Nhiều người trẻ tìm đến chế độ ăn keto để giảm cân hoặc tăng độ tỉnh táo. Tuy nhiên, chế độ ăn rất ít carbohydrate và giàu chất béo này có thể gây biến động lớn đến mỡ máu, đặc biệt là sự gia tăng đột biến của nồng độ LDL-cholesterol.

Bằng chứng lâm sàng cho thấy chế độ ăn keto làm tăng đáng kể LDL-cholesterol ở người trẻ, thể trạng cân đối [1]. Phản ứng mỡ máu giữa các cá nhân rất khác nhau, từ giảm nhẹ ở người béo phì đến tăng vọt gấp nhiều lần ở nhóm có thể trạng nạc [1] [2] [3].

Nghiên cứu lâm sàng về keto ở người trẻ, cân nặng bình thường

Một thử nghiệm ngẫu nhiên chéo năm 2021 can thiệp trực tiếp trên 24 phụ nữ trẻ khỏe mạnh, cân nặng bình thường [1]. Những người tham gia theo chế độ ăn LCHF gồm 4% carbohydrate, 77% chất béo và 19% protein trong 4 tuần [1].

Kết quả ghi nhận LDL-cholesterol tăng ở toàn bộ 17 phụ nữ hoàn thành nghiên cứu, mức tăng trung bình đạt 1,82 mM [1]. Đồng thời, nồng độ Apolipoprotein B-100 (ApoB), các hạt LDL nhỏ đậm đặc lẫn hạt LDL lớn đều tăng mạnh (p < 0,001) [1]. Các nhà nghiên cứu đánh giá chế độ ăn này tạo ra hồ sơ lipid máu bất lợi và là dấu hiệu cần quan ngại ở phụ nữ trẻ [1].

Hiện tượng tăng vọt cholesterol ở nhóm thể trạng nạc

Ở một số người trẻ có thể trạng nạc (lean mass), phản ứng với keto có thể rất dữ dội [4] [3]. Thuật ngữ "lean mass hyper-responders" mô tả những người có mức LDL-cholesterol tăng từ 50% đến hơn 100% sau khi áp dụng chế độ ăn ít tinh bột [4]. Trên thực tế, có những bệnh nhân ghi nhận mức LDL-cholesterol vượt quá 300 mg/dL [4].

Một báo cáo ca lâm sàng năm 2023 ghi nhận nam giới 38 tuổi, cân nặng bình thường, có mức mỡ máu trước đó hoàn toàn bình thường [3]. Sau khi bắt đầu chế độ ăn keto, nồng độ LDL-cholesterol tăng vọt gấp 4 lần, đạt mức 496 mg/dL [3]. Trường hợp này cho thấy sự gia tăng cực đoan có thể xảy ra ở người không hề có tiền sử rối loạn lipid máu di truyền [3].

Vì sao phản ứng mỡ máu lại trái ngược nhau?

Ảnh hưởng của keto lên cholesterol không đồng nhất giữa mọi đối tượng [4] [5]. Một số nghiên cứu trên người lớn béo phì ghi nhận chế độ ăn keto hỗ trợ giảm cholesterol toàn phần và LDL-cholesterol [2] [6]. Điều này có thể liên quan đến việc giảm nồng độ insulin máu dẫn tới giảm kích hoạt enzym HMG-CoA reductase tham gia tổng hợp cholesterol nội sinh [2].

Sự khác biệt về kết quả phụ thuộc vào nhiều yếu tố:

  • Thành phần loại chất béo tiêu thụ: Chế độ ăn giàu chất béo bão hòa thường làm tăng LDL-cholesterol, trong khi chế độ ăn nhiều chất béo chưa bão hòa giúp tăng HDL-cholesterol [6].
  • Đồ uống xeton ngoại sinh: Thử nghiệm ngẫu nhiên năm 2022 cho thấy bổ sung thể xeton dạng uống không làm tăng cholesterol toàn phần hay LDL-cholesterol, đồng thời làm giảm nồng độ remnant cholesterol [6].
  • Tác động cơ thể: Sự cân bằng giữa lợi ích giảm mỡ cơ thể và tác động bất lợi của lượng chất béo nạp vào quyết định chiều hướng mỡ máu [4]. Một nghiên cứu năm 2024 trên 250 người trưởng thành cho thấy nhóm ăn keto có nồng độ LDL-cholesterol cao hơn nhóm đối chứng, mức tăng rõ hơn ở nhóm thừa cân và béo phì [7].

Hiểu lầm thường gặp về hạt LDL lớn

Nhiều thông tin phổ biến cho rằng LDL-cholesterol tăng do keto chỉ gồm các hạt lớn, xốp nên vô hại đối với tim mạch [4] [8]. Giả thuyết này chưa được y văn chính thống chứng thực [4]. Thử nghiệm lâm sàng năm 2021 chứng minh chế độ LCHF làm tăng cả hạt LDL lớn lẫn các hạt LDL nhỏ đậm đặc cùng ApoB [1]. Việc tăng toàn diện các thành phần lipoprotein mang nguy cơ xơ vữa này cho thấy tác động bất lợi tiềm tàng lên mạch máu [1] [4].

Điều chưa biết

Các dữ liệu nghiên cứu hiện tại chưa trả lời được các câu hỏi sau:

  • Nguy cơ biến cố tim mạch thực tế trong dài hạn của nhóm lean mass hyper-responders khi duy trì mức LDL-cholesterol rất cao [4].
  • Yếu tố di truyền hoặc chuyển hóa cụ thể nào quyết định một người trẻ có trở thành nhóm phản ứng tăng vọt mỡ máu hay không [4] [3].
  • Thời gian an toàn tối đa để người trẻ duy trì trạng thái ketosis dinh dưỡng mà không gây tổn thương thành mạch mạn tính [1] [4].

Ai nên thận trọng?

  • Người trẻ có cân nặng bình thường hoặc thể trạng gầy muốn theo đuổi keto để duy trì vóc dáng [1] [3].
  • Người có tiền sử gia đình mắc bệnh tim mạch sớm hoặc rối loạn lipid máu [3].
  • Bệnh nhân đang gặp các vấn đề về huyết áp, gan hoặc bệnh tự miễn [4] [8].

Cách áp dụng thực tế

  • Xét nghiệm lipid máu toàn phần bao gồm định lượng ApoB trước khi bắt đầu chế độ ăn keto và kiểm tra lại sau 4 đến 8 tuần [1] [3].
  • Nếu LDL-cholesterol tăng vọt, cần ngưng chế độ ăn nghiêm ngặt, chuyển về khẩu phần cân bằng hơn bằng cách giảm chất béo bão hòa và bổ sung lại lượng carbohydrate phù hợp [8].
  • Không tự ý duy trì chế độ ăn khi mỡ máu tăng cao cực đoan; cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tim mạch hoặc nội tiết để đánh giá can thiệp y tế [4] [3].

Áp dụng chế độ ăn keto ở người trẻ không phải lúc nào cũng mang lại lợi ích chuyển hóa như mong đợi. Biến thiên cá thể rất lớn đòi hỏi việc theo dõi sát sao chỉ số lipid máu qua xét nghiệm định kỳ, tránh các rủi ro tim mạch tiềm ẩn.