Nhiều người tìm đến các vị thảo mộc tự nhiên để cải thiện năng lượng, giảm mệt mỏi nhưng thường băn khoăn nên uống vào thời gian nào để đạt hiệu quả cao nhất. Việc dùng sai thời điểm không chỉ làm giảm công dụng của dược liệu mà đôi khi còn gây cảm giác nặng nề, khó chịu cho cơ thể. Ngũ vị tử bắc là một trong những vị thảo mộc nổi tiếng nhận được nhiều sự quan tâm về cách dùng sao cho đúng nhịp sinh học hàng ngày.
Nếu bạn đang thắc mắc nên uống vị thảo mộc này lúc nào, câu trả lời là buổi sáng đến đầu giờ chiều là thời điểm phù hợp nhất để dùng ngũ vị tử bắc nếu mục tiêu là kích thích tỉnh táo, tăng cường hoạt động trí óc và hồi phục thể lực. Uống thảo dược này vào đầu ngày giúp hoạt hóa các chu trình chuyển hóa năng lượng, cải thiện khả năng tập trung cho cả ngày làm việc; trong khi dùng vào chiều tối chỉ nên áp dụng khi cơ thể cần thư giãn hệ thần kinh hoặc hỗ trợ dưỡng tâm an thần theo kinh nghiệm cổ truyền.
Bối cảnh và thắc mắc thường gặp về ngũ vị tử bắc
Trong đời sống hiện đại, tình trạng mệt mỏi mạn tính, kiệt sức do áp lực công việc và học tập trở nên rất phổ biến. Nhiều người tìm đến ngũ vị tử bắc (tên khoa học là Schisandra chinensis) như một giải pháp thảo dược tự nhiên để bồi bổ sức khỏe [1], [2]. Vị thuốc này mang đầy đủ năm vị chua, ngọt, đắng, cay, mặn, từ lâu đã được xem là vị thuốc bồi bổ, tăng lực và cải thiện chứng suy nhược [3], [4].
Tuy nhiên, câu hỏi thường gặp nhất từ phía người dùng là nên uống vị thảo mộc này vào lúc nào trong ngày. Một số người uống vào buổi sáng với hy vọng có được sự tỉnh táo để làm việc, trong khi một số khác lại dùng vào buổi tối vì nghe theo kinh nghiệm dân gian cho rằng thảo dược này có tác dụng an thần, trị mất ngủ [1], [5]. Việc chưa hiểu rõ cơ chế dược lý khiến không ít người sử dụng tùy tiện, dẫn đến kết quả không được như mong đợi hoặc lo lắng về nguy cơ tương tác với các thuốc khác [5].
Vì sao thời điểm sử dụng lại mang tính quyết định?
Tác động sinh học của các hoạt chất trong thảo dược phụ thuộc chặt chẽ vào thời gian bán thải, con đường chuyển hóa tại gan và nhịp sinh học của cơ thể [6], [3], [5]. Khi cơ thể bước vào buổi sáng, các cơ quan cần huy động năng lượng từ chu trình trao đổi chất để vận hành não bộ và cơ bắp [2]. Uống ngũ vị tử bắc vào thời điểm này sẽ hỗ trợ các tế bào thần kinh kích hoạt phản ứng truyền tín hiệu nhận thức [1].
Ngược lại, các nghiên cứu dược động học chỉ ra rằng các hoạt chất lignan trong ngũ vị tử có thời gian lưu lại trong máu khá dài, đặc biệt là ở cơ thể nữ giới [3]. Thêm vào đó, việc ngũ vị tử bắc ức chế một số enzyme chuyển hóa tại gan có thể làm chậm quá trình đào thải nhiều chất khác dùng chung [5]. Nếu dùng vào chiều muộn hoặc tối, tác động kích thích thần kinh và tăng sinh tổng hợp năng lượng có thể gây xáo trộn đồng hồ sinh học, trừ khi người dùng chỉ dùng liều nhỏ với mục đích an thần theo chỉ dẫn chuyên môn [1], [3].
Cơ chế tác động đến não bộ và năng lượng giải thích dễ hiểu
Để hiểu tại sao ngũ vị tử bắc giúp tăng tỉnh táo vào ban ngày, cần nhìn vào cách thức hoạt động của các hoạt chất bên trong tế bào thần kinh. Một hợp chất triterpenoid có tên nigranoic acid (SBB1) chiết xuất từ chi Ngũ vị tử đã được chứng minh có khả năng thúc đẩy dòng ion canxi đi vào tế bào thần kinh theo mức độ phụ thuộc vào thời gian và nồng độ [1]. Sự gia tăng canxi nội bào này sẽ kích thích tạo ra oxit nitric (NO), từ đó kích hoạt chuỗi tín hiệu kinase điều hòa ngoại bào ERK1/2 thông qua con đường canxi-CaMKII [1].
Chuỗi phản ứng này dẫn đến sự gia tăng biểu hiện của hai yếu tố rất quan trọng là mRNA của BDNF (yếu tố dinh dưỡng thần kinh có nguồn gốc từ não) và c-fos [1]. BDNF là phân tử then chốt duy trì sự sống của tế bào thần kinh và hỗ trợ khả năng ghi nhớ, học hỏi [1]. Do đó, việc kích hoạt dòng truyền tín hiệu này vào đầu ngày giúp não bộ nhạy bén, tăng cường chức năng trí tuệ và sự tập trung cho các hoạt động trí óc [1].
Bên cạnh đó, mệt mỏi thường đi liền với phản ứng viêm và rối loạn chuyển hóa chất [4], [2]. Ngũ vị tử bắc chứa hoạt chất alpha-cubebenoate giúp ức chế sinh tổng hợp các chất gây viêm như NO và PGE2 do ngăn chặn cảm ứng sinh enzyme iNOS và COX-2 [4]. Đồng thời, các polysaccharide trong thảo dược này tham gia trực tiếp vào việc tái thiết lập chu trình năng lượng TCA và cân bằng chuyển hóa các acid amin alanine, aspartate, glutamate [2]. Khi chu trình chuyển hóa này được phục hồi vào buổi sáng, cơ thể sẽ có đủ nguồn năng lượng sạch để hoạt động suốt cả ngày [2].
Các nghiên cứu khoa học nói gì về ngũ vị tử bắc?
Nghiên cứu về cơ chế thần kinh được công bố năm 2014 đã khảo sát tác dụng của axit nigranoic (SBB1) trên tế bào PC12 biệt hóa bằng NGF [1]. Bằng kỹ thuật đo huỳnh quang và phân tích sinh học phân tử, nhóm nghiên cứu phát hiện SBB1 làm tăng dòng canxi nội bào, thúc đẩy sản sinh NO và tăng biểu hiện phiên mã của BDNF và c-fos [1]. Kết quả cho thấy thành phần này của ngũ vị tử có tiềm năng cải thiện chức năng tinh thần và trí tuệ rõ rệt [1]. Tuy vậy, nghiên cứu này mới dừng lại ở quy mô tế bào in vitro, chưa phải thử nghiệm trực tiếp trên hành vi người sống [1].
Một nghiên cứu khác năm 2016 trên mô hình chuột bị hội chứng mệt mỏi mạn tính (CFS) đã làm sáng tỏ vai trò phục hồi năng lượng của polysaccharide từ ngũ vị tử bắc (SCP) [2]. Nghiên cứu sử dụng phân tích chuyển hóa nước tiểu bằng sắc ký khí khối phổ (GC-TOF-MS) [2]. Kết quả cho thấy polysaccharide này chứa 12 loại acid amin; ở nhóm chuột mắc hội chứng mệt mỏi, sự tăng trưởng và hành vi vận động bị suy giảm rõ rệt so với nhóm chứng nhưng đã được cải thiện sau khi dùng SCP [2]. Có 12 chất chuyển hóa bị thay đổi bởi bệnh lý, trong đó 6 chất đã được đưa trở lại mức cân bằng bình thường nhờ tác động lên chu trình Krebs (TCA) [2].
Về mặt chống viêm và giảm mệt mỏi thể chất, nghiên cứu năm 2014 đã phân lập hợp chất alpha-cubebenoate từ ngũ vị tử bắc [4]. Trên đại thực bào màng bụng của chuột được kích thích bởi LPS, nồng độ 5-10 microgam/ml của alpha-cubebenoate đã ức chế sự biểu hiện của iNOS và COX-2, làm giảm sản xuất NO và PGE2 thông qua việc chặn con đường JNK [4]. Trong mô hình viêm phúc mạc trên chuột sống, liều 1 mg/kg alpha-cubebenoate đã ức chế mạnh sự tích tụ của bạch cầu đa nhân trung tính [4]. Dù vậy, liều lượng dùng trên chuột khó có thể ngoại suy trực tiếp thành liều dùng dạng sắc nấu thông thường ở người.
Nghiên cứu công bố năm 2018 kiểm tra tác dụng bảo vệ gan của chiết xuất ngũ vị tử bắc trên chuột cống SD bị tổn thương gan cấp tính do ngộ độc acetaminophen liều cao (500 mg/kg) [6]. Chuột được cho uống chiết xuất ngũ vị tử với các mức liều từ 0,5 đến 2,0 g/kg mỗi ngày liên tục trong 21 ngày [6]. Kết quả ghi nhận chiết xuất giúp giảm rõ rệt các chỉ số tổn thương gan như ALT, AST, MDA, đồng thời làm tăng nồng độ chất chống oxy hóa glutathione (GSH) và làm giảm protein gây chết tế bào cleaved caspase-3 thông qua kích hoạt con đường Nrf2 [6]. Dù đem lại tác dụng bảo vệ gan vượt trội, nghiên cứu cũng ghi nhận sự gia tăng chất chuyển hóa độc của acetaminophen do cảm ứng enzyme CYP khi dùng kéo dài [6].
Dược động học: Khác biệt giữa nam và nữ cùng chuyển hóa trong ngày
Một yếu tố cực kỳ quan trọng để chọn thời điểm uống ngũ vị tử trong ngày là hiểu về tốc độ thải trừ của các hoạt chất. Nghiên cứu năm 2013 được thực hiện trên chuột cống đực và cái nhằm so sánh dược động học của các hoạt chất lignan chính sau khi dùng liều đơn hoặc đa liều chiết xuất ngũ vị tử [3]. Các nhà khoa học đã đo nồng độ huyết tương của schisandrin, schisandrol B, deoxyschisandrin, gamma-schisandrin và schisantherin A bằng phương pháp sắc ký lỏng ghép khối phổ [3].
Kết quả mang lại phát hiện rất bất ngờ: thời gian bán thải (t1/2) của tất cả các lignan được thử nghiệm ở cơ thể cái dài hơn từ 2 đến 9 lần so với cơ thể đực [3]. Nồng độ đỉnh trong máu (Cmax) và diện tích dưới đường cong (AUC) của hầu hết các lignan (ngoại trừ schisantherin A) ở giống cái cũng cao hơn từ 5 đến 50 lần so với giống đực [3]. Khi dùng lặp lại nhiều lần, hầu hết các chất giữ nguyên thông số, ngoại trừ gamma-schisandrin bị đào thải chậm hơn nữa ở giống cái [3].
Điều này cho thấy nữ giới chuyển hóa và đào thải các hoạt chất của ngũ vị tử bắc chậm hơn nam giới rất nhiều [3]. Nếu nữ giới uống ngũ vị tử bắc vào buổi chiều muộn hoặc tối, nồng độ hoạt chất tích lũy trong máu sẽ tồn lưu kéo dài qua đêm [3]. Do đó, người dùng là nữ càng có lý do nên ưu tiên dùng dược liệu này vào buổi sáng để tối ưu hấp thu năng lượng cho ngày dài, tránh tình trạng hoạt chất tồn đọng kéo dài sang giấc ngủ ban đêm [3].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng ngũ vị tử bắc
Nhiều người nghĩ rằng ngũ vị tử là thảo dược hoàn toàn lành tính nên có thể uống bất cứ lúc nào và uống càng nhiều càng tốt. Đây là một quan niệm sai lầm lớn. Nghiên cứu năm 2021 trên microsome gan người đã chỉ ra rằng sáu hoạt chất dibenzocyclooctadiene lignan trong ngũ vị tử ức chế mạnh các enzyme chuyển hóa thuốc quan trọng của hệ cytochrome P450, bao gồm CYP2B6, CYP2C8, CYP2C9, CYP2C19, CYP2E1 và CYP3A theo mức độ phụ thuộc vào thời gian và nồng độ [5]. Hoạt chất gomisin A tạo liên kết carbene gây ức chế không hồi phục các enzyme gan này [5].
Ngoài ra, các nghiên cứu năm 2018 cũng ghi nhận dùng ngắn ngày thì ức chế enzyme CYP, nhưng dùng liên tục 21 ngày lại làm tăng hoạt tính enzyme CYP450 [6]. Sự biến đổi phức tạp này khiến việc dùng ngũ vị tử bừa bãi có thể làm thay đổi nồng độ các thuốc chữa bệnh khác trong máu, gây ngộ độc hoặc mất tác dụng của thuốc điều trị [6], [5].
Một hiểu lầm khác là ngũ vị tử có thể lập tức giúp ngủ ngon ngay sau khi uống một ly trà đậm vào buổi tối. Mặc dù y học cổ truyền dùng vị thuốc này để an thần, nhưng cơ chế hiện đại cho thấy các thành phần như nigranoic acid hay polysaccharide kích hoạt chuyển hóa năng lượng tế bào và dẫn truyền thần kinh [1], [2]. Uống liều cao vào ban đêm dễ gây hưng phấn nhẹ, làm người dùng bồn chồn khó ngủ hơn là thư thái.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Do khả năng ức chế men gan CYP và các enzyme liên hợp glucuronosyltransferase (UGT) đã được ghi nhận trong nghiên cứu năm 2021, người đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính chuyển hóa qua gan cần đặc biệt thận trọng [5]. Việc dùng chung có thể gây ra hiện tượng tương tác thuốc - thảo dược ngoài ý muốn, làm chậm đào thải hoặc tăng độc tính của thuốc tân dược [5].
Nghiên cứu năm 2018 cũng chỉ ra rằng việc sử dụng dịch chiết ngũ vị tử liên tục trong 21 ngày với liều 0,5 - 2,0 g/kg làm gia tăng sự hình thành chất chuyển hóa độc N-acetyl-p-benzoquinoneimine từ thuốc hạ sốt giảm đau acetaminophen [6]. Vì vậy, những người đang dùng thuốc giảm đau hạ sốt chứa paracetamol hoặc người có bệnh lý gan nặng không nên tự ý dùng ngũ vị tử bắc kéo dài mà không có sự đồng ý của bác sĩ điều trị [6].
Phụ nữ mang thai, người đang bị sốt cấp tính hoặc có tình trạng viêm nhiễm chưa kiểm soát cũng không nên tự ý sử dụng các chế phẩm đậm đặc. Mọi trường hợp có bệnh lý nền cần tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng thường xuyên.
Hướng dẫn áp dụng thực tế an toàn và hiệu quả
Để ngũ vị tử bắc phát huy tối đa công dụng nâng cao thể lực và sự tỉnh táo, thời điểm lý tưởng nhất là uống vào buổi sáng sau bữa ăn khoảng 30 đến 60 phút. Khoảng thời gian này giúp hoạt chất được tiêu hóa êm dịu cùng thức ăn, hỗ trợ chu trình chuyển hóa TCA khởi động cho cả ngày dài [2]. Nếu cảm thấy công việc buổi chiều đòi hỏi nhiều năng lượng, bạn có thể dùng thêm một lượng nhỏ vào đầu giờ chiều (khoảng 13 - 14 giờ), tránh dùng sau 16 giờ.
Về liều lượng, nếu dùng dạng quả khô để hãm nước sôi, người trưởng thành chỉ nên bắt đầu với lượng nhỏ, khoảng vài quả khô (1 - 3 gam) ngâm cùng nước ấm, tránh lạm dụng liều lượng cao chiết xuất công nghiệp. Bạn có thể kết hợp ngũ vị tử bắc với một chút kỷ tử hoặc mật ong để trung hòa vị chua gắt và vị đắng nhẹ đặc trưng, giúp thức uống thơm ngon và dễ uống hơn. Khi đang trong đợt uống bất kỳ loại thuốc điều trị nào, hãy giãn cách thời gian uống ngũ vị tử ít nhất 2 đến 3 tiếng để hạn chế nguy cơ tương tác men gan [5].
Tóm lại, ngũ vị tử bắc là vị thuốc quý hỗ trợ phục hồi sức sống, tăng cường trí lực và giải tỏa mệt mỏi hiệu quả [1], [2]. Để đạt được lợi ích tối ưu và bảo vệ sức khỏe, người dùng nên ưu tiên sử dụng vào buổi sáng, tôn trọng sự khác biệt hấp thu của cơ thể và tuyệt đối không lạm dụng thảo mộc thay thế thuốc chữa bệnh [3], [5].
