tây vào các món ăn quen thuộc hàng ngày.
Xào cần tây với thịt bò, mực, hoặc nấu cùng các món súp thanh đạm là cách chế biến vừa ngon miệng vừa an toàn. Quá trình chế biến chín thông thường giúp cơ thể dễ dàng hấp thu các chất dinh dưỡng, đồng thời giữ cho liều lượng hợp chất nạp vào ở mức sinh lý tự nhiên, hoàn toàn không chạm tới ngưỡng liều cao gây hại cho tế bào tinh hoàn [4], [5].
Nếu bạn ưa thích uống nước ép rau củ, hãy kết hợp một vài nhánh cần tây nhỏ cùng với các loại quả khác như táo, dưa chuột hoặc cà rốt. Không nên duy trì thói quen uống nước ép cần tây nguyên chất đặc quánh với số lượng lớn trong nhiều tháng liên tục [4]. Bên cạnh đó, chìa khóa vàng cho sức khỏe tinh trùng vẫn là lối sống lành mạnh: ngủ đủ giấc, tập luyện thể dục đều đặn, hạn chế rượu bia và thuốc lá, kết hợp với chế độ ăn uống cân bằng đủ nhóm chất.
Tóm lại, thông tin nam giới ăn cần tây bị giảm tinh trùng chỉ là một lời đồn thiếu căn cứ khoa học. Các bằng chứng thực nghiệm cho thấy cần tây ở liều lượng hợp lý thực chất còn hỗ trợ bảo vệ và gia tăng số lượng tinh trùng nhờ hàm lượng chất chống oxy hóa cao [3], [1]. Hãy thưởng thức loại rau này một cách điều độ trong bữa ăn hàng ngày để nâng cao sức khỏe mà không cần phải mang tâm lý hoang mang, lo lắng.
