Nhiều người có thói quen hái các loại lá cây mọc dại quanh nhà đem về đun sôi lấy nước uống mỗi ngày nhằm "thanh lọc cơ thể", trong đó có dã quỳ. Đặc biệt, người cao tuổi mắc bệnh mạn tính thường tự ý dùng thảo mộc song song với đơn thuốc điều trị hằng ngày.

Uống nước sắc từ dã quỳ cùng lúc với thuốc hạ huyết áp tiềm ẩn nhiều nguy cơ gây tương tác bất lợi [1]. Độc giả tuyệt đối không nên tự ý kết hợp khi chưa có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa [2], [1].

Hoạt chất sinh học phong phú của dã quỳ

Cây dã quỳ có tên khoa học là Tithonia diversifolia (Hemsl.) A. Gray, thuộc họ Cúc (Asteraceae) [3]. Loài thực vật thân bụi này phát triển nhanh chóng, cao khoảng 2 đến 3 mét và mang các cụm hoa màu vàng rực rỡ có đường kính từ 5 đến 15 cm [3]. Ban đầu dã quỳ có nguồn gốc từ Mexico và Trung Mỹ, nhưng hiện nay đã xuất hiện và tự nhiên hóa tại hơn 70 quốc gia [3].

Cây dã quỳ chứa nhiều hợp chất hóa thực vật có hoạt tính sinh học đa dạng [2]. Chiết xuất từ phần trên mặt đất của cây chứa các sesquiterpene lactone, chlorogenic acid và flavonoid [2], [4]. Ngoài ra, cây còn chứa các dẫn xuất như tagitinin A, tagitinin C, 1beta-methoxydiversifolin, hispidulin, phytol, alpha-pinene hay camphor [5]. Một số hợp chất này giúp cây chống chịu động vật ăn cỏ, nấm và tuyến trùng [5].

Chính vì chứa nhiều hợp chất tự nhiên có hoạt tính mạnh mẽ, việc đưa chiết xuất dã quỳ vào cơ thể không đơn thuần giống như uống nước lọc [2]. Các chất này hoàn toàn có thể tham gia vào các chu trình chuyển hóa sinh học phức tạp [2], [1].

Băn khoăn về tương tác với thuốc tim mạch

Người mắc bệnh tăng huyết áp thường phải duy trì thuốc điều trị suốt đời nhằm ổn định huyết áp và phòng ngừa biến chứng. Khi dùng kèm thảo dược, sự lo ngại lớn nhất là hiện tượng tương tác giữa thuốc và các hoạt chất từ thảo mộc [1].

Về mặt dược động học và dược lực học, việc sử dụng các sản phẩm từ cây cỏ có thể làm biến đổi nồng độ thuốc trong máu hoặc làm đảo lộn hiệu quả mong muốn [1]. Nếu một hoạt chất thảo dược vô tình làm tăng hoạt lực của thuốc hạ huyết áp, người bệnh có thể bị tụt huyết áp đột ngột. Ngược lại, nếu thảo mộc làm giảm hấp thu hoặc thúc đẩy đào thải thuốc, huyết áp sẽ không được kiểm soát tốt [1].

Các tương tác giữa thảo dược và thuốc hạ huyết áp là vấn đề được giới y khoa chú ý nhiều [1]. Phần lớn các trường hợp tương tác này thường bị bỏ sót do người bệnh không chủ động báo cho bác sĩ điều trị về các loại nước lá đang dùng tại nhà [1].

Nghiên cứu chỉ ra cơ chế nguy cơ từ thảo dược

Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2008 về các tương tác thảo dược - thuốc trong chuyên ngành thận học đã chỉ rõ các cơ chế gây nguy hiểm [1]. Theo nghiên cứu này, bệnh nhân uống thảo dược có nguy cơ gặp tương tác qua nhiều con đường khác nhau [1]. Cơ chế chủ yếu là sự thay đổi hoạt tính của enzym chuyển hóa cytochrome P-450 isoenzyme CYP3A4 và các protein vận chuyển thuốc [1].

Hiện tượng biến đổi hoạt tính enzym này không chỉ giới hạn ở nước bưởi chùm hay cỏ St. John's wort, mà còn có thể bị kích hoạt bởi rất nhiều sản phẩm từ thực vật khác [1]. Nghiên cứu nhấn mạnh rằng những tương tác tiềm tàng đối với các nhóm thuốc quan trọng như thuốc chống đái tháo đường, thuốc chống đông máu hoặc thuốc hạ huyết áp cần phải được xem xét kỹ lưỡng [1].

Do các thành phần hóa học trong thảo mộc ảnh hưởng lên men gan, thuốc điều trị có thể bị tích tụ gây độc tính hoặc bị phân giải quá nhanh khiến huyết áp tăng vọt [1]. Việc thiếu thông tin giữa bệnh nhân và thầy thuốc khiến các biến cố tim mạch có thể xảy ra âm thầm mà không rõ căn nguyên [1].

Dữ liệu khoa học thực nghiệm trên cây dã quỳ

Một nghiên cứu tổng quan năm 2018 thu thập 1856 bài báo và phân tích kỹ lưỡng 168 công trình khoa học về cây dã quỳ [2]. Kết quả cho thấy chiết xuất dã quỳ thể hiện một số tác dụng hỗ trợ trong các thử nghiệm trên dòng tế bào và động vật, chủ yếu dung nạp tốt khi dùng liều thấp trong thời gian ngắn [2]. Tuy nhiên, cả độc tính và tác dụng sinh học của cây đều xuất phát từ các hoạt chất nội sinh như sesquiterpene lactone [2]. Các nhà khoa học kết luận rằng chưa đủ cơ sở để khuyến nghị sử dụng toàn bộ cây dã quỳ hoặc các hoạt chất riêng lẻ làm thuốc điều trị cho người vì còn thiếu các thử nghiệm chặt chẽ [2].

Nghiên cứu công bố năm 2015 đã khảo sát chiết xuất lá dã quỳ trong nước, methanol và dichloromethane [4]. Thử nghiệm cho thấy chiết xuất nước tác động lên nuôi cấy tế bào gốc trung mô của người, làm thay đổi quá trình biệt hóa mỡ và mức độ gốc tự do [4].

Năm 2024, một nghiên cứu khác xác định độc tính tế bào của dịch chiết ethanol từ lá dã quỳ đối với các dòng tế bào như HCT-116, SNB-19, NCIH-460 và MCF-7 [6]. Chiết xuất này gây độc tế bào với giá trị IC50 dao động từ 7,12 đến 38,41 microgam/ml [6]. Trên dòng tế bào HCT-116, chiết xuất làm tăng tính thấm màng ty thể, tăng peroxy hóa lipid và làm giảm nồng độ glutathione nội bào, kích hoạt phản ứng stress oxy hóa [6]. Các chất tự nhiên như tagitinin C được nghiên cứu năm 2017 chứng minh có độc tính ức chế sinh học rõ rệt [7], và nghiên cứu năm 2025 xác nhận tagitinin C có hại cho động vật có vú ăn cỏ [5]. Những dữ liệu tế bào và động vật này cho thấy dã quỳ chứa nhiều chất có độc lực và có khả năng gây biến đổi chuyển hóa nội bào [5], [6].

Khoảng trống giữa nghiên cứu và sử dụng thực tế

Dù có lịch sử sử dụng trong dân gian ở một số nền văn hóa [2], [4], dã quỳ chưa hề được phê duyệt thành thuốc điều trị cao huyết áp hay phối hợp tim mạch ở người. Tất cả các dữ liệu tích cực hay độc tính hiện tại hầu như mới dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm, trên tế bào nhân tạo hoặc cơ thể động vật [2], [6].

Hơn nữa, các nghiên cứu chưa thiết lập liều dùng an toàn của việc tự nấu nước dã quỳ đối với người bệnh huyết áp. Khi người dân tự ý hái lá dã quỳ đun uống, nồng độ các sesquiterpene lactone và flavonoid hoàn toàn không thể kiểm soát [2]. Điều này đẩy người bệnh vào tình trạng nguy hiểm do nguy cơ tương tác với thuốc tim mạch thông qua enzym gan [1]. Việc thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên người là rào cản lớn nhất khiến các chuyên gia y tế không chấp nhận cách tự dùng thảo dược này [2].

Những hiểu lầm nguy hại cần tránh

Nhiều người tin rằng thảo mộc thiên nhiên luôn an toàn, không có tác dụng phụ như thuốc tây. Đây là một quan niệm sai lầm lớn, bởi nhiều loài thực vật tự nhiên chứa các độc tố tự vệ rất mạnh như tagitinin C hay sesquiterpene lactone để chống lại côn trùng và động vật ăn cỏ [3], [5], [2].

Một hiểu lầm phổ biến khác là cho rằng uống nước dã quỳ có thể thay thế hoặc hỗ trợ giảm bớt liều thuốc tây. Tự ý giảm liều thuốc hạ huyết áp hoặc tự ngưng thuốc để chuyển sang uống nước lá dại sẽ khiến huyết áp mất kiểm soát, dẫn đến nguy cơ đột quỵ, nhồi máu cơ tim hoặc tổn thương thận [1].

Cũng có người nghĩ chỉ cần uống nước lá cách xa giờ uống thuốc vài tiếng là tránh được tương tác. Thực tế, tác động của các chất trong thảo mộc lên men chuyển hóa CYP3A4 hoặc màng lọc vận chuyển thuốc có thể kéo dài suốt nhiều ngày [1].

Nhóm đối tượng cần tuyệt đối thận trọng

Những người đang điều trị tăng huyết áp bằng thuốc tân dược tuyệt đối không được tự ý uống nước dã quỳ [1]. Sự kết hợp này chưa được kiểm chứng về độ an toàn và có thể gây biến đổi nồng độ thuốc trong huyết tương [1].

Bệnh nhân mắc các bệnh lý liên quan đến suy giảm chức năng thận hoặc người ghép tạng cần đặc biệt thận trọng với thảo mộc [1]. Các tương tác thảo dược - thuốc tại thận có thể làm thay đổi nồng độ thuốc ức chế miễn dịch hoặc thuốc huyết áp, đe dọa trực tiếp chức năng cơ quan [1].

Phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ nhỏ cũng không nên tiếp xúc hoặc dùng các chế phẩm nấu từ cây dã quỳ. Các hoạt chất thực vật có thể gây độc tế bào hoặc ảnh hưởng xấu đến các mô đang phát triển [2], [6].

Lời khuyên thực tế cho người bệnh huyết áp

Thay vì tìm kiếm các loại lá dại để sắc uống theo lời đồn thổi, người bị cao huyết áp cần nghiêm túc tuân thủ chỉ định điều trị của bác sĩ chuyên khoa. Thuốc hạ huyết áp cần được uống đều đặn mỗi ngày đúng liều lượng và thời điểm cố định.

Để kiểm soát huyết áp bền vững, chế độ ăn uống và sinh hoạt đóng vai trò then chốt đã được khoa học công nhận. Hãy duy trì chế độ ăn giảm muối, bổ sung nhiều rau củ tươi, hạn chế rượu bia, tập thể dục nhẹ nhàng hàng ngày và kiểm soát tốt mức cân nặng.

Bất cứ khi nào có ý định sử dụng thêm một loại thảo mộc, trà giải nhiệt hay thực phẩm chức năng nào, người bệnh cần trao đổi rõ ràng với bác sĩ điều trị [1]. Sự minh bạch thông tin giúp chuyên gia y tế kịp thời cảnh báo nguy cơ tương tác thuốc, bảo vệ an toàn tối đa cho hệ tim mạch [1].

Tóm lại, dã quỳ là một loài cây có chứa nhiều hoạt chất sinh học phức tạp và có thể tác động lên hệ thống men gan cũng như tế bào [5], [2], [6], [1]. Uống nước dã quỳ chung với thuốc hạ huyết áp là hành động nguy hiểm vì tiềm ẩn nguy cơ tương tác dược lý tiêu cực [1]. Người bệnh tim mạch cần kiên định dùng thuốc theo phác đồ của bác sĩ và tránh xa các bài thuốc truyền miệng chưa được khoa học kiểm chứng.