Nỗi lo "nữ hóa" và tin đồn quanh cốc sữa đậu nành
Sữa đậu nành từ lâu đã là thức uống quen thuộc vào mỗi bữa sáng của nhiều gia đình Việt Nam. Dù vậy, không ít nam giới lại e dè, thậm chí tuyệt đối tránh xa loại đồ uống này vì truyền tai nhau tin đồn đậu nành làm "nữ hóa", gây teo cơ hoặc suy giảm testosterone.
Nỗi lo ngại này bắt nguồn từ việc đậu nành có chứa phytoestrogen, một hợp chất thực vật có cấu trúc tương tự hormone sinh dục nữ [1]. Nhiều người lo sợ rằng việc dung nạp hoạt chất này hàng ngày sẽ làm đảo lộn hệ thống nội tiết, khiến phái mạnh mất đi bản lĩnh vốn có.
Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học thực nghiệm hiện đại đã đưa ra câu trả lời dứt khoát: nam giới uống sữa đậu nành hoặc sử dụng các sản phẩm từ đậu nành ở mức độ thông thường hoàn toàn không bị suy giảm testosterone [1]. Đã đến lúc gỡ bỏ định kiến kéo dài này để nhìn nhận đậu nành dưới lăng kính khoa học chuẩn xác.
Cơ chế sinh học: Phytoestrogen thực chất hoạt động thế nào?
Để hiểu tại sao đậu nành bị "oan", cần phân tích bản chất của phytoestrogen có trong hạt đậu nành. Các hợp chất này chủ yếu thuộc nhóm isoflavone, có khả năng gắn kết với các thụ thể estrogen trong cơ thể và kích hoạt các chuỗi phản ứng mang hiệu ứng tương tự estrogen [2].
Chính cơ chế gắn kết thụ thể này đã khiến nhiều người vội vàng kết luận rằng tiêu thụ đậu nành sẽ gây ức chế nội tiết tố nam [2]. Trên thực tế, phytoestrogen là hợp chất nguồn gốc thực vật, có ái lực và cường độ hoạt động sinh học yếu hơn rất nhiều so với hormone estrogen nội sinh của cơ thể người.
Các dữ liệu ban đầu làm dấy lên mối lo ngại này phần lớn đến từ các nghiên cứu trên động vật gặm nhấm [3]. Một số thử nghiệm trên chuột đực ghi nhận nồng độ testosterone trong huyết thanh sụt giảm sau khi ăn protein đậu nành, nhưng các thử nghiệm khác lại không tìm thấy tác động tiêu cực [2]. Đáng chú ý, một nghiên cứu năm 2002 trên chuột Sprague-Dawley cho thấy chuột ăn bột đậu nành hoặc dịch chiết isoflavone trong 1 tuần bị giảm nồng độ dihydrotestosterone (DHT) do ức chế enzym 5-alpha-reductase, nhưng tổng lượng androgen huyết tương lại tăng lên [4].
Tuy nhiên, các chuyên gia khẳng định những kết quả từ loài gặm nhấm không thể áp dụng trực tiếp cho con người [3]. Nguyên nhân là do có sự khác biệt lớn về mặt chuyển hóa isoflavone giữa loài gặm nhấm và người, đồng thời lượng isoflavone dùng trong các thí nghiệm trên động vật thường ở mức quá cao so với chế độ ăn thực tế [3].
Bằng chứng từ các phân tích gộp lâm sàng quy mô lớn
Để xác định chính xác liệu đậu nành có làm thay đổi hormone sinh dục nam hay không, các nhà khoa học đã tiến hành các phân tích gộp quy mô lớn dựa trên các thử nghiệm lâm sàng đối chứng.
Một phân tích gộp công bố năm 2010 đã đánh giá tác động của protein đậu nành và isoflavone lên nồng độ testosterone, globulin liên kết hormone sinh dục (SHBG), testosterone tự do và chỉ số androgen tự do (FAI) [5]. Phân tích đã tổng hợp dữ liệu từ 15 nhóm điều trị có đối chứng giả dược cùng 32 báo cáo bao gồm 36 nhóm can thiệp [5]. Kết quả cho thấy việc sử dụng thực phẩm từ đậu nành hay viên bổ sung isoflavone đều không gây ra bất kỳ thay đổi có ý nghĩa thống kê nào đối với các chỉ số testosterone khả dụng sinh học ở nam giới [5].
Đến năm 2021, một phân tích gộp mở rộng và cập nhật đã được tiến hành nhằm tái khẳng định các kết luận trước đó trước những lo ngại dai dẳng [1]. Các nhà nghiên cứu đã rà soát cơ sở dữ liệu PubMed và CAB Abstracts trong giai đoạn từ năm 2010 đến tháng 4 năm 2020 để chọn lọc các nghiên cứu can thiệp trên nam giới trưởng thành sử dụng thực phẩm đậu nành, đạm đậu nành hoặc chiết xuất isoflavone [1].
Tổng cộng có 41 nghiên cứu lâm sàng đủ tiêu chuẩn được đưa vào phân tích [1]. Trong đó, chỉ số testosterone toàn phần và testosterone tự do được đo lường lần lượt ở 1.753 và 752 nam giới [1]. Chỉ số estradiol và estrone được đo ở 1.000 và 239 người, còn SHBG được theo dõi ở 967 người [1].
Kết quả phân tích chỉ ra rằng, bất kể sử dụng mô hình thống kê nào, việc tiêu thụ protein đậu nành hay nạp isoflavone đều không gây ảnh hưởng đáng kể đến bất kỳ chỉ số nội tiết nào được đo lường [1]. Khi tiến hành phân tích phân nhóm theo liều lượng isoflavone và thời gian can thiệp, các nhà khoa học cũng không tìm thấy bất kỳ tác động nào [1]. Kết luận được rút ra là dù ở liều lượng nào hay thời gian sử dụng bao lâu, đậu nành và isoflavone đều không làm suy giảm testosterone cũng như không làm tăng nồng độ estrogen ở nam giới [1].
Đậu nành đối với người tập thể hình và nhóm bệnh nhân đặc thù
Đối với người tập luyện thể thao, việc bổ sung đạm là yếu tố then chốt để xây dựng cơ bắp. Đậu nành đã được chứng minh mang lại lợi ích rõ rệt đối với sức mạnh cơ bắp sau 12 tuần tập luyện kháng lực [2].
Mặc dù một số ý kiến lo ngại protein đậu nành có thể làm giảm phản ứng testosterone khi tập luyện, các thử nghiệm so sánh đã làm sáng tỏ vấn đề này. Điển hình như nghiên cứu của Kraemer và các cộng sự trên nam giới khỏe mạnh có tập kháng lực, áp dụng thiết kế bắt chéo so sánh giữa đạm whey, đạm đậu nành và giả dược maltodextrin trong 14 ngày trước buổi tập squat cường độ cao để theo dõi phản ứng testosterone và estradiol [2]. Các dữ liệu tổng hợp chung cho thấy đạm đậu nành không gây ảnh hưởng tiêu cực đến tổng lượng testosterone hay testosterone tự do ở những người tập luyện [2].
Tuy nhiên, khoa học cũng ghi nhận những biến thiên nội tiết trong một số bối cảnh lâm sàng rất đặc thù. Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng kéo dài 18 tháng công bố năm 2023 đã theo dõi nam giới trung niên và lớn tuổi có nguy cơ tái phát ung thư tuyến tiền liệt sau phẫu thuật cắt bỏ tuyến tiền liệt triệt căn [6]. Nhóm can thiệp được cho sử dụng 19,2 g protein đậu nành phân lập mỗi ngày chứa 24 mg genistein, đối chứng với nhóm dùng protein casein [6].
Kết quả cho thấy việc sử dụng chế phẩm đạm đậu nành phân lập liên tục trong 18 tháng đã làm giảm nồng độ testosterone lưu hành và SHBG, nhưng nồng độ testosterone tự do lại không bị suy giảm [6]. Đồng thời, can thiệp này không làm thay đổi nồng độ estradiol cũng như các dấu ấn sinh học ung thư khác như VEGF, IGF-1 hay tỷ lệ apoptotic Fas/Fas-ligand [6]. Điều này cho thấy dạng đạm phân lập liều cao trong thời gian dài trên nhóm bệnh nhân đặc biệt có thể tác động đến trục androgen, nhưng không làm hạ thấp lượng testosterone tự do có hoạt tính sinh học [6].
Giá trị sức khỏe và giới hạn của các bằng chứng
Ngoài vấn đề hormone, đậu nành từ lâu đã được ghi nhận về các tiềm năng hỗ trợ phòng ngừa bệnh mạn tính. Một phân tích gộp các nghiên cứu dịch tễ cho thấy tiêu thụ đậu nành có liên quan đến việc giảm tỷ lệ tử vong do ung thư, đặc biệt là ung thư vú ở nữ giới [6]. Một số phân tích gộp khác cũng chỉ ra rằng việc dùng đậu nành hoặc phytoestrogen giúp giảm nguy cơ mắc một số bệnh ung thư như ung thư tuyến tiền liệt, ung thư dạ dày và đại trực tràng, dù bằng chứng về ung thư đại trực tràng vẫn còn chưa đồng nhất [6].
Một phân tích gộp năm 2014 đánh giá 8 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trên bệnh nhân ung thư tuyến tiền liệt hoặc có nguy cơ lâm sàng cao cho thấy can thiệp bằng đậu nành hoặc isoflavone giúp giảm đáng kể tỷ lệ chẩn đoán ung thư ở nhóm có nguy cơ (tỷ số nguy cơ là 0,49) [7]. Phân tích này cũng xác nhận không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm dùng đậu nành và nhóm chứng về nồng độ kháng nguyên đặc hiệu tuyến tiền liệt (PSA) hay các hormone sinh dục gồm testosterone, testosterone tự do, SHBG, estradiol và DHT [7].
Dù vậy, người tiêu dùng cũng cần nhìn nhận đúng mức về giới hạn của y văn hiện hành. Hầu hết các thử nghiệm lâm sàng về đậu nành trên nhóm bệnh nhân ung thư tuyến tiền liệt đều có quy mô mẫu nhỏ và thời gian can thiệp ngắn [7]. Do đó, đậu nành nên được xem là một nguồn thực phẩm lành mạnh giàu dinh dưỡng chứ không phải là phương thuốc điều trị bệnh.
Điểm mặt những hiểu lầm phổ biến ở nam giới
Nhiều đấng mày râu vẫn còn ngần ngại trước đậu nành vì những tin đồn truyền miệng chưa được kiểm chứng. Bằng chứng y khoa hiện nay đã bác bỏ hầu hết các định kiến này [3].
Hiểu lầm thứ nhất cho rằng uống sữa đậu nành làm giảm số lượng và chất lượng tinh trùng. Một đánh giá y văn cho thấy các bằng chứng can thiệp lâm sàng ghi nhận isoflavone không gây bất kỳ tác động tiêu cực nào lên các thông số của tinh dịch hay tinh trùng [3]. Mặc dù chỉ có 3 nghiên cứu can thiệp được xác định và không có nghiên cứu nào kéo dài quá 3 tháng, dữ liệu hiện tại không hề ủng hộ quan điểm đậu nành gây vô sinh nam [3].
Hiểu lầm thứ hai là đậu nành gây rối loạn cương dương. Các nhà khoa học giải thích rằng những lo ngại này chủ yếu bắt nguồn từ các nghiên cứu trên loài gặm nhấm vốn tiếp xúc với lượng isoflavone cực cao và có con đường chuyển hóa khác biệt, do đó hoàn toàn không thể áp dụng sang cơ thể người [3].
Hiểu lầm thứ ba là chế độ ăn nhiều đậu nành sẽ gây tích tụ mỡ ngực hoặc biến đổi giọng nói. Dữ liệu can thiệp lâm sàng xác nhận rằng isoflavone không hề gây ra các hiệu ứng nữ hóa ở nam giới, ngay cả khi tiêu thụ ở mức tương đương hoặc cao hơn đáng kể so với mức tiêu thụ thông thường của nam giới châu Á [3].
Ai nên thận trọng và cách sử dụng sữa đậu nành an toàn
Mặc dù sữa đậu nành an toàn với đại đa số phái mạnh, một số trường hợp vẫn cần lưu ý khi bổ sung vào chế độ ăn.
Nam giới đang trong quá trình điều trị y khoa chuyên biệt, đặc biệt là những người sau phẫu thuật ung thư tuyến tiền liệt hoặc đang theo dõi các bệnh lý phụ thuộc androgen, nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng các chế phẩm đạm đậu nành tinh chế liều cao kéo dài [6]. Nghiên cứu cho thấy dạng đạm phân lập dùng liên tục 18 tháng có thể làm thay đổi nồng độ testosterone toàn phần và SHBG trong huyết thanh [6]. Bất kỳ ai có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang dùng thuốc điều trị cũng nên hỏi ý kiến chuyên gia y tế để được tư vấn chế độ dinh dưỡng phù hợp.
Đối với người khỏe mạnh bình thường, việc sử dụng đậu nành trong chế độ ăn hàng ngày rất đơn giản và an toàn:
- Liều lượng hợp lý: Nam giới có thể uống từ 1 đến 2 ly sữa đậu nành (khoảng 200 - 400 ml) mỗi ngày hoặc kết hợp luân phiên với các thực phẩm truyền thống như đậu phụ, đậu nành luộc.
- Cách chế biến: Nên ưu tiên sữa đậu nành tươi tự nấu hoặc các sản phẩm đóng hộp ít đường, không đường. Đậu nành cần được nấu chín kỹ trước khi uống để loại bỏ các chất ức chế enzym tiêu hóa tự nhiên.
- Thời điểm và kết hợp: Có thể uống sữa đậu nành vào bữa sáng hoặc sau các buổi tập luyện kháng lực nhằm cung cấp nguồn đạm thực vật chất lượng cao hỗ trợ phục hồi cơ [2]. Hãy kết hợp đa dạng cùng các nguồn protein khác như thịt nạc, trứng, sữa chua để thực đơn luôn cân bằng.
Lời kết cho phái mạnh
Sữa đậu nành là nguồn cung cấp đạm, vi chất và chất béo không bão hòa tuyệt vời cho sức khỏe. Các nghiên cứu lâm sàng quy mô lớn trên người đã khẳng định rõ ràng: tiêu thụ đậu nành không làm suy giảm testosterone hay gây nữ hóa ở nam giới [1], [5], [3].
Phái mạnh hoàn toàn có thể yên tâm thưởng thức món đồ uống thơm ngon, bổ dưỡng này trong thực đơn hàng ngày. Hãy duy trì một lối sống lành mạnh, ăn uống đa dạng và tập luyện thể chất đều đặn để giữ vững phong độ và sức khỏe toàn diện.