Nghiên cứu về khả năng ức chế tế bào ung thư của acai tiến triển đến đâu?

Những năm gần đây, quả acai (Euterpe oleracea) nổi lên như một hiện tượng trong chế độ ăn thực dưỡng và được nhiều người ca tụng như một "thần dược" có thể ngăn chặn hoặc thậm chí tiêu diệt các tế bào ung thư ác tính. Không ít người sẵn sàng chi tiền triệu cho các loại bột, viên nang hay nước ép acai nhập khẩu với hy vọng phòng chống căn bệnh hiểm nghèo này.

Tuy nhiên, liệu acai có thực sự sở hữu khả năng kỳ diệu như lời đồn thổi trên mạng xã hội? Câu trả lời ngắn gọn từ khoa học hiện tại là: acai cho thấy những tiềm năng sinh học rất đáng chú ý trong việc kháng viêm và kìm hãm sự phát triển của tế bào ung thư, nhưng toàn bộ các bằng chứng này mới chỉ dừng lại ở quy mô ống nghiệm và trên động vật thực nghiệm, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng xác nhận hiệu quả điều trị trên cơ thể người.

Cơ chế tác động: Kháng viêm và kích hoạt chu trình tự hủy

Để hiểu được tiềm năng chống ung thư của acai, các nhà khoa học đã tập trung phân tích sâu vào các hợp chất polyphenol và anthocyanin dồi dào trong loại quả mọng này. Khối u ác tính thường phát triển mạnh mẽ nhờ hai đặc tính cốt lõi: khả năng tăng sinh tế bào mất kiểm soát và khả năng né tránh cơ chế chết tự nhiên của cơ thể.

Trong điều kiện bệnh lý, các tế bào ung thư né tránh quá trình chết tế bào theo chương trình (apoptosis) để tiếp tục phân chia và tạo thành các khối u xâm lấn ^[1]. Một đánh giá khoa học toàn diện đã tổng kết rằng chiết xuất acai thể hiện hoạt tính chống ung thư thông qua mạng lưới ba tác động tương hỗ: kháng viêm, chống tăng sinh và kích hoạt quá trình tự hủy ^[2].

Ở cấp độ phân tử, acai can thiệp vào chu trình apoptosis bằng cách kích hoạt enzym caspase-3 và giải phóng cytochrome c từ ty thể, đồng thời làm giảm mức protein kháng tự hủy Bcl-2 ^[2], ^[1]. Khi Bcl-2 suy giảm và caspase-3 bị phân cắt thành dạng hoạt động, tế bào ác tính sẽ bị đẩy vào quy trình tự tiêu hủy mà không gây tổn hại lan rộng ^[1]. Ngoài ra, chiết xuất này còn làm giảm mức yếu tố kháng tự hủy poly [ADP-ribose] polymerase 1 (PARP-1), qua đó vô hiệu hóa thêm lớp lá chắn bảo vệ của tế bào ung thư ^[1].

Bên cạnh việc thúc đẩy apoptosis, acai còn ức chế khả năng nhân đôi của các tế bào ác tính. Các nhà nghiên cứu ghi nhận acai có khả năng làm giảm biểu hiện của kháng nguyên nhân tế bào tăng sinh (PCNA), cũng như các dấu ấn sinh học p63 và Ki-67 ^[2]. Khi các chỉ số PCNA hay Ki-67 bị kéo giảm, tốc độ phân chia tế bào, tính dai dẳng và khả năng di căn của nhiều dạng khối u ác tính sẽ bị suy giảm đáng kể ^[2].

Bằng chứng từ tế bào bạch cầu trong ống nghiệm

Một trong những công trình nền tảng về hoạt tính chống phân bào của acai được công bố từ năm 2006, tập trung vào dòng tế bào bạch cầu người HL-60 ^[3]. Tại đây, các nhà nghiên cứu đã phân lập các phân đoạn polyphenol của acai dưới cả hai dạng: dạng liên kết đường (glycoside) và dạng không liên kết đường (aglycone) để theo dõi phản ứng ^[3].

Kết quả thực nghiệm cho thấy các phân đoạn polyphenol từ acai ở nồng độ từ 0,17 đến 10,7 microM có khả năng làm giảm sự tăng sinh của tế bào bạch cầu HL-60 từ 56% đến 86% ^[3]. Sự suy giảm mạnh mẽ số lượng tế bào này được xác định là do sự kích hoạt trực tiếp của enzym caspase-3, dẫn dắt tế bào vào con đường tự hủy ^[3].

Thú vị hơn, nghiên cứu chỉ ra rằng các phân đoạn anthocyanin và polyphenol không đóng góp theo kiểu cộng dồn đơn thuần vào hoạt tính chống tăng sinh tế bào ^[3]. Ở cùng nồng độ mol, dạng glycoside của các axit phenolic và flavonoid tạo ra sự thay đổi mạnh mẽ hơn về thông số ức chế phân bào và kích hoạt apoptosis so với dạng aglycone tương ứng ^[3].

Tuy nhiên, đối với riêng nhóm anthocyanin, xu hướng này lại đảo ngược hoàn toàn khi dạng aglycone lại thể hiện tác động vượt trội ^[3]. Phát hiện này nhấn mạnh rằng acai cung cấp một nguồn hợp chất polyphenol hoạt tính sinh học rất phong phú, đồng thời khẳng định việc đánh giá hệ thống thực phẩm toàn phần có ý nghĩa quan trọng hơn nhiều so với việc chỉ tách rời từng hoạt chất riêng lẻ ^[3].

Ngăn chặn tổn thương tiền ung thư trên mô hình động vật

Rời khỏi đĩa thí nghiệm, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm hoạt tính sinh học của acai trên các loài gặm nhấm mang khối u hoặc bị gây nhiễm độc chất sinh ung thư. Một nghiên cứu do nhóm tác giả Stoner thực hiện đã kiểm tra tác động của việc bổ sung 5% vảy acai vào chế độ ăn của chuột cống bị gây ung thư thực quản bằng hợp chất N-nitrosomethylbenzylamine trong 5 tuần ^[2].

Kết quả ghi nhận chế độ ăn chứa acai đã làm gia tăng dung lượng chống oxy hóa trong huyết thanh của chuột, đồng thời làm giảm nồng độ các chất trung gian gây viêm như IL-5 và GRO/KC (chất tương đương với IL-8 ở người) trong máu ^[2]. Các nhà khoa học kết luận rằng proanthocyanidin và anthocyanin chính là những thành phần chịu trách nhiệm, ít nhất là một phần, cho hoạt tính phòng ngừa hóa học này của acai ^[2].

Tác động bảo vệ của acai trước sự tiến triển của khối u còn được thể hiện rõ qua sự biến đổi của hệ thống miễn dịch và các cytokine gây viêm. Chiết xuất acai giúp nâng cao mức biểu hiện của interferon-gamma (IFN-gamma) - một yếu tố quan trọng trong giám sát miễn dịch ^[2].

Đồng thời, acai ức chế hàng loạt enzyme và cytokine tiền viêm nguy hiểm thường thấy trong môi trường vi mô của khối u, bao gồm IL-5, IL-8, TNF-alpha, IL-1beta, myeloperoxidase (MPO) và IL-6 ^[2]. Tình trạng viêm mạn tính vốn là "mảnh đất màu mỡ" kích thích tế bào đột biến phát triển; do đó, khả năng dập tắt ổ viêm của acai được xem là chiếc phanh hãm đà tiến triển của khối u ^[2].

Nghiên cứu trên ung thư đại trực tràng, bàng quang và da

Ung thư đại trực tràng là một trong những mô hình được thử nghiệm nhiều nhất với acai do đường tiêu hóa là nơi tiếp xúc trực tiếp với các dưỡng chất hấp thu từ thức ăn. Một nghiên cứu năm 2016 trên chuột bị viêm loét và ung thư đại tràng do hóa chất azoxymethane (AOM) kết hợp dextran sulfate sodium (DSS) đã ghi nhận sự sụt giảm đáng kể tỷ lệ u tuyến và ung thư biểu mô tuyến ở nhóm chuột được cho ăn chế độ chứa 5% acai ^[1].

Khi thử nghiệm trên dòng tế bào ung thư đại trực tràng SW-480, acai cũng kích hoạt cytochrome c, enzym cleaved caspase-3 và kéo giảm rõ rệt protein PCNA cùng Bcl-2 ^[1]. Một tổng quan hệ thống năm 2018 cho thấy acai có hiệu quả kìm hãm quá trình sinh ung thư đại tràng gây ra bởi 1,2-dimethylhydrazine (DMH) trên chuột cống Wistar và AOM/DSS trên chuột nhắt ICR ^[4].

Nghiên cứu của nhóm tác giả Choi được trích dẫn trong tổng quan này cũng chỉ ra rằng acai làm giảm biểu hiện của myeloperoxidase (MPO), các cytokine tiền viêm (TNF-alpha, IL-1beta, IL-6), ức chế cyclooxygenase 2 (COX-2), PCNA, Bcl-2, đồng thời gia tăng các yếu tố thúc đẩy tự hủy như Bad và cleaved caspase-3 trong mô hình ung thư đại tràng ^[4]. Dù vậy, tổng quan cũng lưu ý giữa các nghiên cứu bổ sung acai ở mức 2,5% và 5% trong thời gian 10, 14 hoặc 20 tuần vẫn tồn tại một số kết quả trái ngược liên quan đến mức độ biểu hiện của cleaved caspase-3 ^[4].

Không chỉ dừng lại ở ruột, nghiên cứu của Fragoso và cộng sự cho thấy acai có hiệu quả ức chế quá trình sinh ung thư bàng quang, giảm tổn thương DNA và giảm biểu hiện của p63 cùng PCNA ^[4]. Dẫu vậy, tình trạng biến đổi beta-catenin trong tế bào chất và nhân không bị ảnh hưởng đáng kể sau 10 tuần bổ sung acai vào chế độ ăn ^[4]. Ở mô hình ung thư hắc tố da (melanoma), Monge-Fuentes và các cộng sự phát hiện chiết xuất acai đóng vai trò như một chất cảm quang hiệu quả, giúp tăng diện tích mô hoại tử trên mỗi khối u sau 5 lần tiêm trực tiếp vào khối u ^[4].

Giới hạn khoa học: Acai không thể thay thế thuốc chữa bệnh

Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng mang lại nhiều tín hiệu tích cực, độc giả cần nhìn nhận các kết quả này với sự tỉnh táo khoa học. Cho đến nay, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng có đối chứng nào trên người chứng minh việc ăn acai có thể tiêu nhỏ khối u hoặc chữa khỏi ung thư.

Đáng chú ý, chính các tác giả trong nghiên cứu trên chuột bị ung thư đại tràng AOM/DSS năm 2016 đã thừa nhận cơ chế then chốt của acai trong việc ngăn ngừa ung thư vẫn chưa được chứng minh một cách trọn vẹn ^[1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng khả năng sống sót của các tế bào ung thư biểu mô ruột không bị ức chế trực tiếp bởi acai, và việc cho chuột ăn 5% acai cũng không ngăn được tình trạng tế bào ung thư xâm lấn qua lớp dưới niêm mạc ^[1].

Các nhà khoa học nhận định tác dụng lớn nhất của acai trong mô hình này thực chất là khả năng chống viêm mạnh mẽ, từ đó giúp giảm bớt viêm đại tràng và gián tiếp ngăn ngừa quá trình tạo u tuyến hoặc ung thư tiếp theo, chứ không phải tiêu diệt trực tiếp các tế bào ác tính đã hình thành vững chắc ^[1].

Ngoài ra, nồng độ hoạt chất tiếp xúc trực tiếp với tế bào ung thư trong ống nghiệm hoàn toàn khác với nồng độ sau khi một người ăn quả acai vào bụng. Các hợp chất polyphenol khi qua dạ dày, ruột và gan sẽ bị chuyển hóa, chỉ một phần nhỏ ngấm vào máu và đến được các mô đích. Do đó, việc tự ý bỏ điều trị y khoa để chuyển sang uống bột acai hay nước ép acai là hành động cực kỳ nguy hiểm, có thể đánh mất "thời gian vàng" cứu sống tính mạng.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng quả acai?

Đối với người bình thường, acai là loại trái cây bổ dưỡng, giàu chất chống oxy hóa và chất xơ. Tuy nhiên, một số nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt cẩn trọng trước khi quyết định bổ sung acai thường xuyên với liều lượng lớn:

• Bệnh nhân đang trong quá trình hóa trị hoặc xạ trị: Các liệu pháp điều trị ung thư hiện đại thường tạo ra các gốc oxy hóa tự do để tiêu diệt tế bào ác tính. Việc nạp vào lượng lớn các chất chống oxy hóa đậm đặc từ acai có thể can thiệp, làm giảm tác dụng tiêu diệt tế bào u của thuốc hóa trị hoặc tia xạ. Bệnh nhân ung thư bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị trực tiếp trước khi dùng.
• Người có cơ địa dễ dị ứng: Những người có tiền sử dị ứng với các loại quả mọng hoặc dị ứng với phấn hoa các loài thực vật họ cau dừa (Arecaceae) cần thử phản ứng cẩn thận để tránh sốc phản vệ hoặc phát ban.
• Người có vấn đề tiêu hóa mạn tính hoặc bệnh gan thận: Các chế phẩm chiết xuất đậm đặc từ acai có thể tạo thêm gánh nặng chuyển hóa cho gan và thận, nhất là khi sản phẩm không rõ nguồn gốc xuất xứ hoặc chứa chất bảo quản.

Áp dụng thực tế: Sử dụng acai đúng cách và an toàn

Nếu bạn yêu thích hương vị của acai và muốn bổ sung loại quả này vào thực đơn gia đình để tăng cường sức đề kháng nói chung, hãy xem đây là một thành phần thực phẩm bổ trợ chứ không phải một bài thuốc kỳ diệu. Dưới đây là những cách sử dụng thông minh và an toàn:

• Ưu tiên acai đông lạnh nguyên chất hoặc bột acai đông khô: Hầu hết acai trên thị trường Việt Nam là hàng nhập khẩu từ Nam Mỹ dưới dạng bột hoặc túi sinh tố đông lạnh. Hãy đọc kỹ nhãn thành phần và chọn loại nguyên chất 100%, không thêm đường tinh luyện, không siro ngô hay phụ gia nhân tạo.
• Liều lượng vừa phải: Một khẩu phần thông thường chỉ nên dao động từ 1 đến 2 thìa cà phê bột acai (khoảng 5-10g) hoặc 100g purée acai đông lạnh mỗi ngày. Không nên lạm dụng ăn quá nhiều trong thời gian dài.
• Kết hợp đa dạng trong các món ăn: Bạn có thể xay acai cùng các loại trái cây quen thuộc của Việt Nam như chuối, bơ, xoài, hoặc trộn cùng sữa chua không đường và yến mạch cho bữa sáng.
• Không thần thánh hóa một loại thực phẩm đơn lẻ: Sức mạnh bảo vệ sức khỏe không nằm ở riêng quả acai. Cơ thể cần sự phong phú của nhiều nhóm chất chống oxy hóa khác nhau có trong rau xanh đậm, các loại củ quả màu cam đỏ, các loại hạt và trà xanh tự nhiên.

Tóm lại, các nghiên cứu khoa học cho thấy acai là loại quả giàu polyphenol có hoạt tính kháng viêm và kìm hãm tế bào ung thư đầy hứa hẹn trong phòng thí nghiệm. Dẫu vậy, acai hoàn toàn không phải là thuốc chữa ung thư và không thể thay thế các phác đồ y khoa chuẩn mực. Một lối sống năng động, tinh thần lạc quan, kiểm tra sức khỏe định kỳ cùng chế độ ăn uống cân bằng, đa dạng mới chính là nền tảng vững chắc nhất để bảo vệ sức khỏe lâu dài.