Người ăn thuần chay có nguy cơ mòn răng và sâu răng cao hơn người ăn thịt?

Nhiều người lựa chọn chế độ ăn thuần chay hoặc ăn chay vì những lợi ích rõ rệt đối với tim mạch, cân nặng và môi trường sống. Tuy nhiên, không ít người sau một thời gian chuyển sang ăn thực vật lại bắt đầu lo lắng khi thấy răng trở nên ê buốt, men răng mòn dần hoặc xuất hiện các lỗ sâu răng. Liệu việc loại bỏ hoàn toàn thịt cá, tăng cường rau củ, trái cây và ngũ cốc có thực sự làm tăng nguy cơ tổn thương men răng hay không?

Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy: người ăn chay và thuần chay có nguy cơ mòn răng do axit cao hơn so với người ăn thịt, nhưng nguy cơ sâu răng nhìn chung không cao hơn, thậm chí ở người lớn tuổi ăn tạp thì tỷ lệ sâu răng lại cao hơn ^[1]. Mặc dù vậy, nguy cơ mất toàn bộ răng ở người ăn chay lớn tuổi lại cao hơn ^[1], phản ánh sự phức tạp giữa chế độ ăn uống, thói quen vệ sinh và sức khỏe răng miệng dài hạn.

Sâu răng và mòn răng: Hai cơ chế hoàn toàn khác nhau

Để hiểu rõ vì sao chế độ ăn uống tác động lên men răng, chúng ta cần phân biệt rõ giữa sâu răng và mòn răng hóa học, bởi đây là hai bệnh lý có nguyên nhân và diễn tiến khác biệt.

Sâu răng là một bệnh lý nhiễm trùng liên quan trực tiếp đến màng vi khuẩn bám trên bề mặt răng ^[2], ^[3]. Khi chúng ta ăn các loại tinh bột hoặc đường, vi khuẩn trong khoang miệng sẽ lên men các carbohydrate này và sản sinh ra các axit hữu cơ ^[2]. Axit do vi khuẩn tiết ra sẽ dần dần hòa tan các khoáng chất của mô cứng của răng, dẫn đến quá trình khử khoáng dưới bề mặt và tạo thành lỗ sâu theo thời gian ^[2], ^[3].

Ngược lại hoàn toàn với sâu răng, mòn răng do axit là hiện tượng mất dần các mô cứng của răng (men răng và ngà răng) bị ăn mòn từ từ trên bề mặt do các chất axit tiếp xúc trực tiếp, không hề có sự tham gia của vi khuẩn ^[2], ^[3]. Nguồn axit này có thể xuất phát từ bên trong cơ thể (như dịch vị axit trào ngược từ dạ dày) hoặc từ bên ngoài đưa vào qua thức ăn và đồ uống hằng ngày ^[2], ^[3]. Cả hai tình trạng này đều là bệnh lý liên quan đến chế độ ăn uống, do răng sau khi mọc phải tiếp xúc liên tục với các tác động hóa học và cơ học tại chỗ của thức ăn trong khoang miệng ^[2].

Chế độ ăn thuần chay tác động lên răng như thế nào?

Chế độ ăn chay rất đa dạng và tác động của chúng đối với tình trạng dinh dưỡng hay sức khỏe cũng có nhiều mức độ khác nhau ^[4]. Nguy cơ thiếu hụt dinh dưỡng thường tăng cao ở chế độ ăn thuần chay tuyệt đối, nhưng không nhất thiết xảy ra ở tất cả các hình thức ăn chay khác ^[4]. Tuy nhiên, các nhà khoa học đã chỉ ra rằng dinh dưỡng trong giai đoạn hình thành mầm răng hầu như có rất ít hoặc không có bằng chứng rõ rệt về mặt lâm sàng ảnh hưởng tới tính nhạy cảm với sâu răng của những chiếc răng đã mọc ^[2]. Tác động lớn nhất của chế độ ăn lên răng đã mọc chính là sự tiếp xúc cục bộ hằng ngày của thực phẩm ngay trong khoang miệng ^[2], ^[5].

Đối với người ăn thuần chay, thực đơn thường có tỷ lệ rất cao các loại trái cây tươi, quả mọng, nước ép hoa quả, rau củ quả ngâm chua và các loại sốt có tính axit. Khi ăn thường xuyên các thực phẩm này, lượng axit ngoại sinh tiếp xúc trực tiếp với bề mặt men răng sẽ gia tăng rõ rệt, từ đó làm gia tăng tốc độ khử khoáng bề mặt và thúc đẩy hiện tượng mòn răng ^[2], ^[3].

Bên cạnh axit, người ăn thuần chay tiêu thụ lượng lớn tinh bột và carbohydrate phức hợp từ ngũ cốc, đậu và củ. Về mặt lý thuyết, carbohydrate có thể bị vi khuẩn màng sinh học chuyển hóa thành axit gây sâu răng ^[2]. Song, các nghiên cứu dịch tễ học đã chứng minh rằng việc tiêu thụ nhiều thực phẩm tinh bột chủ lực cùng rau củ và trái cây tươi thực tế lại gắn liền với tỷ lệ sâu răng thấp, chứ không gây sâu răng trầm trọng như nhiều người lầm tưởng ^[6], ^[5]. Yếu tố nguy cơ chính gây sâu răng trong cộng đồng vẫn là các loại đường tự do ^[6], ^[5].

Các bằng chứng khoa học so sánh giữa người ăn chay và ăn thịt

Nhiều công trình nghiên cứu đã được thực hiện nhằm so sánh một cách có hệ thống tình trạng răng miệng giữa những người theo các chế độ ăn khác nhau.

Một phân tích tổng quan hệ thống và gộp công bố năm 2023 đã tổng hợp dữ liệu từ 22 nghiên cứu để đánh giá ảnh hưởng của chế độ ăn thuần chay, ăn chay và ăn thịt lên sức khỏe răng miệng ở người trưởng thành ^[1]. Kết quả phân tích cho thấy:

• Về mòn răng: Người ăn thuần chay và ăn chay có tỷ lệ mòn răng cao hơn rõ rệt so với người ăn thịt (Z = 3,325, p = 0,001; khoảng tin cậy 95%: 0,170 đến 0,659) ^[1].
• Về bệnh nha chu và nướu: Chỉ số chảy máu khi thăm khám nướu ở người ăn thịt cao hơn (Z = -4,057, p < 0,0001), và sức khỏe nha chu tổng thể của nhóm ăn thuần chay và ăn chay tốt hơn đáng kể so với nhóm ăn thịt (Z = -2,632, p = 0,008) ^[1].
• Về sâu răng: Ở nhóm người lớn tuổi trên 60 tuổi, tỷ lệ sâu răng ở người ăn thịt lại cao hơn so với người ăn chay (Z = 3,244, p = 0,001) ^[1].
• Về mất răng: Tình trạng mất toàn bộ răng ở người cao tuổi lại phổ biến hơn ở nhóm ăn chay (Z = -4,147, p < 0,0001) ^[1].

Từ kết quả này, các tác giả kết luận rằng người lớn theo chế độ ăn tạp có nguy cơ mắc bệnh nha chu và sâu răng cao hơn, trong khi người ăn chay và thuần chay lại có nguy cơ cao hơn đối với tổn thương mòn răng ^[1].

Trước đó, một đánh giá tổng quan từ năm 1988 cũng đã ghi nhận rằng các bằng chứng khoa học cho thấy nguy cơ mòn răng và sâu răng thấp hơn ở người ăn chay chỉ ở mức từ trung bình đến yếu, dù chế độ ăn chay mang lại lợi ích rất rõ rệt trong việc giảm béo phì, táo bón, tăng huyết áp hay bệnh mạch vành ^[4].

Một nghiên cứu cắt ngang thực hiện năm 2019 trên các học viên sau đại học ngành nha khoa tại Sawangi cũng tiến hành khảo sát mối liên quan giữa tần suất thực phẩm, tỷ lệ đáp ứng dinh dưỡng với chỉ số sâu răng (DMFT) và mòn răng ^[7]. Nghiên cứu này ghi nhận chế độ ăn chủ lực của khu vực gồm bánh mì dẹt không men chapatti, các loại đậu, rau và gạo, kèm theo tiêu thụ sữa và đường hằng ngày ^[7]. Mặc dù thực phẩm có tính axit được tiêu thụ nhiều và có thể là tác nhân gây mòn răng, nghiên cứu lại không tìm thấy mối tương quan rõ rệt giữa tần suất ăn hay tỷ lệ đáp ứng dinh dưỡng với chỉ số mòn răng hoặc chỉ số sâu răng ^[7]. Tuy nhiên, nghiên cứu này có giới hạn là chỉ thực hiện tại một viện nha khoa duy nhất và dựa trên bảng câu hỏi tự điền, nên không thể ngoại suy cho toàn bộ dân số ^[7].

Tại các nhóm đối tượng đặc thù tiêu thụ nhiều carbohydrate và thực phẩm axit như vận động viên thể thao, một tổng quan năm 2024 chỉ ra rằng tỷ lệ mắc bệnh răng miệng rất cao, trong đó sâu răng chiếm 20-84% và mòn răng chiếm 42-59% ^[8]. Nguyên nhân chính là do sử dụng thường xuyên đường, carbohydrate hoặc chế độ ăn thiếu hụt protein kết hợp với vấn đề vệ sinh răng miệng ^[8].

Đường tự do mới là thủ phạm hàng đầu của sâu răng

Một hiểu lầm rất phổ biến là người ăn chay ăn nhiều cơm, khoai, bánh mì và trái cây ngọt sẽ bị sâu răng nhiều hơn người ăn thịt. Thực tế, các tổng quan dịch tễ học và dinh dưỡng cộng đồng đã làm rõ vai trò cốt lõi của đường trong sự phát triển của lỗ sâu răng ^[6], ^[5].

Bằng chứng thuyết phục từ các nghiên cứu can thiệp trên người, nghiên cứu quan sát và thực nghiệm khẳng định đường tự do là yếu tố ăn uống chính liên quan đến sâu răng ^[6], ^[5]. Các dữ liệu nghiên cứu nhất quán cho thấy khi lượng đường tự do tiêu thụ dưới mức 15 kg mỗi người trong một năm (hoặc dưới 15-20 kg/năm, tương đương khoảng 6-10% tổng năng lượng nạp vào), mức độ sâu răng trong cộng đồng luôn duy trì ở mức rất thấp ^[6], ^[5].

Mặc dù các thử nghiệm trong phòng thí nghiệm trên động vật từng gợi ý một số loại thực phẩm chứa tinh bột và trái cây có thể gây sâu răng, các nghiên cứu dịch tễ học quy mô lớn lại không ủng hộ nhận định này ^[6]. Số liệu thực tế chỉ ra rằng chế độ ăn nhiều thực phẩm tinh bột chủ lực, trái cây tươi và rau xanh luôn đi kèm với tỷ lệ sâu răng thấp ^[6], ^[5]. Do đó, việc chuyển sang ăn thuần chay với nền tảng là ngũ cốc thô, rau xanh và trái cây tươi không phải là nguyên nhân trực tiếp làm tăng nguy cơ sâu răng, miễn là lượng đường tự do được kiểm soát tốt ^[6], ^[5].

Dù fluoride có vai trò không thể bàn cãi trong việc giảm thiểu sâu răng, khoáng chất này vẫn không thể loại bỏ hoàn toàn bệnh sâu răng nếu chế độ ăn dư thừa đường tự do ^[6], ^[5].

Quá trình tái khoáng hóa và giới hạn phục hồi của răng

Men răng không phải là một cấu trúc trơ mà luôn diễn ra sự cân bằng động giữa hai quá trình: khử khoáng và tái khoáng hóa ^[2].

Khi khoang miệng bị axit hóa do thức ăn có tính axit hoặc axit từ vi khuẩn phân giải đường, các ion khoáng chất sẽ bị rút khỏi men răng ^[2], ^[3]. Ngược lại, khi độ pH trong miệng trở lại mức trung tính và có đủ điều kiện thuận lợi, các khoáng chất sẽ lắng đọng trở lại để củng cố men răng ^[2].

Các tổn thương sâu răng ở giai đoạn sớm, khi bề mặt men răng chưa bị vỡ hoặc chưa tạo thành lỗ hổng (chưa tạo hốc), hoàn toàn có khả năng tái khoáng hóa và tự lành nếu người bệnh duy trì chế độ ăn ít nguy cơ sinh sâu răng và thực hiện vệ sinh răng miệng tốt ^[2]. Tuy nhiên, một khi bề mặt men răng đã bị phá vỡ và lỗ sâu thực thể đã hình thành, quá trình tái khoáng hóa tự nhiên sẽ không thể phục hồi được nữa ^[2]. Lúc này, can thiệp nha khoa phục hồi (hàn trám răng) là giải pháp bắt buộc duy nhất ^[2].

Đối với hiện tượng mòn răng do axit, tổn thương thường diễn ra trên diện rộng của bề mặt nhai hoặc mặt ngoài của răng, khiến lớp men mỏng dần theo thời gian ^[2], ^[3]. Việc hiểu rõ ngưỡng giới hạn này giúp người ăn chay có biện pháp can thiệp sớm ngay từ khi men răng mới chớm suy yếu.

Ai nên đặc biệt thận trọng với sức khỏe răng miệng?

Những người ăn chay hoặc ăn thuần chay thuộc các nhóm sau đây cần đặc biệt lưu ý đến nguy cơ tổn thương men răng:

• Người thường xuyên dùng đồ uống có tính axit: Nước ngọt có ga và đồ uống thể thao là nguồn axit chính gây mòn răng trong chế độ ăn hiện đại ^[6], ^[5], ^[3]. Người ăn chay thường xuyên uống nước ép cam, chanh, bưởi hoặc sinh tố chua cần hết sức cẩn thận ^[3].
• Người cao tuổi: Nghiên cứu cho thấy người cao tuổi ăn chay có tỷ lệ mất toàn bộ răng cao hơn so với người ăn thịt ^[1]. Sự lão hóa của nướu và men răng tích tụ qua nhiều năm đòi hỏi sự chăm sóc kỹ lưỡng hơn.
• Người có nguy cơ suy dinh dưỡng: Tình trạng suy dinh dưỡng làm gia tăng mức độ nghiêm trọng của bệnh niêm mạc miệng, bệnh nha chu và có liên quan đến các khiếm khuyết trong phát triển men răng, làm răng dễ bị sâu hơn ^[6], ^[5].
• Người mắc hội chứng trào ngược dạ dày: Lượng axit dịch vị trào ngược từ dạ dày lên khoang miệng là một nguyên nhân nội sinh nguy hiểm gây mòn răng nhanh chóng ^[2].

Hướng dẫn chăm sóc và bảo vệ men răng cho người ăn thuần chay

Để bảo vệ hàm răng chắc khỏe mà vẫn duy trì trọn vẹn những lợi ích từ chế độ ăn thực vật, người ăn chay nên áp dụng các thói quen khoa học sau:

• Kiểm soát lượng đường tự do: Giữ lượng đường tiêu thụ dưới mức khuyến nghị (dưới 15-20 kg/người/năm) bằng cách hạn chế tối đa bánh kẹo ngọt, nước ngọt đóng chai và đường tinh luyện bổ sung ^[6], ^[5].
• Giảm thiểu tác động của thực phẩm axit: Các loại thực phẩm lên men (như đồ ngâm chua) hay đồ uống thể thao có vai trò nhất định đối với sức khỏe tổng thể và bổ sung nước, do đó không nên loại bỏ hoàn toàn một cách tiêu cực ^[3]. Thay vào đó, sau khi dùng các thực phẩm có tính axit, có thể sử dụng nước ion kiềm hoặc nước lọc để súc miệng nhằm hỗ trợ trung hòa môi trường axit trong khoang miệng và ngăn ngừa tình trạng mòn răng ^[3].
• Không chải răng ngay sau khi ăn đồ chua: Khi vừa tiếp xúc với axit từ trái cây hoặc dấm chua, bề mặt men răng đang trong trạng thái bị khử khoáng mềm tạm thời ^[2], ^[3]. Việc dùng bàn chải chà xát ngay lập tức sẽ làm tăng tốc độ mòn cơ học. Hãy chờ khoảng 30 phút để nước bọt tự nhiên thực hiện quá trình tái khoáng hóa trước khi chải răng ^[2].
• Ưu tiên thực phẩm tươi sống nguyên bản: Duy trì chế độ ăn giàu thực phẩm tinh bột chủ lực, nhiều rau xanh và trái cây tươi nguyên quả thay vì uống nước ép đóng hộp nhiều đường bổ sung, vì chế độ ăn này được chứng minh là gắn liền với tỷ lệ sâu răng thấp ^[6], ^[5].
• Thăm khám nha khoa định kỳ: Khám răng định kỳ giúp phát hiện sớm các tổn thương mất khoáng ban đầu để kịp thời kích thích tái khoáng hóa bằng fluoride hoặc các biện pháp nha khoa chuyên sâu trước khi men răng bị nứt vỡ thành lỗ sâu ^[2], ^[6].

Chế độ ăn thuần chay mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe tim mạch và hệ nha chu, nhưng đòi hỏi sự chú ý đúng mức đến nguy cơ mòn men răng do axit từ thực vật ^[1]. Bằng cách hạn chế đường tự do, trung hòa axit sau khi ăn uống và duy trì thói quen vệ sinh răng miệng hợp lý, bạn hoàn toàn có thể sở hữu một hàm răng khỏe mạnh cùng một lối sống xanh bền vững.