Thói quen uống ly nước ép cần tây vào sáng sớm đang trở thành trào lưu phổ biến của nhiều người tìm kiếm lối sống lành mạnh. Nhiều lời đồn thổi cho rằng thức uống xanh này có khả năng quét sạch độc tố tích tụ lâu ngày trong gan, thận và làm sạch máu. Tuy nhiên, ranh giới giữa lợi ích thực sự của một loại rau củ giàu dinh dưỡng và khả năng giải độc kỳ diệu vẫn khiến nhiều độc giả băn khoăn.
Thực tế, nước ép cần tây không trực tiếp đào thải hay rửa trôi độc tố khỏi cơ thể như các quảng cáo truyền miệng. Các bằng chứng khoa học hiện có cho thấy cần tây chủ yếu mang lại hoạt tính chống oxy hóa, hỗ trợ bảo vệ tế bào trước một số tác nhân gây hại trong các mô hình thí nghiệm trên động vật [1]. Việc thanh lọc cơ thể vốn là chức năng tự nhiên của gan và thận, không phải phép màu từ một loại thức uống đơn lẻ.
Góc nhìn khoa học về thanh lọc và chống oxy hóa
Trong y học thường thức, khái niệm "thanh lọc" hay "thải độc" thường bị hiểu nhầm là dùng một chất từ bên ngoài để cuốn trôi cặn bã trong cơ thể. Thực chất, cơ thể con người đã có hệ thống xử lý chất thải và hóa chất tự nhiên rất hoàn chỉnh, hoạt động liên tục mỗi ngày tại gan, thận và hệ tiêu hóa. Khi cơ thể tiếp xúc với hóa chất độc hại hoặc thuốc điều trị mạnh, các tế bào sẽ chịu áp lực lớn từ sự gia tăng của các gốc tự do [1].
Hiện tượng các gốc tự do tấn công màng tế bào được gọi là căng thẳng oxy hóa, dẫn đến quá trình peroxy hóa lipid gây tổn thương mô và cơ quan [1]. Để tự bảo vệ, cơ thể sử dụng hệ thống chống oxy hóa nội sinh, nổi bật là chất glutathione dạng khử (viết tắt là GSH) và các enzyme bảo vệ khác [2]. Ngoài ra, gan còn có hệ thống cytochrome P450 đóng vai trò quan trọng trong việc chuyển hóa các chất ngoại lai và thuốc đi vào cơ thể [1].
Khi nói một loại thực phẩm có lợi cho gan hay máu, điều đó thường có nghĩa là thực phẩm ấy cung cấp các hợp chất giúp củng cố hàng rào chống oxy hóa tự nhiên [3]. Các hoạt chất từ thực vật có thể giúp duy trì lượng GSH hoặc hỗ trợ hoạt động của các enzyme bảo vệ tế bào trước sự tấn công của gốc tự do [2]. Như vậy, tác động của cần tây nằm ở khía cạnh hỗ trợ chống oxy hóa, hoàn toàn khác với việc trực tiếp hút hay đẩy độc tố ra ngoài [3].
Bằng chứng từ các nghiên cứu trên động vật
Cho đến nay, các dữ liệu khoa học đánh giá khả năng bảo vệ tế bào của nước ép cần tây chủ yếu đến từ các thí nghiệm trên chuột bị gây độc bằng thuốc hóa trị doxorubicin [1]. Doxorubicin là loại thuốc điều trị ung thư hiệu quả đối với bệnh bạch cầu cấp tính, u lympho và các khối u đặc ở vú, gan, phổi, nhưng lại gây độc tính mạnh lên các mô và cơ quan, đặc biệt là cơ tim [1]. Thuốc này tạo ra các gốc tự do gây peroxy hóa lipid tại màng ty thể, làm suy giảm nghiêm trọng lượng GSH và tổng khả năng chống oxy hóa (đo bằng chỉ số FRAP) trong gan và máu của chuột [1].
Một nghiên cứu công bố năm 2009 đã khảo sát tác động bảo vệ của nước ép lá và rễ cần tây nguyên chất pha loãng trên chuột sử dụng doxorubicin [2]. Nhóm nghiên cứu tiến hành đo hàng loạt thông số sinh hóa trong dịch đồng nhất gan và máu, bao gồm hàm lượng GSH, cường độ peroxy hóa lipid, cùng hoạt tính của các enzyme catalase, xanthine oxidase, glutathione peroxidase và peroxidase [2]. Kết quả cho thấy nước ép từ cả rễ và lá cần tây có ảnh hưởng tích cực lên các thông số sinh hóa này và thể hiện tác dụng bảo vệ khi dùng kết hợp với doxorubicin [2].
Tiếp nối hướng đi này, một nghiên cứu công bố năm 2010 tiếp tục kiểm tra ảnh hưởng của nước ép lá, rễ cần tây pha loãng trên chuột điều trị bằng doxorubicin, tập trung vào chỉ số GSH, chỉ số FRAP trong gan và máu, cùng hàm lượng cytochrome P450 tại gan [1]. Kết quả ghi nhận cả doxorubicin và nước ép cần tây đều không làm thay đổi hàm lượng cytochrome P450 trong gan chuột [1]. Điều này cho thấy nước ép cần tây không làm xáo trộn hệ enzyme chuyển hóa thuốc cytochrome P450 tại gan trong điều kiện thí nghiệm này [1].
Một bài tổng quan khoa học công bố năm 2017 đã tổng hợp lại các dữ liệu về hoạt tính chống oxy hóa của cây cần tây (tên khoa học là Apium graveolens L) [3]. Tài liệu này cho biết ở nhóm chuột dùng kết hợp doxorubicin với nước ép cần tây và rễ cần tây, hàm lượng GSH và tổng khả năng chống oxy hóa FRAP đã tăng lên đáng kể so với nhóm chỉ dùng thuốc [3]. Cụ thể, nước rễ cần tây làm tăng cả lượng GSH lẫn chỉ số FRAP trong gan, trong khi nước lá cần tây làm tăng lượng GSH nhưng không ảnh hưởng đến chỉ số FRAP tại gan khi dùng đơn lẻ [3]. Khi kết hợp với doxorubicin, cả nước rễ và nước lá cần tây đều mang lại hiệu quả bảo vệ, giúp tăng chỉ số FRAP tại gan so với động vật chỉ nhận thuốc hóa trị [3].
Ngoài nước ép từ lá và rễ, bài tổng quan năm 2017 cũng đề cập đến một thí nghiệm khác đánh giá chiết xuất n-butanol từ hạt cần tây trên mô hình chuột bị tiểu đường do chất streptozotocin gây ra [3]. Thí nghiệm này thực hiện trên 32 con chuột đực chia làm 4 nhóm (1 nhóm đối chứng và 3 nhóm tiểu đường), được cho dùng 60 mg/kg chiết xuất hạt cần tây và tiêm 4 IU insulin mỗi con trong 21 ngày để khảo sát quá trình peroxy hóa lipid và hoạt tính enzyme gan ALT, AST vào ngày thứ 22 [3]. Dù vậy, tổng quan nhấn mạnh kết luận chung là cây cần tây có khả năng mang lại các tác động chống oxy hóa cho cơ thể [3].
Lợi ích thực sự và giới hạn của bằng chứng
Nhìn vào các dữ liệu trên, lợi ích có cơ sở khoa học của cần tây là khả năng hỗ trợ hệ thống chống oxy hóa, cụ thể là giúp cải thiện hàm lượng glutathione (GSH) và năng lực chống oxy hóa FRAP tại mô gan khi cơ thể chịu tác động của chất gây oxy hóa mạnh [3]. Điểm đáng chú ý là trong các thí nghiệm này, nhà khoa học sử dụng cả phần lá và phần củ (rễ) của cây cần tây, và phần rễ cho thấy tác động rõ rệt lên cả hai chỉ số GSH và FRAP hơn so với chỉ dùng phần lá [3]. Trong khi đó, thói quen uống nước ép tại Việt Nam hiện nay chủ yếu chỉ dùng phần bẹ và lá cần tây.
Giới hạn lớn nhất của các bằng chứng này là toàn bộ thí nghiệm đều được thực hiện trên chuột trong phòng thí nghiệm, chưa phải là nghiên cứu lâm sàng trên người [1]. Hơn nữa, mô hình nghiên cứu là động vật bị tổn thương cấp tính do dùng thuốc hóa trị ung thư độc tính cao, không phải là cơ thể người khỏe mạnh uống nước ép hàng ngày để "thanh lọc" [2]. Do đó, không thể lấy kết quả bảo vệ tế bào gan chuột trước thuốc hóa trị để suy diễn thành công dụng giải độc toàn diện ở người.
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2010 chỉ ra rằng nước ép cần tây không làm tăng hàm lượng cytochrome P450 ở gan [1]. Hệ enzyme này vốn là "nhà máy" chính giúp gan phân giải và đào thải các hóa chất, độc tố ra khỏi cơ thể. Việc cần tây không tác động lên cytochrome P450 càng củng cố thực tế rằng thức uống này chỉ giúp giảm bớt gánh nặng oxy hóa chứ không làm tăng tốc độ phân giải chất độc của gan [1].
Những hiểu lầm thường gặp khi uống cần tây
Hiểu lầm phổ biến nhất là tin rằng uống nước ép cần tây khi bụng đói vào buổi sáng sẽ giúp "rửa ruột" và đẩy độc tố tích tụ lâu năm ra ngoài. Thực chất, chưa có nghiên cứu nào trong các dữ liệu hiện hành chứng minh thời điểm uống buổi sáng mang lại hiệu quả vượt trội hơn các thời điểm khác trong ngày. Cảm giác nhẹ bụng sau khi uống thực chất đến từ việc cung cấp một lượng lớn nước và điện giải tự nhiên cho cơ thể sau một đêm dài.
Hiểu lầm thứ hai là dùng nước ép cần tây để thay thế hoàn toàn bữa sáng hoặc uống với lượng quá lớn nhằm mục đích giảm cân cấp tốc và trị bệnh. Nước ép rau củ khi đã loại bỏ bã xơ chỉ còn lại nước, vitamin và các hợp chất thực vật, hoàn toàn thiếu hụt chất đạm, chất béo lành mạnh và tinh bột phức hợp cần thiết cho năng lượng buổi sáng. Việc ép lấy nước và vứt bỏ phần xác cũng làm mất đi lượng chất xơ dồi dào vốn rất có lợi cho nhu động ruột và hệ vi sinh đường tiêu hóa.
Một quan niệm sai lầm khác là coi nước ép cần tây như một phương thuốc có thể chữa khỏi các bệnh lý về gan hoặc tim mạch. Các nghiên cứu chỉ dừng lại ở việc ghi nhận chiết xuất hoặc nước ép cần tây hỗ trợ giảm tác hại oxy hóa do thuốc gây ra trên động vật [2]. Việc tự ý ngưng thuốc điều trị của bác sĩ để chuyển sang uống nước ép thực vật là hành động nguy hiểm cho sức khỏe.
Ai nên thận trọng khi dùng nước ép cần tây?
Dù là thực phẩm tự nhiên, không phải ai cũng phù hợp để uống nước ép cần tây thường xuyên với lượng lớn. Nhóm đầu tiên cần lưu ý là những người có hệ tiêu hóa nhạy cảm, hay bị lạnh bụng hoặc hội chứng ruột kích thích. Việc uống một cốc nước ép rau sống lạnh ngay khi bụng rỗng vào sáng sớm có thể gây co thắt dạ dày, đầy hơi hoặc tiêu chảy nhẹ.
Nhóm thứ hai là người đang mắc các bệnh lý mạn tính như bệnh thận, huyết áp thấp hoặc đang phải tuân thủ chế độ ăn kiểm soát điện giải. Cần tây tự nhiên chứa một lượng nước và khoáng chất nhất định; việc ép một bó lớn cần tây để lấy một cốc nước sẽ làm cô đặc lượng khoáng chất này hơn nhiều so với việc ăn vài nhánh cần tây xào trong bữa cơm.
Đặc biệt, bệnh nhân đang trong quá trình điều trị ung thư bằng hóa chất hoặc đang dùng thuốc điều trị bệnh nền cần hết sức thận trọng. Mặc dù nghiên cứu trên chuột cho thấy nước ép cần tây pha loãng có tác dụng bảo vệ khi dùng kèm doxorubicin, nhưng cơ địa con người và phác đồ điều trị thực tế phức tạp hơn rất nhiều [1]. Người bệnh tuyệt đối phải hỏi ý kiến bác sĩ điều trị trước khi muốn bổ sung bất kỳ loại nước ép đậm đặc hay thảo dược nào để tránh tương tác bất lợi.
Cách áp dụng thực tế và an toàn trong đời sống
Để tận dụng lợi ích chống oxy hóa của cần tây một cách khoa học, người dùng nên xem đây là một phần của chế độ ăn đa dạng rau xanh thay vì một liệu pháp giải độc. Thay vì ép nguyên một bó lớn cần tây đặc, bạn có thể pha loãng nước ép hoặc kết hợp cần tây với các loại rau quả khác như táo, dưa chuột để dễ uống hơn và giảm kích ứng dạ dày. Đáng lưu ý, trong các nghiên cứu khoa học, các nhà nghiên cứu cũng sử dụng dạng nước ép cần tây nguyên chất đã được pha loãng chứ không dùng dạng cô đặc quá mức [1].
Về thời điểm, không bắt buộc phải uống lúc bụng đói hoàn toàn vào sáng sớm nếu cơ thể bạn cảm thấy cồn cào. Bạn có thể uống sau bữa ăn sáng khoảng 30 đến 60 phút, hoặc dùng làm bữa phụ buổi chiều để bổ sung nước và chất chống oxy hóa cho cơ thể. Lượng dùng hợp lý cho người trưởng thành khỏe mạnh chỉ nên ở mức vừa phải, khoảng 150 đến 250 ml nước ép pha loãng mỗi lần, vài lần một tuần, xen kẽ với các loại rau củ quả khác.
Ngoài ra, việc ăn trực tiếp cần tây qua các món xào, nấu canh hoặc làm salad cũng là cách tuyệt vời để giữ lại toàn bộ lượng chất xơ tự nhiên. Khi chọn mua, cần ưu tiên cần tây có nguồn gốc rõ ràng, rửa sạch từng bẹ dưới vòi nước chảy để loại bỏ bùn đất và dư lượng hóa chất nông nghiệp nếu có. Một nguyên liệu dùng để chăm sóc sức khỏe trước hết phải đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm.
Tóm lại, nước ép cần tây là một thức uống lành mạnh, có khả năng cung cấp các chất chống oxy hóa giúp hỗ trợ bảo vệ tế bào như các ghi nhận bước đầu trên thực nghiệm [3]. Tuy nhiên, thức uống này không có phép màu "thanh lọc độc tố" thần tốc và không thể thay thế chức năng tự nhiên của gan, thận hay các phương pháp điều trị y khoa. Duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, uống đủ nước lọc, vận động đều đặn và thăm khám bác sĩ định kỳ mới là nền tảng vững chắc nhất để bảo vệ cơ thể.
