Nỗi lo mang tên đậu phụ của cánh mày râu
Đậu phụ và các món ăn chế biến từ đậu nành từ lâu đã trở thành thực phẩm quen thuộc trong bữa cơm của người Việt. Tuy nhiên, không ít nam giới lại e dè khi gắp món ăn này vì lo ngại hoạt chất thực vật trong đậu sẽ làm sụt giảm hormone phái mạnh, gây "nữ hóa" hoặc ảnh hưởng phong độ chốn phòng the [1], [2].
Nhiều lời đồn đại cho rằng nam giới ăn nhiều đậu phụ sẽ bị giảm ham muốn, teo cơ bắp hay thậm chí thay đổi giọng nói. Những lo lắng này chủ yếu bắt nguồn từ việc đậu nành chứa hàm lượng lớn isoflavone – một hợp chất thực vật có cấu trúc tương tự nội tiết tố nữ estrogen [1], [3].
Liệu nỗi lo ngại đậu phụ làm suy giảm bản lĩnh phái mạnh có cơ sở khoa học hay không? Các bằng chứng lâm sàng quy mô lớn trên người đã đưa ra câu trả lời rõ ràng: nam giới hoàn toàn không bị suy giảm testosterone hay biến đổi nội tiết tố khi tiêu thụ đậu phụ và các sản phẩm từ đậu nành [1], [4].
Bản chất thực sự của phytoestrogen trong đậu nành
Đậu nành và các chế phẩm từ đậu như đậu phụ rất giàu isoflavone, còn được gọi là phytoestrogen [1], [3]. Về mặt sinh học, isoflavone là các hợp chất có khả năng liên kết với các thụ thể estrogen trong cơ thể, kích hoạt một chuỗi phản ứng sinh học tương tự nội tiết tố nữ [3]. Chính đặc điểm này đã khiến nhiều người mặc định rằng tiêu thụ isoflavone sẽ gây ức chế nội tiết tố nam testosterone [1], [3].
Tuy nhiên, phytoestrogen có nguồn gốc thực vật và không hoạt động hoàn toàn giống như estrogen nội sinh của con người. Những lo ngại về việc phytoestrogen gây nữ hóa ở nam giới phần lớn bắt nguồn từ các nghiên cứu trên loài gặm nhấm, nơi chuột đực ăn đạm đậu nành ghi nhận nồng độ testosterone trong huyết thanh bị sụt giảm [2], [3].
Mặc dù vậy, các chuyên gia khẳng định kết quả trên động vật không thể áp dụng trực tiếp lên cơ thể người [2]. Nguyên nhân là do sự khác biệt rất lớn về mặt chuyển hóa isoflavone giữa loài gặm nhấm và con người, bên cạnh việc liều lượng isoflavone đưa vào cơ thể chuột trong các thí nghiệm thường ở mức cực kỳ cao [2].
Bằng chứng lâm sàng quy mô lớn: Đậu nành không làm giảm testosterone
Để làm sáng tỏ tác động của đậu nành đối với nội tiết tố nam, một phân tích gộp mở rộng và cập nhật công bố năm 2021 đã tổng hợp dữ liệu từ 41 nghiên cứu lâm sàng [1]. Nhóm tác giả đã thu thập dữ liệu từ các cơ sở dữ liệu PubMed và CAB Abstracts trong giai đoạn từ năm 2010 đến tháng 4 năm 2020 để đánh giá mức độ ảnh hưởng của thực phẩm từ đậu nành, đạm đậu nành hoặc dịch chiết isoflavone đối với nam giới trưởng thành [1].
Nghiên cứu quy mô này đã tiến hành đo lường chỉ số testosterone toàn phần ở 1.753 nam giới, testosterone tự do ở 752 người, estradiol ở 1.000 người, estrone ở 239 người và globulin gắn kết hormone sinh dục (SHBG) ở 967 người [1]. Kết quả phân tích cho thấy việc dung nạp đạm đậu nành hoặc isoflavone hoàn toàn không gây ra bất kỳ tác động tiêu cực đáng kể nào lên nồng độ testosterone toàn phần, testosterone tự do, SHBG hay các nội tiết tố nữ estradiol và estrone [1].
Đáng chú ý, phân tích sâu theo liều lượng isoflavone nạp vào cũng như thời gian can thiệp đều ghi nhận kết quả tương tự: đậu nành không làm thay đổi hormone sinh sản của nam giới [1]. Kết luận này đồng nhất với phân tích gộp năm 2010 phân tích 15 nhóm can thiệp có đối chứng giả dược cùng 32 báo cáo khác, khẳng định thực phẩm đậu nành và thực phẩm bổ sung chứa isoflavone không làm thay đổi testosterone khả dụng sinh học hay chỉ số androgen tự do (FAI) [4].
Các thử nghiệm can thiệp trực tiếp trên nam giới nói gì?
Bên cạnh các phân tích gộp quy mô lớn, nhiều thử nghiệm lâm sàng can thiệp trực tiếp cũng củng cố tính an toàn của đậu nành đối với nội tiết tố nam. Một nghiên cứu chéo năm 2006 thực hiện trên 24 nam giới nhằm so sánh chế độ ăn nhiều đậu nành (2 khẩu phần đậu nành mỗi ngày) với chế độ ăn thông thường trong thời gian 3 tháng [5].
Kết quả sau thời gian can thiệp trên 23 người hoàn thành nghiên cứu cho thấy, mặc dù lượng isoflavone trong khẩu phần và bài tiết qua nước tiểu tăng vọt, chỉ số testosterone huyết thanh hoàn toàn không thay đổi giữa các giai đoạn ăn nhiều đậu nành và ăn ít đậu nành [5]. Điều thú vị là nồng độ kháng nguyên đặc hiệu tuyến tiền liệt (PSA) lại giảm 14% trong giai đoạn ăn nhiều đậu nành, mở ra những triển vọng tích cực đối với sức khỏe tuyến tiền liệt [5].
Tương tự, một thử nghiệm mù đôi, ngẫu nhiên có đối chứng giả dược công bố năm 2013 được thực hiện trên 86 bệnh nhân ung thư tuyến tiền liệt khu trú chuẩn bị phẫu thuật cắt bỏ tuyến tiền liệt [6]. Các bệnh nhân được chia ngẫu nhiên dùng viên nang isoflavone đậu nành liều 80 mg mỗi ngày (chứa 51 mg đơn vị aglucon) hoặc dùng giả dược trong thời gian tối đa 6 tuần [6].
Đánh giá mẫu máu tại thời điểm ban đầu, giữa kỳ và thời điểm phẫu thuật cho thấy sự thay đổi về testosterone toàn phần, testosterone tự do, estrogen toàn phần, estradiol, cholesterol toàn phần và chỉ số PSA ở nhóm dùng isoflavone hoàn toàn không có sự khác biệt mang ý nghĩa thống kê so với nhóm dùng giả dược [6].
Trong một thử nghiệm giai đoạn II năm 2012, các nhà nghiên cứu cho 59 bệnh nhân sử dụng 60 mg isoflavone toàn phần kết hợp trong 60 g đạm đậu nành mỗi ngày trong 12 tuần [7]. Kết quả ghi nhận 61% bệnh nhân ở nhóm dùng isoflavone có chỉ số testosterone tự do giảm hoặc không đổi, so với tỷ lệ 33% ở nhóm giả dược [7]. Đồng thời, chỉ số PSA toàn phần giảm hoặc không đổi ở 69% bệnh nhân dùng isoflavone (so với 55% ở nhóm giả dược), và 19% bệnh nhân giảm từ 2 điểm PSA trở lên [7]. Dù vậy, nghiên cứu này ghi nhận 17 người phải bỏ cuộc do xuất hiện các triệu chứng rối loạn tiêu hóa như táo bón, đầy hơi, khó chịu, tiêu chảy và đau bụng xuất phát từ hàm lượng protein cao trong chế phẩm [7].
Giải mã tin đồn "nữ hóa" từ các ca bệnh hy hữu
Nỗi ám ảnh về việc nam giới bị teo cơ bắp, rối loạn cương dương hay nở ngực khi ăn đậu nành thường bắt nguồn từ hai ca bệnh cá biệt từng được ghi nhận trong y văn [1], [8]. Cụ thể, các báo cáo này miêu tả tình trạng nữ hóa xảy ra ở những người đàn ông tiêu thụ tới 360 mg isoflavone mỗi ngày [8].
Lượng isoflavone này cao gấp khoảng 9 lần so với mức tiêu thụ trung bình hàng ngày của nam giới lớn tuổi tại Nhật Bản – nơi người dân vốn tiêu thụ lượng đậu nành dồi dào [8]. Hơn nữa, những trường hợp này đều áp dụng một chế độ ăn uống hoàn toàn mất cân đối, thiếu hụt nghiêm trọng dinh dưỡng khi phần lớn lượng calo nạp vào hàng ngày đều đến từ thực phẩm đậu nành [8].
Trên thực tế, dữ liệu lâm sàng cho thấy ngay cả khi nam giới tiêu thụ mức liều lên tới 150 mg isoflavone mỗi ngày, nồng độ estrogen lưu hành trong máu vẫn không hề bị biến đổi [8]. Các chuyên gia y tế khẳng định việc tiêu thụ bất kỳ loại thực phẩm nào ở mức độ quá mức cực đoan đều có thể dẫn đến các bất thường về sức khỏe, và các ca bệnh hy hữu nói trên không phản ánh tác động của đậu nành trong khẩu phần ăn bình thường [8]. Dữ liệu can thiệp lâm sàng cũng chỉ ra rằng isoflavone không gây tác động nữ hóa ở mức tiêu thụ bằng hoặc thậm chí cao hơn đáng kể so với mức ăn uống thông thường của nam giới châu Á [2].
Isoflavone cũng không gây tác động tiêu cực đến các chỉ số tinh trùng hay tinh dịch theo các can thiệp lâm sàng hiện có, dù các dữ liệu này mới chỉ theo dõi trong thời gian tối đa 3 tháng [2]. Mối lo ngại về việc isoflavone làm tăng nguy cơ rối loạn cương dương trên thực tế chỉ xuất hiện trong các nghiên cứu trên động vật với liều cực cao và không tương thích với cơ chế sinh lý của con người [2].
Bên cạnh đó, việc bổ sung đạm đậu nành còn mang lại lợi ích đáng kể trong việc cải thiện hiệu suất sức mạnh sau 12 tuần rèn luyện thể lực kháng lực [3]. Nồng độ isoflavone tuần hoàn ở nam giới Nhật Bản cao hơn ít nhất 10 lần so với nam giới Mỹ và châu Âu, nhưng không ghi nhận hiện tượng suy giảm nội tiết hay suy giảm sức mạnh phái mạnh do chế độ ăn giàu đậu nành truyền thống này [6].
Ai nên thận trọng khi sử dụng đậu nành?
Mặc dù đậu phụ và các món ăn từ đậu nành an toàn cho nội tiết tố của nam giới, việc tiêu thụ vẫn cần phù hợp với thể trạng của từng cá nhân. Những người có hệ tiêu hóa nhạy cảm nên chú ý liều lượng nạp vào, bởi việc bổ sung các sản phẩm đạm đậu nành cô đặc liều cao có thể gây ra các triệu chứng khó chịu đường tiêu hóa như đầy hơi, khó tiêu, táo bón, đau bụng hoặc tiêu chảy [7].
Ngoài ra, những người đang mắc các bệnh lý tuyến giáp cần lưu ý đảm bảo đủ lượng iod trong chế độ ăn uống hàng ngày, do các lo ngại về tuyến giáp liên quan đến đậu nành trong lịch sử đã được giải quyết triệt để nhờ việc bổ sung vi chất iod đầy đủ [8].
Đối với nam giới đang điều trị các bệnh mạn tính, đặc biệt là ung thư hoặc đang sử dụng thuốc điều trị chuyên khoa, việc thay đổi chế độ dinh dưỡng với liều lượng đậu nành lớn hoặc dùng các viên uống chiết xuất isoflavone cần có sự tham vấn ý kiến từ bác sĩ điều trị để đảm bảo an toàn tối đa.
Gợi ý cách ăn đậu phụ khoa học và cân bằng
Đậu phụ là nguồn cung cấp đạm thực vật lành mạnh, ít chất béo bão hòa và rất tốt cho tim mạch cũng như hỗ trợ kiểm soát các chỉ số dấu ấn của tuyến tiền liệt [6], [5]. Để tối ưu hóa lợi ích mà không gây áp lực lên hệ tiêu hóa, nam giới có thể áp dụng các hướng dẫn sau:
- Khẩu phần hợp lý: Duy trì chế độ ăn thông thường với khoảng 1 đến 2 khẩu phần đậu nành mỗi ngày, tương đương từ 100g đến 200g đậu phụ [5]. Mức tiêu thụ này cung cấp đủ dưỡng chất mà không vượt quá ngưỡng an toàn sinh học [8].
- Chế biến lành mạnh: Ưu tiên các món đậu phụ hấp, luộc, nấu canh hoặc sốt cà chua thanh đạm. Hạn chế các phương pháp chiên ngập dầu mỡ ở nhiệt độ cao vì chất béo chuyển hóa có thể gây hại cho hệ tim mạch.
- Đa dạng hóa nguồn đạm: Kết hợp đậu phụ xen kẽ với các nguồn đạm động vật như cá, thịt nạc, trứng và các loại đậu khác để đảm bảo cân đối thành phần axit amin thiết yếu cho cơ thể.
- Lắng nghe cơ thể: Nếu phát hiện các triệu chứng rối loạn tiêu hóa như chướng bụng hay tiêu chảy khi tăng lượng tiêu thụ, nên giảm bớt khẩu phần đạm đậu nành và bổ sung thêm chất xơ từ rau củ để đường ruột dễ thích nghi [7].
Tóm lại, đậu phụ không hề làm giảm testosterone hay làm suy yếu bản lĩnh nam giới như những lời đồn thổi vô căn cứ [1], [4]. Bổ sung đậu nành một cách điều độ, chế biến đa dạng kết hợp cùng lối sống năng động và tập luyện thể chất là giải pháp dinh dưỡng thông minh để duy trì thể lực dẻo dai và sức khỏe toàn diện cho phái mạnh.