Thời tiết thay đổi hoặc tiếp xúc với khói bụi dễ làm cổ họng ngứa rát, kích phát các cơn ho liên tục khiến người bệnh mệt mỏi. Nhiều người thường tìm đến một tách trà thảo mộc ấm như biện pháp đầu tiên để làm dịu cảm giác khó chịu tại nhà.

Trà hoa cúc ấm từ lâu đã được xem là bài thuốc tự nhiên hỗ trợ giảm viêm nhiễm đường hô hấp [1]. Thức uống này cung cấp độ ẩm, hơi ấm làm dịu niêm mạc họng kích ứng, đồng thời mang lại các hoạt chất hỗ trợ giảm phản xạ co thắt [3, 5].

Cơ chế tác động hỗ trợ giảm co thắt và chống viêm

Khi đường hô hấp trên bị tấn công bởi tác nhân gây kích ứng, phản ứng viêm sưng và co thắt cơ trơn phế quản dễ kích hoạt cơn ho kéo dài. Hoa cúc khô chứa từ 1% đến 2% tinh dầu dễ bay hơi, bao gồm alpha-bisabolol, oxit alpha-bisabolol A và B, cùng matricin có khả năng chuyển hóa thành chamazulene và các flavonoid chống viêm [1]. Các hoạt chất flavonoid này có khả năng thẩm thấu sâu qua bề mặt tế bào để phát huy tác dụng giảm viêm tại chỗ [1].

Cùng với đặc tính kháng viêm, hoa cúc thuộc họ Cúc (Asteraceae) được y học ghi nhận chứa nhiều thành phần chống co thắt cơ trơn tự nhiên [2]. Các hợp chất flavonoid tiêu biểu trong hoa cúc như apigenin, luteolin và quercetin đóng vai trò then chốt trong việc tạo ra tác dụng chống co thắt (spasmolytic) [3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng phần ngọn cây hoa cúc thu hái sau hoa chứa tới 9 loại flavonoid khác nhau [4].

Các chất chống co thắt tự nhiên này hoạt động theo nhiều con đường sinh học phong phú. Chúng có thể ức chế các chất dẫn truyền thần kinh như acetylcholine hoặc serotonin, kích hoạt kênh kali ATP, giảm lượng canxi ngoại bào, đồng thời ngăn chặn các thụ thể muscarinic và các kênh vận chuyển canxi [2]. Nhờ việc ngăn cản tín hiệu co rút cơ trơn, hoạt chất trong hoa cúc hỗ trợ giải tỏa tình trạng kích ứng quá mức của đường thở, hạn chế sự co thắt gây phản xạ ho khan [2].

Nghiên cứu khoa học nói gì về hiệu quả thực tế?

Các ứng dụng của hoa cúc đối với triệu chứng niêm mạc và đường hô hấp đã được xem xét qua nhiều dạng thử nghiệm lâm sàng khác nhau. Dù được sử dụng rộng rãi theo kinh nghiệm dân gian để điều trị viêm màng nhầy và nhiễm trùng đường hô hấp [1], các thử nghiệm can thiệp trực tiếp trên người vẫn cho thấy những giới hạn nhất định [5].

Một thử nghiệm mù đôi ngẫu nhiên đã tiến hành đánh giá tác động của dung dịch xịt chiết xuất hoa cúc đối với tình trạng đau rát họng sau đặt nội khí quản ở bệnh nhân phẫu thuật [5]. Bệnh nhân được chỉ định dùng 111 mg chiết xuất hoa cúc dạng xịt hoặc xịt giả dược [5]. Kết quả ghi nhận những người dùng chiết xuất hoa cúc không có sự khác biệt rõ rệt về mức độ giảm đau họng so với nhóm dùng giả dược [5].

Ở khía cạnh sử dụng truyền thống, hoa cúc vẫn thường được áp dụng bằng cách pha trà hoặc dùng hơi nước ấm bốc lên từ nước ngâm hoa cúc để hít thở nhằm hỗ trợ làm dịu tình trạng viêm đường hô hấp trên [5]. Nghiên cứu về mặt thực vật học xác nhận chiết xuất cồn và chiết xuất nước của hoa cúc Đức (Matricaria recutita) đều mang các đặc tính chống co thắt, kháng viêm và sát trùng [4].

Ngoài ra, hoa cúc còn được nghiên cứu về tác dụng toàn thân khi đưa vào cơ thể qua đường uống [6]. Trong một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên thiết kế chéo năm 2024 trên 8 người tình nguyện khỏe mạnh, người tham gia được uống trà hoa cúc (pha 3 g hoa trong 150 ml nước) và một viên nang chiết xuất hoa cúc 500 mg cách nhau ít nhất 3 ngày [6]. Kết quả đo lường cho thấy trà hoa cúc làm kéo dài thời gian prothrombin (PT) tối đa trung bình thêm 0,7 giây (p = 0,0078) [6]. Tuy nhiên, mức biến đổi này chưa đạt ngưỡng 10% để tạo ra ý nghĩa trên lâm sàng [6].

Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng

Trà hoa cúc là giải pháp hỗ trợ không dùng thuốc giúp người bệnh cảm thấy dễ chịu hơn khi niêm mạc họng đang ngứa rát [1, 2]. Bản thân việc uống nước ấm giúp duy trì độ ẩm cho màng nhầy, hỗ trợ giảm độ nhạy cảm của các đầu dây thần kinh thanh quản đang bị viêm sưng [1].

Tuy vậy, người dùng cần nhận thức rõ giới hạn của phương pháp này. Hoa cúc không phải là thuốc kháng sinh diệt vi khuẩn đặc hiệu và cũng không chặn đứng ngay tức thì các cơn co thắt phế quản cấp tính nặng như thuốc giãn phế quản chuyên dụng [2]. Nghiên cứu lâm sàng dạng xịt tại chỗ chưa chứng minh được sự vượt trội so với giả dược đối với tổn thương họng sau đặt ống thở [5]. Do đó, người bệnh chỉ nên xem việc nhâm nhi trà như một liệu pháp hỗ trợ nhẹ nhàng cho sinh hoạt hàng ngày.

Hiểu lầm phổ biến khi dùng trà hoa cúc giảm ho

Nhiều người lầm tưởng rằng đã là thảo dược tự nhiên thì có thể uống thay nước lọc với lượng lớn liên tục trong ngày. Việc lạm dụng chiết xuất thảo mộc cô đặc hay uống quá đậm đặc không làm tăng tốc độ hồi phục mà còn tiềm ẩn nguy cơ tương tác dược lý hoặc phản ứng phụ không mong muốn [2, 6].

Một hiểu lầm khác là trà hoa cúc có thể chữa dứt điểm mọi cơn ho, bao gồm cả ho do hen suyễn nặng hay nhiễm khuẩn hô hấp dưới. Ho là một triệu chứng phản xạ do nhiều nguyên nhân gây ra, từ viêm họng, viêm xoang chảy dịch mũi sau đến co thắt phế quản hay trào ngược dạ dày [1, 5]. Thảo dược chỉ có khả năng làm dịu cảm giác kích ứng bề mặt và hỗ trợ giãn cơ trơn ở mức độ vừa phải [1, 5].

Những đối tượng cần thận trọng khi sử dụng

Dù hoa cúc tương đối lành tính với đa số mọi người, một số trường hợp nhất định bắt buộc phải lưu tâm trước khi uống [2, 4]:

  • Người có tiền sử dị ứng thực vật họ Cúc: Những người từng bị dị ứng phấn hoa cỏ phấn hương (ragweed), cúc tây (asters), hoa cúc (chrysanthemums) hay ngải cứu (mugwort) có nguy cơ dị ứng chéo với hoa cúc [2, 4]. Một báo cáo lâm sàng ghi nhận trường hợp bé trai 8 tuổi có tiền sử sốt cỏ khô và hen phế quản đã gặp phản ứng phản vệ nặng ngay trong lần đầu uống trà hoa cúc do phản ứng chéo qua trung gian kháng thể IgE với phấn hoa [7].
  • Bệnh nhân đang sử dụng thuốc chống đông máu: Trong hoa cúc có chứa thành phần coumarin tự nhiên, chất này có thể làm tăng tác dụng chống đông của thuốc warfarin [5]. Các dữ liệu cho thấy trà hoa cúc có thể làm kéo dài thời gian đông máu PT [6].
  • Người đang dùng thuốc ức chế miễn dịch: Hoa cúc đã được ghi nhận có tương tác bất lợi với thuốc cyclosporine ở 3 bệnh nhân từng ghép thận [5].
  • Người chuẩn bị phẫu thuật: Do nguy cơ tiềm ẩn làm tăng thời gian chảy máu và kéo dài chỉ số prothrombin, việc dùng thảo mộc này quanh thời điểm phẫu thuật cần được kiểm soát chặt chẽ [6].

Hướng dẫn cách áp dụng an toàn và hiệu quả

Để khai thác tối đa tác dụng làm dịu họng và hỗ trợ chống co thắt của hoa cúc, người dùng có thể thực hiện theo công thức chuẩn đã được ghi nhận [5]:

  • Liều lượng chuẩn: Lấy khoảng 3 g hoa cúc khô nguyên bông hãm cùng 150 ml nước nóng [2, 6]. Có thể dùng hoa cúc dạng bột nghiền nhỏ đóng trong túi lọc chuyên dụng [4].
  • Cách thưởng thức: Đậy kín nắp khi hãm trong 5-10 phút để tránh làm bay hơi các tinh dầu quý như chamazulene và alpha-bisabolol [1]. Nên uống từng ngụm nhỏ khi nước còn ấm, để hơi ấm và chất lỏng tráng đều qua thành họng [5].
  • Kết hợp xông hơi: Bên cạnh đường uống, người bị viêm đường hô hấp trên có thể hít hơi nước bốc lên từ dung dịch ngâm hoa cúc ấm để làm ẩm khoang mũi và thanh quản [5].
  • Thời điểm dùng: Uống vào buổi tối trước khi đi ngủ là thời điểm thích hợp nhờ hoa cúc có thêm đặc tính an thần nhẹ, giúp thư giãn hệ thần kinh và tạo giấc ngủ sâu hơn [1, 5].

Uống trà hoa cúc ấm là một giải pháp hỗ trợ tại nhà dễ thực hiện, giúp cấp ẩm niêm mạc và cung cấp các flavonoid tự nhiên hỗ trợ làm dịu kích ứng co thắt phế quản gây ho [1, 5, 8]. Tuy nhiên, thảo dược này không thể thay thế cho các phương pháp điều trị y khoa hay đơn thuốc từ bác sĩ. Người có bệnh nền, người đang sử dụng thuốc điều trị mạn tính hoặc gặp cơn ho dai dẳng trên một tuần cần đến cơ sở y tế để được thăm khám chuẩn xác.